00
«^
?^ — (J)
-— u>
2^=0)
"- CD
>— S
(/)===
?^ co
r^
00
./C
COMMISSION ROYALE D'HISTOIRE
RECUEIL DE TEXTES
POUR SERVIR A L'ÉTUDE DE L'HISTOIRE DE BELGIQUE
LA CHRONIQUE
DE
GISLEBERT DE MONS
NOUVELLE ÉDITION PUBLIÉE PAR
Léon VANDERKINDERE
PROFESSEUR A L'UNIVERSITE DE BRUXELLES
AVEC UNE CARTE DU COMTÉ DE HAINAUT A LA FIN DU m SIÈCLE
BRUXELLES
Lll>ralrio liTKSSLlTVG ot C'«
P. IMBREGHTS, SUCCESSEUR
54, MONTAGNE DE LA COUR, 54
Reproduction photomécanique
MOSA , PROFONDEVILLE
AVIS.
Tous les livres el liiocliures deslinés à la Commission doivent lui être envoyés
par rinlern)édiaire de M le Secrétaire perpétuel de l'Académie.
Toute réclamation relative à l'envoi des Bullefins ou des Chroniques doit lui
être faite par le même intermédiaire.
PUBLICATIOIVS DE £.A COIISIIISISIOM.
IN-QUARTO.
Rijmkrouyk van Jan Van Heelu, uiigegeven met ophelderingen en aeiiteeke-
ningen door J.-F. Willems; 4836,
Chronique riinée de Philippe Mouskés, publiée par le baron DE Reiffenberg :
1. 1", 1836; t. II, 18:^8; Suppl, 184S.
Corpus Chronicorum Flandriae, edidit J.-J. De Ssiet, catlied. S. Bavonis
canon : 1. 1'^, 1837; t. II, I8H ; t. III, dSoG; t. IV, 18Go.
Brabantsche Yeesten of Rijmkronyk van Brabnnd, door Jan De Klerk van
Ajitwerpen, uiigegeven door J.-F. Willems : t. l*"-, 1839; t. H, 48i3; t. III (par
BORMANS), 1869,
Monuments pour servir à l'histoire des proi'inccs de Namur, de Hainaut et
de Luxembourg. (Les tomes I, IV, V, VII et Ylll ont été publiés par le baron
DE HkIFFI^NRERG.)
T le»". — Chartes de Namur et de Hainaut; 1844.
T. II. — Cartulaire de Cambron, publié par J.-J. De Smet, 1869.
T. III, — Suite et complément des Chartes de Hainaut, publié par M'. Léopold
Devili.krs; 1874.
T. IV et V. — Le Chevalier au Cygne et Godefroid de Bouillon; 1856 et 1848.
T. VI. — 1" partie : Suite du Chevalier au Cygne et Godefroid de Bouillon
(publiée par Adolphe Borgnet), 1854; 2"'*" partie : Glossaire, par Ilm. GACiit:! et
LlKRMECUT; 1859.
T, VIL — Gilles de Chin, poème; Chroniques monastiques; 1847.
T. VllL — Autres chroniques monastiques du Nanuu'ois et du Hainaut, 1848.
Documents relaiifa aux troubles de Ltétje sous les princes-évéques Louis de
Bourbon et Jean de Homes, publiés par le chanoine DE Ham; 18'i4.
lielaiion des troubles de Cand sous Charles-Quiiii, suivie de 330 docuinenis
inédits sur cet événement, publiée par Gaciiard; I8i6.
Chronique de Urabaiii, par de Dyntcr, avec la traduolion de Wauquelin, publiée
par DE Uam : t. I, part. I et II, l8o4 et ISliO; t. Il, 1854; t. III, 1857.
Jon)inis Molani hisioriae Lovaniensium libri XI)', publiés par DE Ram :
part. I et II; 1861.
Chronique de Jean deStavelot, publiée par Adolphe Bougnet; 1861; Table,
par M. Stanislas Hohmans, 1887.
Chronique de Jean d'Outrcmeuse : t I, 186i; l. H, 1869; t. III, 1873; t. V.
18G7, publiés par Borgnet; t. IV, 1877, t. VI, 1880. et Introduction et Table,
1887, publiés par M, Stanislas Bormans,
Table chronoUxjique des chartes et diplômes imprimés concernant l'histoire
de lu Belqiqice, par M. Alphonse Wauters: i. 1, 1866; t. Il, 1868; t. III, 1871;
l. IV, 1874; t. V, 1877; t. VI. 1881; t. VII, 1" partie, 1885; 2« partie 1889; t. VIII,
1892; t. IX, 181)6.
LA CHRONIQUE
DE
GISLEBERT DE MONS
COMMISSION ROYALE D'HISTOIRE
RECUEIL DE TEXTES
POUR SERVIR A L'ÉTUDE DE L'HISTOIRE DE BELCilOUE
LA CHRONIQUE
DE
GISLEBERT DE MONS
XOI'VIÎLLE EDITION TUBLIEE PAR
Léon VAIVDËRKINOERE
PROFESSEUR A L'UNIVERSITE DE BRUXELLES
AVEC UNE CARTE DU COMTÉ DE HAINAUT A LA FIN DU Xlh SIÈCLE
BRUXELLES
L i 1) r a i r i c K T K S « 1. 1 IN O o t C '*
J\ IMBRKGIITS, vSUCCESSEUR
54, MOXTAC^NE DE LA COUR, 54
Reproduction photomécanique
MOSA , PROFONDEVILLE
V
f f.'JG 181967
INTRODUCTION
La Chronique de Gislehert de Mons a été publiée
en 1784 par le marquis du Chasteler (Bruxelles, in-4°);
deux ans plus tard, le tome XIII du Recueil des His-
toriens de France en reproduisait la première partie
jusqu'à la mort de Louis VTI (1180) \ non sans j
laisser toutefois d'assez importantes lacunes, notam-
ment tout le passage qui se rapporte aux origines et à
la constitution du chapitre de Sainte-W^audru ; la suite
du récit (de i i8oà 1 195) trouva sa place au tome XVIII
de la même collection ^.
» Pages 542-580. Paris, 1786; nouvelle édition, 1869.
2 Pages 363-430. Paris, 1822; nouvelle édition, 1879.
II
Introduction,
Bien que le dernier texte fût incontestablement supé-
rieur à celui de Chasteler, il était loin d'être satis-
faisant. W. Arndt, au tome XXT ' des Scriptores
{Monumenta Germaniœ), a donné au monde savant,
en 1869, une édition qui a été considérée pendant long-
temps comme définitive et qui méritait assurément les
éloges qui lui ont été décernés; on lui reprochera
d'avoir souvent laissé aux noms propres des formes
inadmissibles et d'avoir identifié beaucoup de lieux de
façon inexacte; j'y ai relevé aussi quelques distractions
regrettables.
Le marquis de Godefroy Ménilglaise s'est servi, dans
les Mémoires de la Société historique et littéraire
de Tournai ^ du texte d'Arndt, en y apportant quel-
ques corrections ; il y a joint une traduction enrichie
d'un commentaire peut-être trop copieux, mais où
abondent les informations intéressantes.
Depuis lors, l'œuvre de Gislebert n'avait plus fait
l'objet d'une étude approfondie: des voix autorisées
cependant, entre autres celle de M. Alexandre Gartel-
lieri, l'historien de Philippe-Auguste, avaient réclamé
une revision attentive du texte; la Commission royale
d'histoire a résolu d'inaugurer par la Chronique du
Hainaut sa nouvelle collection pour servir à l'étude
' Pages 490-601 ; cfr. Scriptores Rerum Germanicarum in usum schola-
rum, 1869, in-8°.
» Tomes XIV et XV. Tournai, 1874.
Introduction. m
de l'histoire de Belgique, et elle a bien voulu me
confier ce travail.
On sait qu'il n'existe de la Chronique de Gislebert
qu'un seul manuscrit ancien ; c'est celui qui des
archives de Sainle-^Vaudru a passe à la Bibliothèque
nationale de Paris, où il est catalogué au n"" ii,io5
des manuscrits latins; c'est un volume en parchemin,
datant du XV^ siècle; il est admirablement conservé
et d'une écriture excellente; malheureusement, le
scribe y a Souvent défiguré les noms propres, spéciale-
ment les noms géographiques.
M. Ferdinand Mençik, bibliothécaire du comte de
Harrach, à Vienne, a bien voulu signaler à la Commis-
sion d^histoire l'existence, dans le dépôt qu'il admi-
nistre (n ' 175), d'un manuscrit de Gislebert que j'ai
pu, grâce à son extrême obligeance, comparer atten-
tivein^ent à celui de Paris. Il ne s'agit toutefois que
d'uiiii v,opie récente, remontant sans doute aux pre-
miern^ années du XVIIP siècle ou à la fin du XVTI*.
Il a été apporté à Vienne par Frédéric de Harrach, né
le 18 juin 1696, mort le 4 juin 1749, qui en 1^33 rem-
plira à Bruxelles le comte Jules de Visconti comme
g' »-iiiaître de la maison de l'archiduchesse-gouver-
nante Marie-Élisabeth (sœur de Charles VI). A la
mort de la Gouvernante, survenue le zS août 1741,
Harrach lui succéda en qualité de gouverneur géné-
ral des Pajs-Bas; il remplit ces lonctions jusqu'au mois
de mars 1743. Le manuscrit dont il avait fait Tacqui-
ly Introduction .
sition avait appartenu à Michel Delewarde, qui, de
1718 à 1722, avait publié à Mons une Histoire géné-
rale du Hainau, en six volumes \
Bien que cette copie repose uniquement sur le
manuscrit des dames de Sainte- Waudru, on se trom-
perait si l'on croyait que la collation en a été stérile ;
les quatre scribes qui y ont été occupés possédaient en
efiet sur le Hainaut et les régions voisines des connais-
sances qui leur ont permis de rectifier plusieurs gra-
phies fautives; il n'en est pas de même toutefois pour
les localités du Luxembourg, trop éloignées sans doute
de leur horizon ordinaire.
Il restait, pour l'établissement du texte, une autre
source importante : les Annales de Jacques de Guise;
ce chroniqueur, mort en 1399, avait inséré dans sa
vaste compilation toute la partie de l'œuvre de Gisle-
bert qui se rapporte directement à l'histoire du Hai-
naut. Une comparaison attentive me permet d'affirmer
qu'il avait à sa disposition un manuscrit plus correct
que celui de Sainte- Waudru ; il n'existe toutefois
entre les deux versions aucune différence essentielle, et
la copie de Sainte- Waudru, qui, je le rappelle, date
du XV» siècle, a vraisemblablement élé faite par un
scribe peu clairvoyant, sur le texte même que Jacques
de Guise avait eu sous les yeux.
1 Le manuscrit porte aussi, sur la feuille de garde, après le nom de
Michael de Lewarde, celui de Bosquet, «<> 141-
Introduction.
Quant à la chronique dite de Baudouin d'Avesnes,
qui a également emprunté de nombreux éléments à
Gislebert, elle m'a rendu peu de services; la transcrip-
tion de l'écrivain roman n'est pas, en etïet, assez
littérale pour qu'on puisse y trouver les éléments de
corrections certaines.
Un opuscule reposant aux archives de Mons et
qu'Augustin Lacroix a publié, en 1842, sous le titre
de Chronique du Hainaut et de Mons, contient la
traduction romane des paragraphes que Gislebert a
consacrés au chapitre de Sainte-^/Vaudru ou, plus pro-
bablement, des documents appartenant à cette église
et que le chroniqueur s'était appropriés ; le manuscrit
date du XI V'' siècle; il diSère du texte de Gislebert
non seulement par la disposition des matières, mais
aussi par Tabondance des renseignements qu'il donne
sur les possessions et rentes de Sainte- Waudru et sur
le cérémonial usité lors de la réception d'un nouveau
comte, enfin par quelques intercala tions. Toutes ces
additions sont évidemment d'une époque postérieure
au XIP siècle, comme le prouve notamment la men-
tion de la fête de la Trinité.
Pour déterminer avec certitude l'époque oii fut
rédigé le Chronicon Hanoniense, il importe de réunir
d'abord tous les documents qui peuvent nous éclairer
sur la carrière de Gislebert. Ce travail a été en grande
partie accompli par mes prédécesseurs. Aux indica-
tions fournies par la chronique même, on peut joindre
VI
Jntt'oduction.
celles des nombreuses chartes où Gislebert est inter-
venu soit comme rédacteur, soit comme témoin. Arndt
avait relevé 55 de ces actes; M. le chanoine Reusens,
dans son étude sur les Chancelleries inférieures en
Belgique depuis leur origine jusqu'au XIIP siècle
(Analectes pour servir à Thistoire ecclésiastique,
XXVI, 133-146), a repris et a complété cette recherche;
dans le tableau qu'il dresse, le nom de Gislebert est
mentionné 68 iois.
Des publications récentes permettent encore quel-
ques additions. Les Chartes de Sainte-Waudru, dues
à M. Léop. Devillers, fournissent dix indications nou-
velles; les Chartes inédites relatii^es aux comtes de
Hainaut, de M. Duvivier, en donnent de leur côté
douze: enfin on en trouve quatre dans le Cartulaire de
Saint-Lambert, de MM. S. Bormans et Schoolmeesters.
Le nombre total des actes où figure le nom du
chroniqueur est ainsi porté à 94.
Le tableau suivant, qui les range chronologique-
ment, comprend aussi les mentions de la présence de
Gislebert, soit dans le Hainaut, soit à l'étranger, dont
nous assure son propre témoignage.
RÉGESTES
DE
GISLEBERT DE MONS
VTTl
Introduction.
Abréviations : Abb. = Abbaye. - Anal. == Analectes pour servir à l'histoire eccléstasUc,
Ch. S*--W. = Deviixers, Chartes de Sainte- Waudru. - Devill., Descr. = Deville
MiR. = MiR^us. - Reiff. = Reiffenberg, Monuments. - R. = Rédacteur.
DATE.
II75.
II78.
II8o^
1181, 30 mars.
1181.
1182, 25 mai.
1182 environ.
1183, avril.
1 183 (ou 1184),!*' avril.
1183, 8-30 novembre.
1183, novembre.
1184.
1184.
1187, printemps.
1187, août.
1187, novembre.
Idem.
LIEU.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
Valenciennes.
Mons.
Binche.
Bouchain.
T.iége.
Gerpinne.
Mayence.
Tuul.
Worms.
EntreYvoisetMouzon.
Virton.
Chapelain du comte.
Chapelain et chancelier.
Second notaire du comte.
Idem .
Idem.
Idem.
Idem.
Clerc du comte de Hain.
Clerc, chanoine de S.-Pierre à Xami
Second notaire.
Idem.
Idem.
Notaire du comte.
Clerc du comte.
Clerc, notaire du comte.
Clerc, prévôt de Mons.
Idem.
Reusens, Ana/., XXVI, 137, plaçait cet acte à 1183 environ.
Introduction,
IX
Baud. V = Baudouin V. — Chap. = Chapitre. — Ch. inéd. = Chartes inédites,
cription de cartulaires. — Duviv. = DuviviER. — Hain. = Hainaut ancien.
= Saint. — T. == Témoin.
LE DE GISLEBERT.
NATURE DE l'aCTE.
SOURCE.
R.
R.
R.
R.
R.
R.
R.
Participe
à la rédaction.
Idem.
R.
R.
R.
nvoyé du comte.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Baud. V à l'abb. de S.-Amand.
Baud. V à l'abb. d'Hautmont.
Baud. V à Vaucelles.
Baud. V à Hautmont.
Baud. V à Floreffe.
Baud. V à Ninove.
Baud. V au chap. de S.-Aubert, Cambrai.
Raoul de Zahringen renonce à l'héritage
de Namur.
Henri l'Aveugle transporte son héritage
à sa sœur Alix.
Acte de l'abb. S.-Denys en Broqueroie.
Baud. V à Aine.
Baud. V confirme les coutumes
d'Haspres.
Duviv., Ch. inéd., n» 43.
Duviv., Hain., n® 143.
Duviv., Ch. inéd., n° 50.
Devill., Descr., 111, 132.
Barbier, Floreffe, II, 58.
Desmet, Corpus, II, 783.
Duviv., Ch. inéd., n<^ 57.
Reiff., I, 308.
Reiff
,1,
128.
MiR.,
III,
575.
Devill., Descr
., I,
261
MiR.,
m,
353.
§
109.
§
129.
§
132.
§
136.
§
136.
Introduction
DATE.
LIEU.
II 88^ mai.
1188.
1188.
1188, septembre.
Idem.
II 88, novembre.
1188, décembre.?
Idem.
1189.
1 189, "juin- juillet.
1189, septembre.
1190, septembre.
Idem.
Idem.
Idem.
1190, octobre.
Idem.
1191.
1191,
1 1 août, 20 septembre.
1191, octobre.
II9Ï, décembre.
Ingelheim - Seligen-
stadt.
Mons.
Namur.
Francfort.
Mayence.
Erfurt.
Allemagne.
Idem.
Schwàbisch-Hall.
Augsbourg.
Namur.
Mons.
Borgo San Donnino.
Italie, Rieti.
Arras.
Haguenau.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
Clerc.
Idem.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Germain.
Chancelier, prévôt et coûtre
de S.-Germain.
Idem.
Clerc.
Idem.
Clerc, prévôt de S.-Germain et coût
de S*«-Waudru.
Clerc.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Germain et de S.-Auba
de Namur, chancelier.
Idem.
Clerc, prévôt de Mons.
Idem.
Prévôt de Mons.
Idem.
Introduction
XI
E DE GISLEBEK T
NATURE DE L ACTE.
SOURCE.
Accompagne
probablement
ud. V à la cour
du comte.
Accompagne
Baud. V.
ivoyé du comte.
Idem.
Idem.
T.
R.
R.
ivoyé du comte.
Idem.
Idem.
Idem.
R.
T.
ivoyé du comte.
Idem.
ivoyé du comte.
Baud. V au chap. de Cambrai.
Baud. V à Aine.
Baud. V à l'abb. du S. -Sépulcre.
Baud. V à son Jrère Guillaume.
Don d'Agnès, veuve d'Hauwel de
Quiévrain, au chap. de Cambrai.
§ Ï39-
§ 141.
§ 142.
§148.
§ 148.
§ 148.
Duviv., Ch. inéd.
n«66
Devit.t.., Descr.,
I, 263.
Duviv., Ch. inéd.
n°73
§155.
§156.
§ 168.
§ 170.
§171-
§171.
Duviv., Ch. méd.
n°74
Duviv,, Ch. inéd., n° 76.
§ 175.
§176.
§178.
§i8i.
XII
Introduction
DATE.
1192.
II92.
II92.
II92.
II93.
II93-
1193, octobre.
1193, 28 novembre.
1194.
IIQ4-
1195, mai.
Idem.
1195, 8 décembre.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
195,
13 décembre.
1195, décembre.
LIEU.
Mons.
Mons.
Idem.
Idem.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
Chancelier du Hain., prévôt et coûti
de S.-Germain.
Chancelier du Hain. et Namur,
prévôt de S.-Germain,
coûtre et chanoine de S*«-Waudru.
Chancelier du Hain. et Namur, prév
de S.-Germain, coùtre de S^«-\Vaudr
Chancelier du Hain. et Namur,
prévôt et coûtre de S.-Germam à M(
et de S.-Aubain à Namur.
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Prévôt de Mons et de Namur.
Idem.
Prévôt de S.-Germain et de S.-Auba
Idem.
Prévôt de S.-Germain, vice-prévô
et coûtre de S*«-Waudru.
Prévôt de S.-Germain.
Prévôt de S.-Germain, chanoine
de Soignies.
Prévôt de S.-Germain, vice-prév^
et coûtre de S^^-Waudru.
Idem.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-(iermain.
Idem.
Idem.
Introduction
XIII
.E DE GISLEBERT.
NATURE DE L'aCTE.
SOURCE.
R.
Baud. V au chap. de S**-Waudru.
Ch. Sf-W., n» XIX.
R.
Idem.
Ch. St*-W., no XX.
R.
Baud. V au chap. de St«-Waudru.
Ch. S*«-W., n» XVIII.
R.
Baud. V au chap. de S-Aubain.
MiR., I, 294.
T.
Baud. V à Sf-Waudru.
Ch. S*«-W., n» XXI.
T.
Baud. V à Aine.
Devill., Descr., I, 104.
T.
Baud. V au chap. de Cambrai.
Duviv., Ch. inéd., n» 81.
T.
Guillaume de Hain. à l'église de Cambrai.
Duviv., Ch. inéd., n» 82.
T.
Baud. V à Hautmont.
Devill., Descr., III, 137.
T.
Baud. V à Hasnon.
Reiff., I, 320.
T.
Cession faite par le chap. de S*«-Waudru.
Ch. S^-W., no XXII.
T.
Baud. V approuve la cession précédente.
Ch. Sf-W., n» XXIII.
T.
Baud. V à l'église de Soignies.
Duviv., Ch. inéd., n» 94.
T.
Baud. V à Sf-Waudru.
Ch. St«.W.,noXXIV.
T.
Idem.
Ch. St«-W., n» XXV.
T.
Idem.
Ch. St«-W., n» XXVI.
T.
Idem.
Ch. St«-W., no XXVII.
T.
Baud. V à Notre-Dame de Condé.
MiR.,I, 721.
T.
Baud. V aux chanoines de la Salle,
à Valenciennes.
Duviv., Hain., no 153.
T.
Baud. V à Aine.
Devill., Descr., I, 265.
XIV
DATE.
1 195, décembre.
Idem.
1196, février.
Idem .
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
1197.
1197.
1197.
1197.
1198.
1198.
IKyS.
1198.
1108.
1199.
1 199, 27 juin.
1201 . février.'
Introduction,
LIEU.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
LE
Monastère des Dunes.
Ouaregnon.
Mons.
Prévôt et coûtre de S.-Aubain.
Chancelier, coûtre de S"'-Waudru.
Prévôt et coûtre de S. -Germain.
Idem.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Crermain.
Idem.
Idem.
Vice-prévôt et coûtre de S*«-\Vaudru
Prévôt de S. -Germain, coûtre et chano
de S*«-Waudru.
Prévôt de S. -Germain.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Coûtre de S.- Pierre, ])rcvôi de S.-Aub.i
abbé de Notre-Dame.
Prévôt de S.-(Terniain, chanoim-
de Soignies. ,
Prévôt de S. (xermain.
Idem.
Idem.
Introduction,
XV
E DE GISLEBERT.
NATURE DE l'aCTE.
SOURCE.
T.
Baud. V à S.-Aubain.
MiR., I, 295.
t une donation à
§251.
teldeS.-Jacques
S»«-Waudrui.
T.
Baud. VI à St«-Waudru.
Ch. S'«-W., n« XXVIII.
T.
Idem.
Ch. St«-W., no XXIX.
T.
Idem.
Ch. St«-W., no XXX.
T.
Idem.
Ch. S»«-W.. n«>XXXI.
T.
Idem.
Ch.St«-W.,noCCCCLXXII.
T.
Idem.
Ch. Ste-W., no XXXII.
T.
Idem.
Ch. S*«-W., no XXXIII.
T.
Idem.
Ch. S»«-W., no CCI.
T.
Idem.
Ch. S*«-W., XXXIV.
T.
Baud. VI k l'abb. des Dunes.
MiR., II, 1320.
T.
Baud. VI à l'abb. S. -Denis en Broqueroie.
MiR., I, 722.
T.
Baud. VI à S.-Ghislain.
Duviv., Ch. inéd., n» ni.
T.
Charte du chap. de Soignies.
Duviv., Ch. inéd., n» 126.
T.
Baud. VI au chap. de Soignies.
Duviv., Ch. inéd., n» 127.
T.
Baud. VI à S. -Denis en Broqueroie.
MiR., I, 723.
T.
Philippe de Namur fonde le décanat
de S.-Pierre à Namur.
Croonendael, II, 659-660.
T.
Charte du chap. de Soignies.
MiR., III, 68.
T.
Baud. VI à St«-Waudru.
Ch. S»«-W., no XXXVI.
T.
Accord entre le chap. de S*°-Waudru
et l'abb. S.-Ghislain.
Ch. S'«-W., no XXXV.
T.
Baud. VI à S^e-Waudru.
Ch. S^^-W., no XXXVII.
XVI
Introduction.
DATE.
I20I (février?).
Idem.
I201.
I202, 19-20 avril.
1202.
1203.
1204.
1204.
1204.
1206.
1206.
1206.
1207, août.
1209, 18 avril.
1209, 12 septembre.
1209, 21 septembre.
1209, septembre.
1209, octobre.
1209.
1210, 7 mars.
1210.
Mens.
Idem.
Idem.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
Prévôt de S.-Germain, coûtre
de St«-Waudru.
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Germain et de Maubeuge
Idem.
Prévôt de S.-Germain.
Goûtre de S*«-Waudru.
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Prévôt de S.-Germain, abbé de S^^-Mar
à Namur.
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Aubain.
Idem.
Introduction.
XVII
E DE GISLEBERT.
NATURE DE l'aCTE.
SOURCE.
it une donation
fiée par le comte.
Baud. VI à St«-Waudru.
Ch. St«-W., n<' XL.
T.
Baud. VI à l'abb. de Ninove.
MiR., I, 562.
T.
Baud. VI à St«-Waudru.
Ch. St«-W., no XLH.
T.
Baud. VI à l'abb. de Ghislenghien.
Duviv., Ch. inéd., n» 178.
T.
Baud. VI à St«-Waudru.
Ch. S<MV., noXLVl.
px.
Guillaume, bailli du Hain., à S.-Denis
Drviv., Ch. inéd., n^ 187.
en Broqueroie.
' 1
1.
Guillaume l'Oncle à S^-Waudru.
Ch. St«-W., no XLIX.
T.
Idem.
Ch. S»«-W., no CCCCLVI.
T.
Charte du chap. de S*«-Waudru.
Ch. St«-W., n" CCCCLVII.
T.
Idem.
Ch. Ste-W., no LI.
T.
Idem.
Ch. S*«-W., no L.
T
Idem.
Ch. St«-W., no CCCCLVIII.
T.
Philippe de Namur au chap. d'Andenne.
MissoN, Chap. de S.-Begge,
291.
r-
Philippe de Namur relève Sanson.
Cartulaire S.-Lambert,
no XCVIII.
Muiert 1^ cure
^illers-l'Evêque.
Cartulaire S.-Lambert,
no Cil, note 2.
Cité,
Les abbés de Lobbes et de Bonne-
Espérance confirment l'acte précédent.
Cartulaire S.-Lambert,
no Cil.
Cité.
Jean, prévôt de S.-Lambert à Liège,
confirme le même acte.
Cartulaire S.-Lambert,
no cm.
Charte du chap. de S*«-Waudni.
Ch. S*«-W., 1, no LVl.
T,
Accord entre le chap. de S<®-Waudru
et Henri I«, duc de Brabant.
Ch. St«-W., II, no LV.
Charte du chàp. de S.-Aubain.
Anal., VI, 182.
Philippe le Noble en faveur de Gislebert.
Anal., VI, 183.
II
XVIII
DATE.
I2IO.
I2I1, II mars.
I2II, 25 septembre.
1212, 6 octobre.
1212.
1212.
1213.
1212-1214.
1214.
1217.
1218.
1220, 4 mars.
1221, septembre.
1221, 9 octobre.
1223, 26 mars.
1224, juillet.
1224, I" septembre.
Introduction.
Mons.
Namur.
Namur.
Namur.
TITRE DONNÉ A GISLEBERT.
l£
Prévôt de S.-Aubain.
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Prévôt de S.-Germain et de S.-Aub;
Prévôt de S.-Germain.
Idem.
Prévôt de S.-Aubain.
Prévôt des églises de Mons.
Prévôt de S.-Aubain.
Prévôt de S*°-Waudru.
Prévôt de S.-Germain.
Prévôt de S^-Waudru.
Prévôt de S.-Aubain.
Idem.
Idem.
Prévôt de S.-Germain.
Mort.
Introduction.
XIX
E DE GISLEBERT.
r.
T.
T.
r.
Participe
la rédaction.
? dans» l'accord
trt- le chap. de
VVaudrii et les
rfs de Castres.
T.
NATURE DE L ACTE.
Philippe de Xamur confirme une
donation de Gislebert.
Philippe de Xamur à Aine.
Acte de Guillaume de Fontaine.
Philippe de Namur à S.-Aubain.
Philippe le Noble à Nicolas de Condé.
Ferrand et Jeanne à S^MVaudru.
•Vcte du chap. de S.-Aubain.
Ministcna Curie Hanoniensis.
Acte du chap. de S.-Aubain.
("harte du chaj). de S.-(jrerniain.
C.hartc du chap. de S*''-Waudru.
Idem.
Philippe de Namur à S.-Auhain.
Charte du chap. de S.-Aubain.
Charte du chap. de S. -Germain.
^OUR( K.
.\nal., V, 4Ç0.
Demli.., Descr., I, 197,
Reikf., 1, 132.
Anal., XI, 102.
Devill., Descr., 111, 182.
Ch. S'^-W., n'-CCCC^LlX.
Heifi-., 1, XXI.
Pages 333 et suiv.
-Xnal., XI, 104.
Ch. S-e-W., n-LXIX.
Cite SS., XXI, 485.
Ch. S'«-W., n" LXXVIII.
-\nal., XI, 10^.
P>ORGNET, Cartulaire de
Namur, 1, 20.
Anal., XXVI, 145.
Vixc:}iA.\T, VI, 27.
Necrol. S. Wald., SS.,
XXI, 6if,:
voir ci-après, [>. wii.
j^^ Introduction
Si l'on ajo.ite à ces données les renseignements tirés
de la chronique même (§§ i49 «' ^^H), on constatera
que Gislebert, clerc du comte de Hainaut, lut son
chapelain dès .lyS au moins; son second notaire,
de II 80 à II 84; probablement son premier notaire
en 1.84; chancelier de Hainaut, de 1 178 à 1195
(date de la mort de Baudouin V); chancelier de
Namur en 11 92.
A la suite du succès de ses ambassades en Alle-
magne et en Itabe, il obtint divers bénéfices : il fut
prévôt de Saint-Germain de Mans, prœpositus Mon-
tensis, dès le mois de décembre 1188 et jusqu'en
1224; prévôt de Saint-Aubain de Namur (octobre
,,90-1223); coûtre de Saint-Aubain (1192-1195);
coûtre de Saint-Pierre de Namur (avant iigS,
1198); vice-prévôt de Sainte-Waudru de Mons
(,195); coûtre de Sainte.^Naudru [iigSy, prévôt de
Saint-Quentin de Maubeuge (1204); enfin, prévôt
de Sainte-Waudru. Il succéda en cette qualité k
Eustache, qui est attesté jusqu'en 1209 et qui, cette
même année, céda à Gislebert sa cure de Villers-
l'Évêque '. Eustache ne survécut probablement pas
longtemps à celte donation; mais nous n'avons qu'en
1217 la preuve authentique que Gislebert l'avait
remplacé à Sainte-Waudru. Toutefois la mention du
Eustache élait baiard de Baudouin IV.
Introduction xxi
chroniqueur comme prévôt des églises de Mons à
l'époque où fut rédigé le Ministeria Curiœ \ c'est-
à-dire avant la captivité de Ferrand de Portugal
(27 juillet 1214), prouve que la promotion de Gisle-
bert remonte certainement plus haut; on ne se trom-
pera guère en la plaçant vers 12 10.
il avait reçu, dès n83 ou 1184, ^^ comte Henri
l'Aveugle, une prébende à l'église Saint-Pierre de
Namur; c'était le moment où la meilleure entente
existait entre Henri et son neveu Baudouin V.
S'il est permis de prendre à la lettre les passages
(§§ 149 et 254) dans lesquels Gislebert rappelle tout
ce qu'il doit à la munificence de son maître le comte
de Hainaut, il semblerait que sa prébende de Saint-
Pierre lui vînt également de Baudouin. Il Faudrait
supposer alors que la première, dont il était titulaire
dès 1 183-1184, est l'une de celles dont volontairement
il fit abandon à Erfurt en novembre 1 188 (§ 149), pour
gagner des adhérents à la cause qu'il défendait. Le
comte de Hainaut lui en aura ensuite fait acquérir une
autre dans la même église.
Gislebert fut également chanoine à Sainte- Waudru
(§§ 149, 254), chanoine à Soignies, 1 195 (§§ 149, 254;,
à Condé (§§ 149, 254), à Maubeuge (§ 254), à Saint-
Aubain (^g 149, 254); il obtint d'Albert de Cuyk
Voir pp. 333 et suiv.
XXII Introduction.
(i 194-1200) l'abbatiat, c'est-à-dire le droit de conférer
les prébendes à Notre-Dame de Namur (1198,
^ 149, 254), ce qui impliquait la qualité de cha-
noine-trëlbncier de la cathédrale Saint-Lambert, à
Liège '.
On constatera que, malgré la défense sévère renou-
velée en 1179 P^^' ^^ troisième concile du Latran
(c. 3, X, 3, 4;, la pratique des cumuls ecclésiastiques
élait en pleine vigueur dans nos provinces et que
Gislebert, en réaliste qu'il était, ne se préoccupait
guère d^tre en règle avec les canons de l'Église.
A la mort de Baudouin V, il cessa de remplir des
fonctions actives à la cour de Hainaut. On remarque
plusieurs fois sa présence à Namur dans ses dernières
années (1212, I2i3, 1214, 1221). Le nécrologe de
Sainte-\Vaudru place son décès au i" septembre, et
comme, d'une part, la mention la plus récente de son
nom qui nous soit parvenue est du mois de juillet 1224,
et que, de l'autre, le prévôt de Saint-Germain en
janvier 1226 ' s'appelle Nicolas, il ne reste de choix
pour fixer la mort du chroniqueur qu'entre les années
1224 et 1225; c'est la ])remière date toutefois qui doit
être acceptée. Il résulte, en eHel, d'un acte publié par
' s. HoRMANS, Gilbert. Hiogr. nal. VII, 752. (iislebert ne ligure pas
dans le Tableau chronologique des dignitaires du chapitre de S,-Lanibert
dressé par M. de Mamelle (Ana/., XXV. pp. 433 et suiv.)-
^ Dkvilleks, Chnrtcs de Siihiie- WauJru, I. n«> XCIU.
Introduction . xxiii
M. Devillers {Chartes de Sainte- Waudru^ I, n^XCl },
que déjà en 1224 la prévôté de Sainte- W^audru avait
passé de Gislebert à un certain Nicolas, probablement
identique au ])révôt de Saint-Germain de 1226. CVst
donc incontestablement au i" septembre 1224 qu'il
faut inscrire la mort de Gislebert.
Au moment de sa retraite, en 1195, il s'occu])a de
mettre en œuvre les documents qu'il avait amassés, et
la rédaction de la chronique fut sans doute complète-
ment achevée en 11 96. C'est la conclusion à laquelle
aboutit Hantke dans sa remarquable étude sur le
chancelier du Hainaut, et les arguments nouveaux
que j'ai pu grouper ne l'ont que la corroborer.
L'œuvre de Gislebert forme un tout bien coor-
donné; dès la première page, il trace son plan, et le
résumé qu'il donne, en termmant, est destiné à mon-
trer qu'il y est demeuré lidèle, qu'il l'a exécuté entière-
ment : c'est en réalité l'histoire du gouvernement de
Baudouin V, avec une introduction {[ui rattache le
comte à ses prédécesseurs de la maison de Flandre-
Hainaut. Il ne remontera donc pas au delà» de Bau-
douin !*"■, ré[)oux de Richilde, et s'il mentionne le
comte Hermann, qui appartenait à une autre branche,
celle des Régnier, c'est uniquement parce qu'il a été
le premier époux de Richilde et qu'il fallait, au début
du récit, expliquer la substitution d'une dynastie à
l'autre.
Sur les trois premiers Baudouin, Gislebert ne pos-
XXIV Introduction ,
sède que des renseignements incomplets, incerfains^
mais à mesure que le temps marche, ses informations
deviennent plus précises; toutefois c'est seulement à
partir du 3o mars 1 168, jour où Baudouin V fut
adoubé chevalier, que le récit prend le caractère d'une
chronique, suivant fidèlement les événements, et s'il
arrive qu'il s'écarte du Hainaut, ces digressions mêmes
ne sont^pas d^s hors-d'œuvre ; elles se rattachent
toujours par quelque point au suiet principal ; elles
tendent à l'éclairer davantage.
L'exposition continue ainsi iusqu'à la mort du
prince auquel l'œuvre est consacrée. Gislebert repasse
encore une fois, en un sommaire où l'on retrouve
comme un hommage attendri, la carrière de Bau-
douin Y, son maître. Visiblement il ne veut pas aller
plus loin; son œuvre est achevée, et s'il y ajoute
encore quelques courts paragraphes, c'est qu'il tient à
nommer ses successeurs : Baudouin VI dans le Hai-
naut et la Flandre, son frère Philippe dans le Na mu-
rois; c'est aussi qu'il veut mentionner les actes par
lesquels le nouveau comte de Hainaut confirme les
dernières dispositions de son père.
Si l'on envisage ce vaste ensemble, on reconnaît
immédiatement son unité; malgré l'extrême abon-
dance des détails, le but n'est jamais perdu de vue.
Ce n'est pas une compilation plus ou moins adroite,
c'est une composition d'un seul jet, dont toutes les
parties se tiennent organiquement, et si l'on a pu
I ntroduction . xxv
noter que dans deux passages ^ Tautenr promet des
documents qu'il ne donne pas dans la suite, il y a lieu
de s'étonner que des lacunes ou des oublis de ce genre
ne soient pas plus fréquents, tant est grande la collec-
tion des faits auxquels, à tout instant, il renvoie le
lecteur.
On n'acceptera donc pas, à propos de ces lacunes, la
conclusion d'Arndt, d'après lequel la chronique que
nous avons conservée n'était qu'une première rédac-
tion ^; à coup sûr aucun des écrivains subséquents,
qui lui ont fait tant d'emprunts, n'a connu une ver-
sion différente -
Kt le fait même que ces lacunes subsistent prouve
que Gislebert, une fois qu'il eut déposé la plume, ne
songea plus à la reprendre pour compléter son œuvre.
C'est également ce que démontre l'absence complète
d'allusions à des événements qui sortent de l'horizon
(|u'il s'est tracé; cet horizon ne dépasse pas l'année
1196, qui suit celle de la mort de Baudouin V.
Constamment, au cours de son récit, lorsqu'il ren-
contre un personnage, il note en quelques mots les
traits principaux de son histoire, les titres qu'il obtien-
' Au v< 44, la Paix de Valencicnncs ; au § 176, It- texte du privilège
impérial délivre en 1191 à Baudouin V.
- SS., XXI, 488 : Inducimur igitur ad opinionem, Chronicon, sicuti
in pra-senti id habemus, ml esse nisi primam redactionem ab auctore
confectam.
xx\ I Introduction .
dra par la suite, le nom de ses enfants, etc. Quand il
rapporte le mariage de Frédéric Barberousse avec
Agnès de Haute-Bourgogne, il énumère les fils qui
(levaient naître de cette union er donne à chacun les
dignités dont il ^ mi revêtu ; de même pour la descen-
ii>Hice de Henri U T Angleterre. S'il mentionne un
j! uté, un simpl» ii^.igfment, il a soin d'ajouter, le
■^ cas échéant, qu'il n'a pas été fidèlement observé dans
-la suite; à un incident tel que l'incendie de Lem-
beccj (;^ ici), il rattache immédiatement les consé-
quences fâcheuses qui en résulteront.
Or jamais on ne découvre la trace d'un fait posté-
rieur à 1196.
Montrons-le par quelques exemples. Les trois fils
aînés de Henri II d'Angleterre sont indiqués : le pre-
mier, Henri, comme roi, associé à S(m [)ère; le second,
Richard, comme comte de Poitiers, et plus tard (1189)
roi, successeur de Henri TI; le troisième, GeoHrov,
connue comte de Bretagne; mais à propos du qua-
trième, Jean, le chroniqueur ajoute sim])lement : qui
Sine Terra noîninatus est (p. 84). Il ignore qu'en 1199
il monta à son tour sur le trône.
Pour les fils de Frédéric Barberousse. Henri est dit
empereur, roi de Sicile (i 1 94) ; Frédéric, duc de Souabe ;
Otton, comte palatin; Conrad, duc de Rotenburg;
mais Philippe ne paraît que comme clerc (p. 94).
Gislebert ne le connaît ni comme roi (6 mars 1198;,
ni comme chevalier (i 197, lorsqu'il épousa Irène de
Introduction, xxvii
Byzance), ni même comme duc de Souabe (août i ig6).
On pourrait objecter que, dès le mois d'avril 1195,
Philippe avait été investi par son frère du duché de
Toscane, et que le chroniqueur est également muet
sur ce point; mais on concédera qu'il pouvait encore,
au moment où il prenait la plume, ignorer un fait
qui par son éloignement même n'avait qu'une noto-
riété restreinte.
Lorsque Gislebert parle de Henri le Lion, il n'oublie
pas de mentionner son (ils Henri, qui était cievenu
palatin du Rhin en épousant Agnès de HohenstauHen
l^fin 1 193-1194); mais il ne dit mot du second fds,
Otton, qui en 1196 était encore obscur, et qui en
juillet 1198 fut élu roi des Romains.
Mathilde de Nevers devait épouser Philippe le
JNoble de Hainaut; leurs fiançailles furent solennelle-
ment jurées en 1193 (§ 199); toutefois ce mariage
n'eut pas lieu; d'ordinaire, en pareil cas, il annonce
la rupture. Ici il n'en est pas c[uestion; la jeune fille
épousa Hervé de Donzv en 1199.
De même pour Ermesinde, fille de Henri l'Aveugle,
dont l'histoire fut si intimement liée à celle du Hai-
naut et du Namurois; en 1187, à peine âgée de i an
(§ 124), elle est promise à Henri II de Champagne;
celui-ci, en Orient, épouse Isabelle, fille d' \maurj,
roi de Jérusalem. Gislebert nous apprend qu'Erme-
sinde fut rendue à son père, mais il ne fait aucune
allusion à son mariage (en 1 197) avec Thibaut de Bar,
XX viii In frod action .
non plus qu'au fameux traité de Dinant (1199), qui
partageait par moitiés l'héritage namurois; il s'agit
cependant ici d'un acte important qui détruisait
l'œuvre si laborieusement éditiée par Baudonin V et
à laquelle son fidèle chancelier Ini-TO'eme avait si
activement collaboré.
En 1188, lorsque se prei nr la troisième grande
croisade, Henri IT de Linii^ , avec ses fils Henri
et Waleran, Gérard de Looz et Thierry de Hochsta-
den prennent la croix (^* i38% mais les ])remiers renon-
cent à leur dessein; quant à Thierry et à Gérard, ils
retardent leur départ pour l'Orient, l'un pendant
deux ans, l'autre pendant cinq ans. Pourquoi Gisle-
bert n'ajoute-t-il pas que Waleran de Limbourg
accomplit son vœu ' en 1197? Parce qu'à ce moment
sa chronique était déjà achevée.
Eustache le Vieux du Rœulx eut un fils, Nicolas,
qui se fît clerc : cJericus mansit bonis cccIcsiasticLs
ditatus (§ 28); c'eût été le lieu, assurément, d'ap-
prendre au lecteur qu'en 1 197 Nicolas fut élu évêque
de Chambrai.
Il est fréquemment question, dans la Ghronique, des
places d'Aire et de Saint-Omer, comprises dans la
région que Phili])pe d'Alsace s'était engagé à céder à
Philippe-Auguste. Gislebert les considère comme déli-
' Eknsi, Histoire du Limbourg. 111, pp. 242 et suiv.
Introduction . xxix
nitivement perdues; il ne fait pas entrevoir qu'en
I200 le traité de Péronne les restituera à Baudouin VI.
Parlant de lui-même et ënumërant avec une com-
plaisance visible les dignités ecclésiastiques dont il a
été revêtu, il ne mentionne ni la prévôté de Maubeuge
ni la prévôté de Sainte- Waudru, qui ne lui furent
acquises que dans les premières années du XIII® siècle.
Il serait possible de multiplier ces exemples : en
comparant les généalogies de familles nobles données
par Baudouin d'Avesnes avec celles de Gislebert, on
constate que ce dernier s'arrête toujours en deçà du
XITP siècle.
Il y a cependant une difficulté à signaler, c'est le titre
d^évégue de Liège accolé au nom de Hugues de Pierre-
pont (§32, p. 66 : et postea episcopum). Hugues
fut élu le 3 mars 1200, consacré le 21 avril 1202.
C'est sur cette exception unique qu'Arndt s'appuie
pour retarder de plusieurs années la rédaction de la
chronique. Je n'hésite pas à admettre avec Hantke
qu'on se trouve ici en présence d'une addition due à
un lecteur ou à un copiste ^
La conclusion à laquelle je m'arrête fournit égale-
ment réponse à la question de savoir si nous avons
l'œuvre entière de Gislebert. Plusieurs commentateurs
' J'ai eu tort d'écrire à la note 3 de la page 66 : « Il ne serait pas impos-
sible que Gislebert lui-même eût ajouté postérieurement cette mention »,
puisque nulle part ailleurs on ne découvre une de ces corrections.
XXX Introduction
opinaient pour la négative, en se fondant sur les deux
omissions signalées plus haut, et surtout en invo-
quant le passage du préambule où l'auteur annonce
qu'après avoir Fait l'histoire de Baudouin V, il passera
à ses successeurs : ad ejus successores. Or il ne
dépasse pas Tannée 1195 et ne peut donc parler que
de Baudouin VT; mais il a évidemment, comme je l'ai
noté déjà, voulu Taire allusion au second fils de
Baudouin, Philippe, qui fut investi du comté de
Namur (§ 226).
Au surplus, Guise, qui transcrit les derniers para-
graphes de Gislebert, dit en toutes lettres : et hic finit
chronica Gisleherti.
Tous les arguments, internes et externes, s'accordent
à l'aire reconnaître le texte que nous possédons comme
l'œuvre complète de Gislebert, achevée par lui en
1196.
La Chronique du Hainaut est entièrement origi-
nale; elle ne fait d'emprunt direct à aucune autre
source; elle repose tout entière sur les souvenirs de
l'auteur, sur les notes qu'il a recueillies personnelle-
ment, sur les documents d'archives dont il élait le
dépositaire, sur les traditions de la cour du Hainaut.
Tout au plus peut-on signaler la Chronique de Saint-
Hubert comme ajant fourni la matière de deux courts
paragraphes \
' ij 6 et partie du ;< 8.
Introduction . xxxi
On sera peut-être tenté de croire que Gislebert a pu
consulter des généalogies écrites qu'auraient dressées
dés cette époque les grandes. familles; Thypothèse ne
doit pas être entièrement écartée; toutefois la circon-
stance qu'il commet un certain nombre derreurs,
même au sujet de personnes alliées de près à la famille
comtale, qu'il fait d'Ida, épouse de Baudouin II, la
fille de Lambert de Louvain, tandis qu'elle était fille
de Henri II, qu'il déclare ignorer les noms de trois
des filles du même Baudouin II, etc., me porte à
croire que c'est généralement à la tradition orale qu'il
a dû faire appel.
On conçoit dès lors que les inexactitudes de détail
soient assez fréquentes, surtout dans la première partie
de la chronique; je les ai relevées autant que possible
dans les notes, et je ne crois pas nécessaire de les
énumérer à nouveau.
Que faut-il penser des erreurs volontaires ? En d'au-
tres termes, Gislebert a-t-il sciemment altéré la vérité?
Un élève de M. Pirenne, M. Huygens, a discuté ce
point; il a montré que, dans deux ou trois circon-
stances, le chroniqueur n'a pas dit tout ce qu'il devait
savoir, qu'il a laissé dans l'ombre des faits qui
n'avaient pas tourné entièrement à l'honneur du comte
dont il écrivait l'histoire et, dans une certaine mesure,
le panégyrique,
La chose est incontestable : Gislebert est le chroni-
queur officiel du Hainaut ; ses informations sont sûres
XXXII Introduction
et précises, mais il est fidèle à son rôle, qui n'est pas
celui de critique. A combien d'écrivains contempo-
rains ne pourrait-on pas faire le même reproche? C'est
une règle élémentaire de la méthode historique qu'il
faut contrôler avec tout le soin possible les témoignages
du passé, et cette règle ne soufire pas d'exception.
Quant à l'influence qu'a eue sur l'œuvre de Gisle-
bert sa qualité de clerc, Wachter a cru devoir la
signaler, mais j^avoue que je n'ai pu vraiment la
découvrir. Assurément Gislebert partage les idées
de son temps; il croit aux miracles, aux reliques, à
l'efficacité des donations pieuses; mais il a été raélé
trop directement aux affaires publiques, il est trop
pénétré des nécessités positives du gouvernement pour
les subordonner à des intérêts d'église ; son apprécia-
tion des hommes et des choses paraît exempte de pré-
occupations cléricales ; il ne se gène pas pour dire que
l'évêque Henri de Verdun s'était laissé corrompre
par des promesses d'argent ig 8), que l'archevêque de
Reims travaillait à la répudiation d'Elisabeth de Hai-
naut (g io8); il stigmatise un abbé de Floreffe, en
l'appelant « un séditieux qui portait toujours le masque
de la simplicité » (g i45). Dans un monde acquis
à la foi, un écrivain laïque n'aurait sans doute pas
montré plus d'indépendance.
Ce qui fait le mérite rare de Gislebert, c'est qu'il a
assisté, en spectateur et en acteur, aux grands évé-
nements historiques de son temps; qu'il les retrace
Introduction . xxxiii
avec la compëtence d^un praticien. Il nous est infini-
ment prëcieux par la connaissance qu^l a du droit et
des institutions féodales, telles que le XIP siècle finis-
sant les avait formulées dans Pempire allemand.
Sa langue, qui n'a aucun rapport avec le latin clas-
sique et dans laquelle on verra une traduction du
parler roman, est dépourvue de variété et d'élégance,
mais elle est claire et simple, et l'on peut avoir une
confiance entière dans l'emploi qu'il fait des termes
techniques. Il faudrait une longue dissertation pour
vérifier, ligne par ligne, cette assertion. Je me permets,
en guise de preuve, de renvoyer aux indications que
je donne ci-après dans le Glossaire et dans les tableaux
XXTV et XXV sur les deux termes : consobrinus et
consanguineus , qui, généralement considérés comme
équivalents, ont cependant des acceptions bien dis-
tinctes, que Gislebert ne confond jamais.
Il est un point toutefois au sujet duquel l'exactitude
du chroniqueur paraît bien sujette à caution : c'est le
chiffre des combattants qu'il renseigne dans les nom-
breux combats qu'il narre. Je rappelle brièvement ici
que rarmée du comte de Hairiaut était formée de
chevaliers, ses vassaux ou ses ministeriales , auxquels
s'adjoignaient des auxiliaires soldés; ils étaient accom-
pagnés de sergents soit à cheval, sort à pied, dont le
nombre était le plus souvent égal à celui des cheva-
liers.
Pour les chevaliers, il est permis d'accepter, sans
III
XXXIV Introduction .
hësitation, les indications du chroniqueur; leur nom-
bre, variable suivant l'importance de Texpédition, va
de 80 à 700, et il ne paraît nullement exagéré.
En est-il de même des fantassins? En 1178, Bau-
douin V, marchant contre le roi de France, a derrière
lui 60,000 hommes; en 1181 : 60,000, contre Raoul
de Coucy ; il amène au comte de Namur un contin-
gent de 3o,ooo hommes en ii85; de 3o,ooo hommes
en 1188; de 10,000 hommes en 1194; au siège de
Huv, il est accompagné de 40,000 pedites.
De la même façon, le duc de Brabant est repré-
sente avec des armées de 3o,ooo hommes (1170); de
60,000 hommes (en 1184, 1188); le comte de Namur
avec 10,000 hommes (en ii85); avec 20,000 hommes
(en 1188); le duc de Limbourg et le comte de Looz à
Saint-Trond avec 20,000 hommes.
Immédiatement on se récrie, et s'il s'agissait de
troupes régulières, organisées, il faudrait sans doute
récuser le renseignement comme étant de nulle valeur.
Mais il faut songer qu'il s'agit de foules incohérentes
que l'on associait au pillage bien plutôt qu'au combat,
et il n'est pas impossible qu'un pays, vaste comme le
Hainaut ou le Brabant, ait fourni, à un moment
donné, plusieurs milliers de ])aysans avides de butin.
Des femmes même s'y mêlaient. Gislebert rapporte
qu'après une escarmouche à Haine-Saint-Pierre, en
1189 (^ 242), une virago réclama pour sa part un
cheval de somme.
Introduction . xxxv
Je ne me porte certes pas garant des chiffres rap-
portes ci-dessus, et Ton conçoit qu'on ne fit pas un
recensement précis de masses qui n'étaient pas même
pourvues d'armes dignes de ce nom; en pareille
matière, les récits transmis de bouche en bouche
amplifiaient bien vite la réalité. Mais je rappelle que
d'après les chroniqueurs du Mont-Gassin, les empereurs
Henri II, Conrad II, Henri III avaient amené en
Italie de 160,000 à 180,000 combattants; que Lambert
de Herst'eld met en ligne, en 1073, un vulgus promis-
cuum de 60,000 Saxons '.
Aucun de ces chiffres ne sera accepté comme une
donnée officielle et indéniable, mais on aurait tort, je
pense, d'y opposer trop de scepticisme, et §urtout de
rendre Gislebert responsable d'avoir inventé les siens
de toute pièce.
Personne n'ignore que les guerres furent toujours
au moyen âge des œuvres de destruction barbare
et systématique; quand Baudouin V veut châtier
Jacques d'Avesnes, on brûle sur ses terres cent-dix
villages, et, à propos de l'incendie de Namur, en 1188
(§ 143), le chroniqueur ajoute : « en pareil cas, il est
impossible de prévenir le pillage ». Pour mettre ainsi
à feu et à sang une ville, une région entière, il fallait
' Chron. Mon. Casin., auctorc Petro, SS., VII, 827; Cliron, Mon. Casin.,
auctore Leone, Ihid., 654; Lamb. Hersf., edit. in usum SchoL, 1074, p. 176.
(^fr. Waitz, V(i., VIII, 139, n. 2.
XXXVI
Introduction.
des nuées d'envahisseurs; toute la population valide
prenait part à la curée, et j'incline à croire, sous le
bénéfice des réserves formulées plus haut, que les
armées proprement dites traînaient à leur suite
d'énormes bandes de ravageurs.
Gomme annexe à ce volume, j'ai publié Topuscule
intitulé : Ministeria curie Hanoniensis, à la rédaction
duquel Gislebert prit une part considérable.
Quant aux deux poèmes que L. Tross a imprimés,
en 1849, sous le titre de Carmina Gisleberti \eX au
sujet desquels André Van Hasselt, dans le Bulletin
du Bibliophile belge (t. VII), et après lui M. Stanislas
Bormans, dans la Biographie nationale, se sont
demandé s'il était permis d'en attribuer la paternité
au chancelier du Hainaut, je n'hésite pas à répondre
négativement; non seulement leur style recherché,
emphatique, est l'antipode de celui du chroniqueur,
mais, ce qui est plus décisif, la première de ces pièces,
intitulée : De superjluitate clericorum, n'est qu'une
satire à l'adresse des prêtres, grands ou petits, qui,
oublieux de la simplicité apostolique, tombent dans
. les écarts du luxe et qui, avides d'argent, accumulent
de grasses prébendes. Gislebert, que les grandeurs de
ce monde ne laissaient pas indifférent et qui se félicitait
I Le texte se trouve dans le manuscrit 723-727 (XIII« siècle) de la
Bibliothèque royale de Bruxelles avec : Vita Alberti, Radulpht Flavia-
censis liber et tractatus Levitici et Vita S. Thomœ Cantuariensis archiepiscopi.
Introduction xxxvii
d'avoir obtenu de son maître des faveurs accumulées,
ne pouvait tenir un pareil langage, que toute sa car-
rière l'obligeait à répudier.
Je me suis efforce, dans les pages qui suivent, d'expli-
quer tous les termes qui peuvent présenter quelque
difficulté, et d'identifier aussi complètement que pos-
sible les noms de lieux et de personnes, mais je n'ai
pas eu la prétention de faire le commentaire raisonné
du récit de Gislebert : c'eût été l'histoire même de
Baudouin V.
Mon collègue M. Ch. Duvivier, dont les savants
travaux sur le Hainaut ancien sont universellement
appréciés, a bien voulu, au cours de ce long travail,
me prêter une collaboration attentive, qui m'a été
infiniment précieuse.
Je me plais aussi à remercier MM. Kurth et
Léop. Devillers, qui ont revu mes épreuves et m'ont
suggéré plus d'une correction.
Les variantes du manuscrit de Paris sont indiquées
en note par le sigle A; celles du manuscrit Harrach
par le sigle A'^.
BIBLIOGRAPHIE DE GISLEBERT
Arthur Hantke, Die Chrotiik des G. von Mons. Leipzig, 1871 (travail
de premier ordre).
Franz Wachter, Der Einfluss der nationalen und klerikalen Stellung
G. von Mons anf seine Gcschichtschreibung. Halle a/S., 1879.
Walter Meyer, Das Werk des Kanzlers G. von Mons, besonders ah
Verfassungsgeschichtliche Quelle hetrachtet. Kônigsberg i. P., 1888.
K. HUYGENS, Sur la valeur historique de la Chronique de G. de Mons.
(ïand, 1889.
S. BORMANS, Gilbert, dans la Biographie nationale, t. VII, col. 750-754-
L. Devillers, Mémoire sur un cartulaire et sur les archives de l'abbaye
d'Aine, Table, XXV fl, au mot Gislebert : renseignements sur le ma-
nuscrit qui fut prêté au marquis de Chasteler, en 1781. {^Description
analytique de cartulaires et de chartriers, t. I.)
WatTENBACH, Dcutschlands Geschichtsquellen, 6. Aufl., 1894, S. 426.
S. Balau, Étude critique des sources de l'histoire du pays de Liège au
moyen âge, 1902-1903, pp. 397-398-
LISTE DES OUVRAGES CITÉS
I. - CHRONIQUES.
^3gidius Aureîcvallensis. Gesta pontificum Leodiensium, SS, XXV.
Albericus monachus Trium Fontium. Chronicon, SS. XXIII.
Albertus Stadensis. Chronicon, SS, XVI,
Andréas Marchianensis. Historia regum Francorum, SS, XXVI.
Annales Cameracenses auctore Lamberto Waterlos, SS, XVI.
Annales Floreffienses, SS, XVI
Annales S. Georgii in Silva Nigra, SS, XVII.
Annales S. Jacobi Leodiensis, SS, XVI.
Annales Rodenses, SS, XVI.
Anonymus Laudunensis, voir Chronicon anonymi Laudunensis.
Balduinus Ninoviensis chronicon, SS, XXV.
Baudouin d'Avesnes, voir Chronicon Hanoniense.
Benedictus abbas Petroburgensis, voir Gesta Henrici II et Ricardi I
Angliae regum.
C^hronica regia Coloniensis, recens. Waitz (Scriptores rerum Germani-
carum in usum scholarum), 1880.
Chronicon Andaginensis monasterii {Chronique de Saint- Hubert), SS,
VIII.
Chronicon anonymi Laudunensis canonici. Bouquet, Recueil, XIII.
Chronicon Hanoniense quod dicitur Balduini Avennensis, SS, XXV;
Kervyn de Lettenhove, I store et croniqius de Flandre ^ t. II; édit.
Le Roy, 1772.
Chronicon Laetiense, SS, XIV.
Chronique du Hainaut et de Mons, publiée par Aug. Lacroix. Mons,
1842, in-40.
Chroniques de L'abbaye de Saint-Trond, voir Gesta abbatum Trudonen-
sium.
FlandriaGenerosa, SS, IX.
xLii Liste des ouvrages cités.
(ialbertus Brugensis. Passio Karoli comitis Flandriic, édit. ?'\vennt [His-
toire du meurtre de Charles le Bon, comte de Flandre, par Galbert de
Bruges. Paris, 1891. Collection de textes pour servir à F étude de l'histoire).
(ienealogia comitum Flandriic^ voir Flandria generosa.
Gesta abbatuni I.obiensium, continuatio, SS, XXI.
(^esta abbatum Trudonensium, SS, X. — Éd. de Borman, Chroniques de
l'abbaye de Saint-Tro?id ^ Liège, 1872.
(iesta episcoporum Cameracensium, SS, VII, 500-1051.
(iesta Henrici II et Ricardi I Angli;e regum (attribués à tort à Benedictus
abbas Petroburgensisj, SS, XXVll; Bouquet, Recueil, XIII, XVII.
(iestes des évêques de Cambrai de 1092 à 1138, édit. (^h. De Smedt. Pans,
1880.
Giraldus Cambrensis. De instructione pnncipum, SS, XXVII.
(Grandes Chroniques de France, publiées par Paulin Paris, 1836-1840, 6 vol.
Guilelmus abbas Andrensis. Chronica Andrensis, SS, XXIV.
Guilelmus Neubrigensis. Rerum anglicarum libri V, SS, XXVII.
Guillaume de Tyr, texte français du XIII« siècle, édit. Paulin. Paris,
1879-1880.
Herimannus Tornacensis, Liber de restauratione S. Martini Tornacensis,
SS, XIV; Miracula S. Mariae Laudunensis, Bouquet. Recueil, XII.
Isidorub Hispalenbis episcopus (Isidore de Sèville). Originum libri XX.
Corpus grammaticorum veterum, 111, 1833.
Istore, voir Chronicon Hanoniense.
Jacobus de Guisia. Annales Ilanoniîe^SS, XXX. Par les soins du marquis
de Fortia d'Urban, édit. B. (iuérard. Paris, 1826-1838 {Histoire du
Hainaut).
.lean de Stavelot, Chronique du pays de Liège; publié par Ad. Borgnet.
{Collection de Chroniques belles inédites.)
Lambertus Hersieldensis. Annalet,, SS, lll. V: éd. in usum scholarum,
1894.
Lambertus Par vus Leodiensis S. .lacobi monachu.s. Annales sive Chro-
nicon S. Jacobi Leodiensis, SS, XVI.
Lambertus Waterlos, voir Annales Cameracenses.
Laurentius de Leodio, (lesta episcoporum Virdunensium et abbatum
S. Vitoni, SS, X.
Miracula S. Huberti, SS, XV.
Liste des ouvrages cités XLrii
Miracula S. Maria Laudunensis, voir Herimaimus Tornacensis.
Monumenta Eplernacensia, SS, XXIII.
Ordericus Vitalis. Historiie ecclesiastica;, édit. Aug. Le Prévost, Guérard
et L. Delisle. Paris, 1838-1855, 5 v.
Radulfus de Diceto, Ymagines historiarum, SS, XXVII.
Reinerus monachus S. Jacobi Leodiensis. Continuatio chronici sive
Annalium Lamberti Parvi, SS, XVI.
Rigordus. (Testa Philippi II Augusti régis Francorum, Bouquet, Recueil,
XVII; SS, XXVI.
Robert de Thorigny. Chronique, publiée par L. Delisle, 1872-1873; SS, VI
(Robertus de Monte).
Robertus de Monte, voir Robert de Thorigny.
Rogerus de Wendover. Chronica sive Liber qui dicitur Flores historia-
rum, SS, XXVIII.
Sigebertus Gemblacencis. Chronographia, SS, V I ; Continuatio Aquicinc-
tina, Ibid.; Continuatio Pncmonstratensis, Ibid.; Auctarium Ursicam-
pinum, Ibid.
Villehardouin, La conquête de Constantinople, publié par Nat. de VVailly,
1874.
Vita Alberti, episcopi Leodiensis, SS, XXV.
Vita Odiliae, Analecta BoUandiana, XIII.
Willelmus, voir Guilelmus.
II. - AUTRES OUVRAC^ES.
A«.:HERY (!->'), Spîcilegium sive collectio vetcruvi aliquot scriptorum, 13 vol.
Paris, 1655-1677; 2« édit., 3 vol., 1723.
Acta Sanctorum, editio novissima, 63 vol.
Analecta BoUandiana, Paris, Bruxelles, Genève, depuis 1882.
Analcctes pour servir à l'histoire de la Belgique, publié par E. Reusens et
V. Barbier. Louvain, depuis 1864. (Cité : Analectes.)
A7inales du Cercle archéologique de Mons. Mons, depuis 1856.
Annales de la Société d'archéologie de Namur. Namur, depuis 1849.
Anselme, Histoire généalogique et chronologique de la maison royale de
France, 9 vol. Paris, 17 26- 173 3.
xLiv Liste des ouvrages cités.
Arbois de Jubainville (d'), Histoire des ducs et comtes de Champagne,
6 vol. Paris, 1839-1863.
Archives belges, revue critique d'historiographie fiationale, sous la direction
de G Kurth. Liège, 1899 et suiv.
Archives historiques et littéraires du nord de la France et du midi de la
Belgique, 18 vol. Valenciennes, 1829- 1860.
Art de vérifier les dates des faits historiques, des chartes, des chroniques, par
un religieux de la Congrégation de Saint-Maur (L'J. Paris, 1818-1819,
édition en 18 volumes.
Baltzer (M.), Zur Geschichte \des deutschen Kriegwesens in der Zeit von
den letzten Karolingern bis auf Kaiser Friedrich IL Leipzig, 1877.
Barbier (J. et V.), Histoire de l'abbaye de Fbrefe, 2» édit. Namur, 1892.
Barthélémy (A. de), Notice historique sur la maison et les comtes de
Gratidpré. Paris. (Revue de Champagne et de Brie.)
Batiffol, Histoire du bréviaire romain. Paris, 1862.
Berlière (U.), Monasticon belge, t. L Maredsous, 1890-1897.
Bernhardi (W.), KonradlIL Leipzig, 1883. (Jahrb. d. deutsch. (jesch.)
— Lothar von Stipplinbiirg. Leipzig, 1879. (Jahrb. d. deutsch. Gesch.)
Bertholet (J.), Histoire du duché de Luxembourg, 8 vol. Luxembourg,
1741-1743.
Beyer (H ), Eltester (L.), GôRZ (A.), Urkundenbuch zur Geschichte der
jetzt die Preussischen Regierungsbezirkc Coblenz utid Trier bildenden
Mittelrheinischen Territorien, 3 vol. Coblenz, 1860-1874. (Cité: MRVB.)
Bibliophiles de Mons (Publications de la Société des), depuis 1835.
Bibliothèque nationale, manuscrits latins et français, inventaire alphabé-
tique publié par L. Delisle. Paris, 1891.
Biographie. Allgemeine Deutsche, herausg. v. d. histor. Commission bei der
K. Akad. d. Wissensch. (zu Miinchen). Leipzig, 1875 et suiv.
Borgnet (J.), Profnenades dans Namur, t. I. Namur, 1859.
— Histoire du comté de Namur. Bruxelles, 1847.
BoRMANS (S.) et SCHOOLMEESTKRS (E.), Cartulaire de l'église S.-Lambert
de Liège, t. MV. Bruxelles, 1893-1900. (Comm. roy. d'histoire.)
BoRMANS (S.), Les fiefs du comté de Namur, 2 vol. Namur, 1875-1880.
Bouquet, Recueil des historiens des Gaules et de la France, 23 vol. Paris,
1738-1876.
Boussu (C.-J. DE), Histoire de la ville d'Ath. Mons, 1750.
Liste des ouvrages cités, xlv
Brassart (F.), Histoire du château et de la châtellenie de Douai, 3 vol.
Douai, 1877-1887.
Bresslau (H.). Handbuch der Urkundenlehre. Leipzig, 1889.
Bulletins de la Commission royale d'histoire de Belgique. Bruxelles, depuis
1834. (Cité : Comm. roy. d'histoire.)
BuTKENS (C), Les trophées tant sacrés que profanes du duché de Brahant,
4 vol. La Haye, 1 724-1 726.
Cartellieri (Alex.), Philippe II August, Konig von Franheich, t. L
Leipzig, 1901.
Cattier (F.), L évolution du droit pénal germanique e7i H ainaut jusqu'au
XV^ siècle. Mons, 1893. (Mém. de la Soc. des sciences du Hainaut.)
Daris (J.), Histoire de la bonne ville, de l'église et des comtes de Looz, 2 vol.
Liège, 1864- 1865.
Delisle (L.), Catalogue des actes de Philippe Auguste. Paris, 1856,
Devillers (L.), Cartulaire des cens et rentes dus au comte de Hainaut
(126S-1286), 2 vol. Mons, 1873-1875.
— Les chartes du chapitre de Sainte- Waudru de Mons, t. 1, IL Bruxelles,
1899- 1903. (Comm. r<^y- d'histoire.)
— Chartes du comté de Hainaut de l'an 1200, publication extraordinaire
du Cercle archéologique de Mons.
— Description analytique de cartulaires et de chartriers du Hainaut, 8 vol.
Mons, 1865-1878.
— Mémoire sur un cartulaire de I abbaye d'Aine (dans Description de
cartulaires, I).
DiNAUX (A.), Les trouvères cambrésiens, 3* éd. Paris, 1837.
DouËT d'Arcq, Rfchcrches historiques et critiques sur les anciens comtes de
Beaumont-sur-Oise . Amiens, 1855, (Mém. Soc. antiq. de Picardie, 10.)
Du Cange, Glossaritim mediœ et inji^nœ Latinitatis, 10 vol., édit. Favre.
Niort, 1883-1887.
Du Chesxe (A.), Histoire généalogique de la maison royale de Dreu.x et de
quelques autres familles (Luxembourg, Limbourg, etc.). Pans, 1631.
— Histoire généalogique des maisons de Guims, d'Ardres, de Gand et de
Coucy. Paris, 1631.
— Histoire généalogique de la maison de Béthune. Paris. 1637.
DuviviER (Ch.), Actes et docufnents anciens intéressant la Belgique,
Bruxelles, 1898. (Comm. roy. d'histoire.)
xLVi Liste des ouvrages cités.
Dirv'iviER (Ch.), Chartes inédites concernant les comtes de Hainaut.
Bruxelles, 1904. (Comm. roy. d'histoire.)
— La commune de Tournai de 1187 à 1211. (Bull, de l'Acad. roy. de
Belgique, 1901.)
— Jacques d'Avesnes. (Revue trimestrielle, X.)
— La querelle des d'Avesnes et des Dampierre Jusqu'à la mort de Jean
d'Avesnes, 2 vol. Bruxelles, 1894.
— Recherches sur le Hainaut ancie^i du VII* au XI I« siècle. Bruxelles, 1865.
Ernst (G.-P.), Histoire du Li)nbour^, 7 vol., édit. E. Lavalleye. Liège,
1837-1848.
Errera (P.), -^-^^ Masuirs. Recherches sur quelques vestiges des formes
anciennes de la propriété, 2 vol. Bruxelles, 189 t.
Fagniez, Documents relatifs à l'histoire de l'industrie et du commerce en
France, 2 vol. Paris.
FiCKER (J.), Vo7n Heerschilde. Innsbruck, 1862.
— Vom Reichsfiirstenstande. Forschungen zur Geschichte der Reichsverfas-
sung zunàchst im i2-und ij Jahrhundert, I. Innsbruck, 1861.
FiNOT, Étude historique sur les relations commerciales entre la France et la
Flandre au moyen âge. Paris, 1894. (Ann. du Comité flamand de France.)
Freeman (E.), History of the Northan conquest, 6 vol. Londres, 1879
et suiv.
Friedberg, Lchrbuch des Katholischen und Evangelische7i Kirchenrechts,
5» édit. Leipzig, 1903.
Gachard, Collection de documents inédits concernant l'histoire de la
Belgique, 3 vol. Bruxelles, 1833-1835.
Gallia christiana, in provinrias ecclesiasticas distributa, 16 vol. Paris,
1715-1865.
Galliot, Histoire générale, ecclésiastique et civile de la ville et province de
Namur, 5 vol. Liège, 1788-1790.
Giesebrecht (W.), Geschichte der Deutschen Kaiserzeit, 5 vol. Braun-
sctiweig, le tome VI publié par Simson, 1895.
GlRY (A.), Les châtelains de Saint-Omer. Paris, 1875.
GoDEFROY (F.), Dictionnaire de l'aticienyie langue française, 10 vol. Paris,
1881-1902.
GoDEFROY MÉMI.GLA1SE (de). Chronique de Hainaut, rédigée par Gilbert
de Mons. Tournai, 1874. ((-ité : Ménilglaise.)
Liste des ouvrages cités. xlvii
(tOFFINET (H ), Cartulaire de l'abbaye d'Orval. Bruxelles, 1879. (Comm.
roy. d'histoire.)
(tRIMM (J.), Deutsche RechtsalterthûtJier , 2 vol. Mainz, 1819.
Grimm (J. und W.), Deutsches Wôrterbuch. Leipzig, 1854 et suiv. (en
cours de publication).
(tRôber (G.), Grundriss der romanischc7i Philologie, 2 vol. Strasbourg,
1888-1902.
Guérard (B.), Cartulaire de l'abbaye de Saint- Bcrtin. Paris, 1840.
(iuiLHERMOZ (P.)> Essai sur l'origine de la noblesse en France au moyen
âge. Paris, 1902.
Hachez, Le camp de Belmojicel à Harmignics. (Ann. du Cercle archéol.
de Vions, XX.)
Hansay (A.), L'infcodation du comté de Hainaut à l'évèque de Liège.
(Société d'art et d'histoire du diocèse de Liège, XIIL)
Hantke (A.), Die Chronik der Gislebert Ton Mans. Leipzig, 1871.
Hecker (H.), Die territoriale Politik des Erzbischofs Philipp I von Kàln.
Leipzig, 1883.
Herbomez (A. d'), Chartes de l'abbaye Saint-Martin de Tournai, t. L
Bruxelles, 1898. (Comm. roy. d'histoire.)
— Histoire des châtelains de Tournai, 2 vol. Tournai, 1895.
— Le voyage de Philippe Auguste à Tournai en 11S7. (Revue des questions
historiques, 1891.)
Hkusler (A.), Institutionen des dcutschen Privatrechts, 2 vol. Leipzig,
1885-1886.
HlTYGENS (K.), Sur la valeur historique de la chronique de Gislebert de
Mons. Gand, 1889.
Inama-Sternkgg (K. Th. V.), Deutsche Wirthschaftsgeschichte, 3 vol. en
quatre parties. Leipzig, 1879-1901.
KiLlANUs (C), Etymologicum tcutonirœ linguœ. Trajecti Batavorum, 1777.
Kôllner, Geschichte der Herrschaft Kirchheim-Boland.
KôPKE (R.) und Dummler (E.), Kaiser Otto der Grosse. Leipzig, 1876.
(Jahrb. d. deutsch. Gesch.)
KuRTH (G.), Chartes de l'abbaye de Saint-Hubert, t. L Bruxelles, 1903.
(Comm. roy. d'histoire.)
— La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France, 2 vol.
Bruxelles, 1896-1898. (Mém. de l'Acad. roy. de Belgique.)
xLviii Liste des ouvrages cités
Laband (P.), Di^ Vermôgensrechtliche Klagen nach den Sàchsischen
Rechtsquellen des Mittelalters. 1869.
Lacomblet (Th.-J.), Urkundenhuch fur die Geschichte des Niederrheins,
4 vol. Dùsseldorf, 1840-1858.
Lacroix (Aug.), Chronique du Hainaut et de Mons. Mons, 1842.
Lahaye (L.). Cartulairc de la comviune de Walcourt. Namur, 1888.
Le Boucq (S.). Histoire ecclésiastique de la Tille et comté de Valentienne.
Valenciennes, 1844.
Le Carpentier (J.), Histoire généalogique de la noblesse des Pays-Bas ou
histoire de Cambray et du Cambrésis. 2 vol. Leyde, 1668.
Lejeunk (Th.), Monographies historiques et archéologiques de diverses
localités du Hainaut, 7 vol. (III, Soignies; V, Binche; VI, Le Rœulx).
Mons, 1870-1888.
Le Glay (A.), Cameracum christianuin. Lille, Paris, 1849.
— Glossaire topographique de l'ancien Cambrésis, Cambrai, 1849. (Soc.
Émul. de Cambrai.)
— Revue des opéra diplomatica de Mirœus. Bruxelles, 1856. (Comm. roy.
d'histoire.)
LÉPiNOis (De), Les comtes de Clermont du AT« an XI 11^ siècle. (Mém. de
la Soc. acad. de l'Oise, IX, X.)
Le Long (N.), Histoire ecclésiastique et civile du diocèse de Laon. Châlons,
1783.
Leuridan (Th.). L'ar.ouerie de Tournai. (.\nii. Soc. Hist. de Tournai,
nouv. série, IV.)
L01SNE (A. de), Le cartulairc du chapitre d'Arras. Arras, 1897.
LuCHAiRE (A.), Manuel des institutions françaises, période des Capétiens
directs. Paris, 1892,
Marneffe (E. De), Tableau chronologique des dignitaires du chapitre
de Saint-Lajubert à Liège. (Aualcctes, XXV.)
Martène (E.) et Durand (U.), Thésaurus anccdotorum nnvus, 5 vol.
Paris, 17 17,
— Veterum scriptorum et monumentorum Amplissivui CoUectio, 9 vol.
Paris, 1724-1733.
Mas-Latrie (De), Trésor de chronologie, d'histoire et de géographie. Paris,
Matthieu (K.), Histoin de la ville d'Enghien, z vol. 1875-1876.
Liste des ouvrages cités. xlix
Melleville, Notice sur Pierrepont, (Bull. Soc. Acad. de Laon, VI.)
MÉNILGLAISE, voir de Godefroy Ménilglaise.
Meyer (W.), Das Werk des Kanzlers Gislehert von Mons, besonders als
verfassungsgeschichtliche Quelle betrachtet. Kônigsberg i. Pr., 1888.
Meyer von Knonau (G.), Jahrbûcher des deutschen Reichs unter Hein-
rich IV und Heinrich V, t. I-IV. Leipzig, 1890- 1903.
Michaux, Chronologie des seigneurs de la terre et pairie d'Avesnes. Avesnes,
1844.
Mir^us-Foppens, Opéra diplomatica, 4 vol. Louvain et Bruxelles,
1723-1748.
MOLINIER, Les sources de l'histoire de France, t. I, II. Paris, 1902.
Monumenta Germaniœ historica, cités MGH. — Scriptores, cités SS, t. I-
XXX. — Leges, Sectio IV, Constitutiones.
Monuments pour servir à l'histoire des provinces de Namur, de Hainaut et de
Luxembourg, 8 vol. Voir de ReifFenberg, de Smet.
Oesterley (H.), Historich-Geographisches Wôrterbuch des deutschen
MittelalUrs. Gotha, 1881-1883.
OuLTREMAN (H. D'), Histoire de la ville et comté de Valentienne. Douay,
1639.
Paul (H.), Grundriss der deutschen Philologie, 3 vol. Strasbourg, 1891-
1893.
Pauli (R.)> Geschichte von England, t. III-V de Lappenberg et Pauli.
Hambourg, 1 834-1 858.
PlOT (Ch.), Cartulaire de l'abbaye d'Eename. Bruges, 1881.
Planck (J. W.), Das Deutsche Gerichtsverfahren in Mittelalter, 2 vol.
Braunschweig, 1878- 1879.
PORTEMONT (A. De), Recherches historiques sur la ville de Grammont,
2 vol. Gand, 1870.
PossE (C.), Die Lehre von den Privaturkunden, Leipzig, 1887.
PROOST, Le mariage de Baudouin II h (Messager des sciences historiques,
1895.)
Reiffenberg (De), Cartulaire de Notre-Dame de Namur, Cartulaires de
Hainaut, dans Monuments, t. I. Bruxelles, 1844, (Comm. roy. d'his-
toire.) — Le roman de Gilles de Chin, {Ibid., t. VII, 1847.)
Reinecke (W.), Geschichte der Stadt Cambrai bei zur Erteilung der Lex
Godefridi (1227), Marburg, 1896.
IV
Liste des ouvrages cités
Roland (C.-G.), Histoire généalogique de la maison de Rumigny-Florennes,
Namur, 1891.
^ Les seigneurs et comtes de Rochefort. (Ann. de la Soc. arch. de
Namur, XX.)
— Toponymie nnmuroise. Namur, 1899-1903.
RUTEAU (A.), Annales de Vinchant, augmentées. Mons, 1648.
Ryckel (A. DE), Histoire de la bonne ville de Waremme. (Soc. art. et hist.
du dioc. de Liège, V.)
Saint-Genois (Jos. de), Monuments anciens essentiellement utiles à la
France et aux provinces de Hainaut, Flandre, Bradant, etc. Bruxelles,
1782-1816.
Sat-er, Die àltestcn Lehenshiicher der Herrschaft Bolanden. 1882.
SCHENK zu SCHWEINSBERG (G. Frhr.), Beitràge zur Frage nach der
Bedeutung der Landgrafschaften. (Forschungen z. deutschen Ges-
chichte, XVI.)
Schiller (K.) und Lubben (A.), Mittelniedcrdeutschcs Wôrterbuch^
6 vol. Brème, 1872-1881.
Schmiele <E.), Robert der Friese. Sondershausen, 1872.
Schoonbroodt (J.-G.), Inventaire des chartes de l'abbaye du Val-Saint-
Lambert lez-Liége, 2 vol. Liège, 1875-1880.
Schrôder (R.), Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte , 3« édit. Leipzig,
1898.
Sloet (L. a. J. W.), Oorkondenboek der graafschaffen Gelre en Zutphen,
3 vol. 'S Gravenhage, 1872-1877.
Smedt (Ch. De), Gestes des évêques de Cambrai. Paris, 1880. (Soc. hist.
de France.)
Smet (J.-J. De), Cartulaire de l'abbaye de Cambron, Bruxelles, 1869.
(Monum. anciens, IL)
— Corpus chronicorum Flandriœ, 4 vol. Bruxelles, 1837- 1865. (Comm.
roy. d'histoire.)
Stàlin (Chr. F. V.), Wirtembergische Geschichte, 4 vol. Stuttgart et
Tiibingen, 1841-1878.
Stallaert (K.), Glossarium van verouderde rechtstermen uit Vlaamsche,
Brabantsche en Limburgsche Oorkûnden (A-Overdrade). Leiden, 1886-
1893.
Stubbs, The Constitutional history of England, 3 vol. Oxford, 1 874-1 878.
Liste des ouvrages cités. li
Stumpf-Brentano (K. F.), Die Reichshanzler vornehmlich des X, XI und
XII Jahrhunderts, 3 vol. Innsbruck, 1865-1883. (Vol. 2. Die Kaiser-
urkunden des X, XI und XII Jahrhundert chronologisch verzeichnet;
vol. 3. Acta imperii adhuc inedita.)
Tailliar, Recueil d'actes des Xlh et XIII^ siècles en langue romane-
wallonne. Douai, 1849.
Tarlier (J.) et Wauters (A.), La Belgique ancienne et moderne.
Géographie et histoire des communes belges (arr. de Nivelles et de
Louvain, 11 fascicules). Bruxelles, 1859- 1887.
Teulet (A.) et Laborde (J. de). Layettes du trésor des chartes, 3 vol.
Paris, 1863-1875.
Thierry (Augustin), Lettres sur l'histoire de France, Paris, 1827.
TOECHE (Th.), Kaiser Heinrich VI. Leipzig, 1867. (Jahrb. d. deutsch.
Gesch.)
VaNDERKINDERE (L.), La formation territoriale des principautés belges au
moyen âge, t. I, II, Bruxelles, 1902.
— Richilde et Hermann de Hainaut. Bruxelles, 1899. (Bull, de l'Acad.
roy. de Belgique),
ViNCHANT, Annales de la province et comté de Hainaut, texte original,
6 vol. Bruxelles, 1848-1854. Voir Ruteau.
WaCHTER (F.), Der Einfluss der nationalen und klerikalen Stellung
Gisleberts von Mons auf seine Geschichtschrcibung. Halle a/S, 1879.
Waitz (G.), Deutsche Verfsasungsgeschichte, 8 vol, 2« édit., 1880 et suiv.
Wauters (A.), Analectes de diplomatique. (Comm. roy. d'histoire,
4« série, VII, VIII, X, XIII, XIV, XVII.)
— Fragments inédits concernant l'ancienne abbaye de Gembloux. (Bull, de
la Comm. roy, d'histoire, 4® série, II.)
Winkelmann (Ed.), Philipp von Schwaben und Otto IV von Braunschweig,
2 B. Leipzig, 1873-1878. (Jahrb. d. deutsch. Gesch.)
Wolters (J.), Recherches historiques sur l'ancien comté de Duras en
Hesbaie. Gand, 1855,
GISLEBERTT
CHRONICON HANONIENSE
[1] Cum de gestis et genealogia dominorum comitum
Hanoniensium imperatorumque quorumdam Romanorum
et Constantinopolitanorum. et regum Francorum, Jheroso-
limitanorum et Sicilie et Anglorum ', multorum quoquc
principum et aliorum ncbilium cum ipsis comitibus ', sub
' Les empereurs romains dont il est fait mention dans la Chronique
sont : Frédéric !«' (1155-1190) et Henri VI (roi, 1169; empereur, 1191;
t 1197J. Sont cités encore : Henri V (roi, 1099; empereur, un; f 1125),
Conrad III (roi, 1138; f 1152), Philippe de Souabe (roi, 1198; f 1208).
10 Les empereurs de Constantinople : incidemment, Héracli us (610-641);
les Comnènes ; Alexis I»'^ (1081-1118), Alexis II (1180-1183) et Isaac II
(1185-1195).
Les rois de France : Robert II (996, f 103 1), Henri pr (103 1, f 1060),
Philippe I»' (1060, t 1108), Louis VII (1137, f 1180), Philippe II Auguste
i5 (1180, t 1223).
Les rois de Jérusalem : Godefroid de Bouillon (1099, f 1100)^ Bau-
douin I«' (iioo, t II 19), Foulques d'Anjou (1131, f 1144), et, par erreur,
Foulques II, fils du précédent, Gui de Lusignan (i 186), Conrad de Mont-
ferrat(ii9i-ii92), Henri II de Champagne (1192-1 197).
20 Les rois «de Sicile : Roger (1129, f 1154), (Guillaume I»' 1,1154, f 1166),
Guillaume II (1166-1189)^ Tancrède (1190-1194), Constance et Henri I"
[Vl](ii94,tii97).
Les rgis d'Angleterre : Guillaume I« rio66-io87), Guillaume II (1087-
iiio), Henri I" (11 10-1135), Etienne (1135-1154), Henri II (1154-1189),
25 Richard (1189-1 199).
* Cum ipsis comitibus : en même temps que des comtes, c'est-à-dire
pour autant que ces personnages ont été mêlés à l'histoire des comtes*
Gisleberti
brevitate dicere proposuerimus, ab Hermanno comité ' qui
post quamplures comités comitatum Hanoniensem jure
hereditario possedit, et cum ejus uxore Richelde comitissa.
muliere prudentissima ac potentissima, inicium habere
volumus, ut inde ad Balduinum comitem \ virum illus-
trem animosum et prudentem, Balduini comitis ' et Yolen-
dis comitisse filium, qui uxorem habuit Aelidem comitissam,
Montibus in monasterio Béate Waldetrudis, in supenon
crypta sancti Johannis Baptiste sepuitam, — qui quidem
comes post multos et inter multos labores bona comitatus
sui Hanoniensis ampliavit, et demum Montibus in monasterio
Béate Waldetrudis in superiori choro sepultus fuit ♦ — et
ad ejus filium Balduinum comitem Hanoniensem et pnmum
marchionem Namurcensem ^ virum sapientissimum et
principem potentissimum - qui ex parte uxoris sue Margha-
rete Flandriam per aliquot annos possedit, defunctusque
Montibus in medio monasterio Béate Waldetrudis ante
altare beati Jacobi apostoli sepultus fuit ^ - et ad ejus suc-
cessores lucidius transire possimus ^
i3
I Sur l'origine du comte Hermann, fils de Régnier V, cfr. Vandkr- ao
KiNDERE, Richildc et Hermann de Hainaui (Bull, de l'Acad. ROY. de
Belgique, Classe des lettres, etc., 1899) et Forfnation territortale des
principautés belges me moyen âge, II, 90 et suiv. Gislebert ne remonte pas
plus haut, parce que la dynastie des Baudouin, dont il ^ /^^^ ^ ^J.f;^-
rioeraphe, a pour auteur dans le Hainaut le second époux de Rich.lde aS
Baudouin I-, fils de Baudouin V de Flandre. Jacques de Guise, XV,
Prolog., et chap. I et II, discute les données de Gislebert et leur oppose
le témoignage de Balduinus et Almericus (SS., XXX, 159 et suiv.).
A comparer aussi la Chronique dite de Baudouin d'Avesnes (edit. Ker-
VYN, Istores. II, 560 et 561).
» Baudouin IV, époux d'Alix, fille de Godefroid de Namur.
3 Baudouin III, époux d'Yolande de Gueldre.
4 Cfr. le §66.
5 Baudouin V, époux de Marguerite, fille de Thierry d Alsace. ^^
6 Cfr. le § 253.
7 On a vu dans la Préface que Gislebert ne tient pas cette promesse,
il s'arrête à la mort de Baudouin V et ne consacre plus que quelques
lignes à Baudouin VI.
3o
Chronicon Hanoniense,
[2] Sciendum igitur quod Hermannus cornes, qui cornes
Montensis dicebatur, quia ipse Mons caput ' erat et est seni-
perque erit totius Hanonie, uxorem habuit Richildem comi-
tissam, prudentemet viribus pollentem. qui defuncto comité
5 Valencenensi ' absque proprii corporis herede. tam jure
hcreditario quam coemptione facta cum quibusdani nobili-
bus qui in hereditate illa reclamabant, sibi in proprietatem
comitatum illum vendicaverunt et ipsuni comitatum Valcn-
cenensem comitatus Hanoni,ensis et castri Montensis honori
lo addiderunt, filiumque ^ habueruut et filiain, qui quidem
filiusclaudus fuisse dicitur. Quibus pueris in sua parvitate
manentibus eorum pater Hermannus comes decessit \
Richeldis vero comitissa vidua supervixit et totam terram
Hanoniensis comitatus tam de jure dotalicii quam de procu-
15 raiione puerorum suorum tenuit; que nubsit iiiustri prin-
cipi Balduino, comiti Flandrie *, Balduini comitis et Aelide
comitisse, filie Roberti régis F^ancorum^ filio; qui demum
in monasterio Hasjioniensis '* cenobii, quod reedificaverat ^
scpultus fuit.
20 [3J Ilic equiaem Balduinus comes potenter et viriliter
Flandriam et llanoniam possedit, et pro nimia avunculi sui
Henrici régis Francorum juventute Franciam procuravit ^
a. A et Arndt : Havnoiensis.
' Capiit, dans le sens de localité principale; cfr. l'ancien français:
25 chiefnu's, principal manoir, et le mot : chef-lieu; voir aussi §§ 13 et 14.
2 Le dernier comte de Valenciennes avait été Arnoul, mort peu après
ion. Cfr. La formation territoriale, 11, 79-87.
-'» Roger III, évêque de Chalons-sur-Marne, 1066-1093.
4 Vers 105 1.
30 liaudouin n'était pas encore comte de Flandre à ce moment; il ne
le devint (pi'en 1067.
'■ Baudouin V de Flandre et Adèle, lille de Robert II de France.
Hasnon, abbaye située sur la Scarpe, dans l'Ostn^vant (Nord,
Valenciennes, Saint-Amand). Baudouin l^^de Hamaut l'avait restaurée en
35 1065 (Dt'viviER, Hainaut, 402).
*> (lislebert se trompe, ce n'est pas Baudouin P*" de Hainaut, mais son
I)ère Baudouin V de Flandre qui fut investi en France de la régence, pen-
Gisleberti
et ex uxore sua Richelde duos suscepit filios, Arnulphum
scilicet prinium et Balduinum secundum, qai post nimios
laborcs in nimia iniquitate a Flandria exheredati fuerunt, et
comitatum Hanoniensem sibi in proprietatem retinuerunt.
Dum vero Balduinus cornes cum uxore sua Richelde et Flan- 5
driam et Hanoniam possideret, ipsa Richeldis, mulier astuta.
videns primorum puerorum suorum, quos a comité Her-
manno susceperat, in corpore dcbilitatem \ ultimosque
pueros quos a comité Balduino susceperat, majori amplectens
dilectione, primorum puerorum filium in clericum filiamque 10
in sanctimonialem ordinari fecit, cffecilque quod ipse filius
clcricus episcopatum Catalanensem adcptus est '. Per-
fecitque ipsa Richeldis comitissa cum viro suo Balduino,
mediante coemptione et viribus prcvalentibus apud primos
pueros, quod totum comitatum Hanoniensem tam in allodiis 15
quam in fcodis et jusliciis sibi in proprietatem acquisierunt.
Terramenim in comitatu Hanonicnsi et Valencenensi sitam,
que tune temporis allodium erat, sub principum et nobilium
testimoniis adepti sunt, feoda vero que ab imperatore Roma-
norum tenebantur, scilicet abbatiam ^ advocatiam Monten- 20
sisecclesie, et justiciam comitatus per dominum imperato-
rom Romanorum susceperunt. Sicque Balduinus comes
Flandrie cum Richelde uxore sua comitatum Hanoniensem
proprie et hereditarie possedit.
[4] Balduinus equidem sepedictus dum Flandriam et 25
dant la minorité du roi, et ce roi n'était pas Henri !•', mais son fils
Philippe 1". La même erreur reparait dans une charte du 30 mars 1181,
rédigée par (iislebert {pcr f minus Gisleberti sccundi notarii met) : ^ Ego
Balduinus, ctmies Hainoensis, quintus ab illo Balduino, qui Flandriam
et Hainoiam possedit et Franciam procuravit » (Devillers, Dtscr.anal.
de cartulaircs et de chartriers du llainaut, 111, 1 3 1 ), et dans un autre acte de
1170 {ihid., 260), où le nom de Gislebert n'apparaît pas. Cfr. sur ce i).)int
WaCHTER, Der Einfluss der nationalen und klcrikulen Stellun^ Gislehrt^
7'oti Mons nuj seine Geschichtsschrcibun^, 29-30.
> Flandria genero<a, SS., IX, 320.
' Cfr. la note 3, p. 3.
? Abbatiam, les droits afférents au titre abbatial.
Chronicon Hanoniense .
Hanoniam possidebat, ammonitu divino animatus, ceno-
bium Hasnooiense "^ reedificavit, suisque bonis propriis tam
in Flandria quam in Hanonia ditavit ', cum olim a
Hunis ' destructum fuisset, et ejus bona in manus aliénas
5 ita devenissent quod omnino ab illa ecclesia alienata essent,
que quidem bona post ejus decessum Richeldis comitissa et
ejus fiiius Balduinus conferendo eidem ecclesie allodium
suum Montinium ^ in Brabantia ampliaverunt.
[5] Balduinus sepenominatus, princeps illustris et potens,
10 cornes Flandrie et Hanonie *, fratrem habebat, scd non
germanum ^, Robertum nomine, agnomine vero Frisonem.
quia in Frisia adultus fuit ^. Hic quidem nulla patrimonio-
rum participatione de jure gaudere debebat ^. Attamen per
ejusinjustam reclamationen et versutiam, nimia Flandrie et
15 a. A, Ar7idt : Hanoniense.
* L'abbaye de Hasnon était située dans l'Ostrevant, qui à cette époque
relevait du Hainaut {\o\v Formation territoria/e, P, 133 et suiv.;; la restau-
ration, faite par Baudouin 1", eut lieu en 1065 : charte de Baudouin I",
Gallia christ., X, instr., 82, et Duvivier, Hainaut, 402; la confirmation
20 du roi Philippe I" est datée de 1065 également. L'acte auquel Gislebert
fait allusion (1086, charte de Baudouin II) a été publié par M. Duvivier,
Hainaut^ 444.
^ Huni, les Hongrois, probablement lors de l'invasion de 954, où ils
dévastèrent le Hainaut et leCambrésis; cfr. Kôpke-Dummler, 230-235 ;
25 à moins que Gislebert ne fasse confusion avec les Normands qui rava-
gèrent le pays dans la seconde moitié du IX*" siècle.
3 Montignies lez-Lens, sur la Dendre, dans l'ancien pagus de Brabant,
devenu hcnnuyer depuis Régnier V [Formation territoriale, II, 89 et suiv.,
105). Par Brabantia, Gislebert entend toujours le territoire qui corres-
30 pondait aux doyennés de Chièvres, de Saint-Brixe et de Hal.
4 Baudouin V-^ de Hainaut (1 051-1070), VI de Flandre (,1067-1070).
5 Os détail est inexact.
t> Il avait épousé (Tcrtrude, veuve de Florent I*"", comte de Frise
occidentale (f 1061).
35 " Cfr. Lamb. Hersfeld., SS., V, 180; il rapporte que c'était une cou-
tume de la maison de Flandre de réserver à l'un des fils la totalité de
l'héritage comtal et de ne point affaiblir par des partages la puissance
acquise.
Gisleberti
Hanonie evenerunt excidia. Contigit ' enim ipsum Baldui-
num comitem apud Aldenardam usque ad mortem egrotare,
qui infirmitate oppressus, omnium ccclcsiarum Flandne
omnia sanctorum corpora omnesque sanctorum reliquias ad
se apportari jussit, omnesque fidèles suos ad se invitavit. 5
Quibus congregatis de eorum consilio Flandriam Arnulfo
primo filio.Hanoniam Balduino secundo filio suo assigna-
vit '; ita quod si alterutrum eorum decedere contingeret,
alter in utroque comitatu succederet. Unde ipsis filiis, tam-
quam justis heredibus, ab universis patris fidelibus fidelitates ^o
et hominiorum securitates, tactis predictorum sanctorum
corporibus et rcliquiis, prcstite fucrunt, sed maie a quam
pluribus observate. Verum quia predicti filii pro corporum
suorum parvitate et nimia juventule ^ ad terras suas regen-
das non suffîcicbant, pater eorum sepedictus Balduinus 15
Arnulphi primogeniti et totius Flandrie procurationem
fratri suo Roberto Frisioni sub intentione bona commisit.
cum idem Robertus et Arnulpho et Balduino hominium et
juramentum fidelitatisexhibuisset, que postea ipse Robertus
i7juillet Dei sui oblitus penitus infregit. Balduini equidem sepedicti 20
^^^°* principis comilis Flandrie et Hanonie corpus deluncti * in
monasterio Hasnoniensi ", quod reedificaverat, sepultum
fuit. Robertus autem, miles animosus et in armis potens,
sed in malicia et perfidia obstinatus, cum suum dominum
suumque nepotem Arnulphum comitem juvenem et Flan- 25
a. A et Arndi : Hanoniensi ; Guise : Hasnoniensi.
' Cfr. Guise, XV, 23, correspondant aux §§ 4-6.
2 Sur ce point Schmiele, Robert der Fricse, 36-40, qui conteste la
réalité du partage. Arnoul figure avec le titre de comte de Flandre dans
deux chartes de 1070 {Gallia christ , III, instr., 85; MiR.Ers, 1, 161); la 30
même année il est mentionné comme comte dans une donation de l'abbaye
de Saint-Ghislain, en Hainaut (Duvivier, Hainaut, \\o).
y Arnoul n'avait que 15 ans à la mort de son père, Flcrndria Gencr.,
SS., IX, 321 ; André de Marchiennes, SS., XXVI 208, appelle Baudouin :
vix decenncm. Cfr. Herman. Tor.\ac., SS., XIV, 279 et suiv.; (^albert, 35
éd. Pirenne, no et suiv.
4 Fland. Gen., SS., IX, 321; GuiSE, XV, 23 : anno MLXX, XVI Ka-
lend. Augusti.
Chronicon Hanoniense ,
driam haberet procurare, omnes fere nobilcs Flandrie et
burgorum vires « sue attraxit voluntati, acceptisque ab eis
dolose securitatibus, et dominium Flandrie sibi penitus usur-
pare et dominum suum Arnulphuni ab hereditate propria
5 expellere non abhorruit. Arnulphus vero ad matris sue
Richeldis comitisse et Balduini fratris sui et nobilium Hano-
niensium confugit auxilium, de quorum consilio ad domi-
num suum et avunculum Henricum * regem Francorum
transivit, qui eum in militem licet satis ' juvcnem ordinavit.
10 Ad hec ipse rex Francorum juxta querimoniam Arnulphi
Robertum sepedictum ad justiciam prosequendam invitavit.
Robertus vero de jure diffidens venire contempsit; et in sua
perdurans iniquitate, Fiandriam contra continuam Richeldis
comitisse et Hanonicnsium guerram et rcgis Francorum
15 minas sibi retinere non dubitavit. Rex equidem Francorum
Arnulphi graviter ferons exheredationcm, commoto exercitu,
in Fiandriam cum Arnulpho et Richclde matre ejus et eorum
viribus venit. Robertus autem cum Flandrensibus et Friso-
nibus ac Hollandensibus ^ Francis et Hanoniensibus mul-
20 tisque aharum regionum hominibus occurrere non timuit.
Exercitus itaque utrimque armati convenerunt in loco qui 22 février
Cassellum ^ dicitur, et cum gravi conflictu bellarent. Flan- 1071.
drensibus citius retrocedentibus, Robertus captus a Hano-
niensibus fuit. Contigit econtra Richeldem comitissam, que
25 ad suos animandos ad bellum accesserat, a Flandrensibus
a. Mcnil glaise corrige : viros, mais le terme vires est familier à Gislebert;
Guise : vires.
» C'est Philippe I" qui était roi à ce moment; il était cousin des fils
de Baudouin VI.
30 ^ Saii^ avec le sens de très; cfr. § 7 : satis contiguus; § 8 •. satis
vicino : ij 94 : puelle satis juvenis, etc.
3 I.e comitatus de Hollant est cité pour la première fois dans le diplôme
de Henri IV du 30 avril 1064 {Formation territoriale, II, 285). C'était, à
proprement parler, le pays entre la Merwede et le Lek {lèid., 276). Le
35 nom de comte de Hollande n'apparaît qu'avec Thierry V, fils de Florent I®'
et de (iertrude (en 1083).
4 La bataille de Cassel eut lieu le 22 février 107 1 ; cfr. C/iron. S.
Hubert, SS., VIII, 582 et suiv.
8 Gisleberti
captam fuisse. Hanonienses atitem nimia et ultra quam
oporteret pro sue domine captione moti pietate. Robertum
liberum concito reddideruot, ut suam dominam liberam
reciperent. Liberatis itaque et Roberto et Richelde, Flan-
drenses ad bellum reversi sunt, inquoquamplures Franci et 5
Hanonienses ceciderunt. Cecidit eciam Arnuiphus, justus
Flandrie hères, et a quodam homine suo ligio, Gerbodone
nomine, interfectus fuit. Prevaluit igitur in bello Robertus,
et qui antea fortis satis extiterat, postea fortior effectus est.
Richeldis vero comitissa, dolens de filii sui morte, in Hano- 10
niam cum suis rediit, et cum Balduino filio suo juniore
exhereditationem Flandrie graviter ferens, contra Robertum
inimicicias et insultus quos potuit commovit.
[6] De Gerbodone, qui domiaumsuum Arnulphum mani-
bus propriis interfecit, pretermittendum non est quod ille 15
penitentia ductus, Romam adiens pedibus summi pontificis
se prostravit confitens tanti sceleris peccatum. Ad hec domi-
nus papa cuidam coquo suo manifeste indixit ut eum foras
induceret, eique manus quibus dominum suum interfecerat,
abscinderet. Injunxit autem ei secretius ut si ad extensionem 20
ictus manus illius trepidarent, illas ei abscinderet continuo;
si non trepidarent, illum ad se sanum reduceret. Ductus
vero Gerbodo ad supplicium, stetit manibus immotis et
nequaquam trepidantibus. Quod videns coquus illum ad
dominum papam reduxit. Dominus papa illi injunxit titulo 25
penitentia ut ad abbatem Cluniacensem * reverteretur, et
ejus preceptis obediret. Cujus intentionem bonam ipse abbas
percipiens, illum in monachum ordinavit; qui postea operi-
bus bonis et religione in Cluniacensi ecclesia claruit '.
' Cet abbé, que la Chronique de Saint-Hubert nomme Hugues, régit 30
l'abbaye de 1049 à 1 109.
2 Tout ce passage semble inspiré de la Chronique de Saint-Hubert,
SS., VIII, 582 et suiv. Y a-t-il quelque rapport entre ce personnage et les
Gerbodo qui furent avoués de Saint-Bertin au XI« siècle? L'un d'eux
paraît avoir été le premier époux de Mathilde, fille de Baudouin V ; il eut 35
un fils du même nom qui se retrouve dans des chartes de 1056 vGuérard,
Cartulaire de Saint-Bcrtin, 187) et de 1067 MlR/TiUS, I, 513) Cfr. Freeman,
Norman conqiiest, III, 645 et suiv.
Chronicon Hanoniense.
|7J In diebus illis defuncto Gosscelone duce Lothoringie '
— qui dux dicebatur BuUionis " castri, quod quidem
castrum proprium erat allodium — illo, inquam, Gosscelone
qui Odonem Campaniensem cum magno exercitu suo in
5 bello vicerat et ipsum Odonem interfecerat ^, filius ejus
unicus ^ Godefridus, miles juvenis, ei in omnibus bonis
ejus successit. Filias quoque habuerat ipse Gosscelo ^ duas :
Raelendem scilicet primam Namurcensem comitissam
Alberto ^ comiti desponsatam, et Ydam secundam comiti
lo Boloniensi ^ in matrimonio traditam ; que Yda filios habuit
très, Balduinum ® scilicet qui postea regnum obtinuit viri-
liter Jherosolimitanum, Godefridum ducem Bullionis ^,
qui idem regnum ante quam Balduinus possedit, sed
numquam coronam regiam gestare voluit in regno Jesu
i5 Christi, ubi ipse Christus sut m gestaverat coronam, et
Eustacium Boloniensem comitem '°, militem probissimum.
Godefridus autem predictus, Goscelonis filius, absque proprii
corporis herede decessit ". Quo defuncto, mota est conten-
tio inter sorores ", scilicet Raelendem comitissam Namur-
20 censem et Ydam comitissam Boloniensem, super allodiis et
ï Gothelon I®"^ était mort en 1044. Le duc de Basse-Lotharingie, dont
il est ici question, est son fils, Godefroid le Barbu, mort en 1069; c'est à
lui que se rapportent la plupart des détails qui suivent. Gislebert
confond les deux personnages.
j5 2 Bouillon, héritage de Godefroid.
3 Eudes II, comte de Champagne et de Brie, tué le 15 novembre 1037
à la bataille de Bar.
4 Godefroid le Bossu, assassiné en 1076.
5 Encore une erreur de Gislebert : Raelendis était fille de Gothe-
3o Ion I*'^; Ida, fille de Godefroid le Barbu.
6 Albert II, comte de Namur (f vers 1064).
7 Eustache II, comte de Boulogne (f vers 1093).
^ Baudouin I**", roi de Jérusalem (1100-1119), était le frère cadet de
(iodefroid de Bouillon.
35 9 Ciodefroid de Bouillon, duc de Basse-Lotharingie, défenseur du
Saint-Sépulcre (f iioo).
»o Eustache III, comte de Boulogne (f après 1125).
" Godefroid le Bossu est, en eflfet, mort sans enfant.
" Sorores est ÏTiGXdiCU
1 o Gisleberti
feodis. Et cum Raelendis comitissa soror prima super Castro
Bullioneet majori parte bonorum reclamaret, dominus epis-
copus Leodiensis ' qui tune temporis sedi Leodiensi preerat,
timens ne cornes Namurcensis, qui et vicinia et hominio ei
satis contiguus erat % contra ipsum fortior fieri posset, 5
pecunie eciam doois et pronnissis corruptus, comiti Namur-
censi Alberto ^ et ejus uxori in jure suo contrarius fuit,
auxiliumque suum Yde comitisse Boloniensi omnimodis
prebuit, tam super allodiis quam super feodis. Et cum
difficiles a Namurco usque ad Builionem essent transitus, lo
tamen ipse episcopus, ad impediendum comitis Namurcensis
transitum, in medio castrum, quod Mirwaldum vocatum
est, construxit *. Comité itaque Namurcense in jure suo non
prevalente, Godefridus Yde Boloniensis filius, honorem
ducatus et castrum Bullionan adeptus fuit. '5
[8] Post disgressionem ^ redeundum est ad comitissam
Richeldem, que castrum Belli Montis ^ scilicet turri et aliis
munitionibus construxit, et capellam ibidem in honore sancti
Venantii instituit, quam bonis satis conpetentibus ditavit.
Hec eciam comitissa cum Balduino filio suo in curia sua 20
officia hereditaria instituit, dapiferorum scilicet et pincer-
' Henri de Verdun (1075-1091).
2 Ménilglaise (I, 15) traduit : « le comte de Namur, son voisin et
vassal », ce qui est inexact. Le comte de Namur nétait pas vassal de
l'évoque; qui et vicinia et hominio ei satis co?itiguus erat, signifie littéra- 25
lement : qui le touchait de très près par le voisinage et par l'hommage.
Vicinia, c'est la proximité territoriale; hottiininm paraît avoir trait aux
rapports que l'un et l'autre avaient avecleur suzerain; peut-être est-ce
une allusion aux prétentions qu'ils élevaient tous deux sur Dinant.
Henri IV, en 1070, s'était prononcé en faveur du prélat et lui avait 3o
conféré les droits régaliens dans cette ville; il possédait même certains
biens à Namur (cfr. Cartulaire de Saint- Lambert, I, n" XXIV).
3 Ce comte était Albert III (1064-1102), fils de Raelendis et non son
époux.
4 D'après la Chronique de Saint-Hubert (SS., VIII, 591), le château de 35
Mirwart sur la Lomme fut rebâti en 1082.
5 Guise, XV, 41»
«5 Beaumont, dans la partie de l'ancien comitatus Lomviensis, acquise
par le Hainaut.
Chronicon HauGniense. 1 1
naram, panitariorum et coquorum, camerariorumet hostia-
riorum'; et cum in illis officiis Hanonienses institueret, cum
eis quosdam Flandrenses, qui relictis bonis suis in Flandria
cum domina sua Richelde et Balduino filio ejus quasi exules
5 in Hanoniam vénérant, instituit. Alii quoque quam plures
nobilcs et servilis condicionis, relicta Flandria, dolentes
super domini sui exhereditatione cum sepedicta comitissa et
filio ejus Balduino Hanoniam inhabitaverunt, quos ipsa
comitissa et filius ejus honestis ditaverunt beneficiis. Richel-
10 dis equidem comitissa super morte filii sui Arnulphi pluri-
mum dolens, exhereditationemque filii superslitis graviter
ferens, ailodia sua omnia in Hanonia sita episcopo Lcodiensi
Theoduino % principi potenti sibique satis vicmo, danda 107
obtulit, ut ab eo in vindictam contra sepedictum Robertum
15 auxilium habcret, et accepta ab eo pecunia, stipendiarios
proinde contra eumdem Robertum conduceret. Theoduinus
autem episcopus, habito Leodiensis ecclesie suorumque fide-
lium nobilium et ministerialium concilio, tanta ailodia tanto
honore insignita gratanter susccpit % que quidem ipsi
20 Richeldi et ejus filio Balduino in feodo ligio tencndaconcessit,
maximamque pecuniam proinde eis tribuit. Que quidem
coemptio conventuales ecciesias omnes Leodiensis episco-
patus in thesauris suis auri et argenti graviter afflixit \ Hec
quidem omnia Fossis sub testimonio Godefridi ducis Bullio-
25 nis \ et Alberti comitis Namurcensis, et comitis Lova-
niensis, et comitis Cyniacensis, et comitis Montisacuti in
» Sénéchaux, échansons, panetiers, queux, huissiers; voir l'Annexe :
Ministcria curiae Hanoniensh.
2 Théoduin, 1048-1075.
30 3 Gislebert emprunte en partie ces renseignements à la Chronique de
Saint-Hubert, SS., VIII, 582 et suiv. Cfr. Gesta abb. Lobbiens., SS., XXI,
318; Lamb. Hersfelu., SSRG., 124 et suiv.: Meyer v. Knonau,
Heinrich IV, II, 56 et suiv.; 65 et suiv.
4 Gilles d'Orval (SS., XXV, 80) ajoute ici quelques détails sur les
35 emprunts que Théoduin dut faire pour réunir l'argent nécessaire.
5 (iodefroid le Bossu. Il n'est pas juste de dire (Meyer v. Knonau, II,
^d et suiv.) que Bullionis est mis par erreur pour Gibbosi; le nom de ducis
Bullionis pouvait être appliqué à tous les Godefroid. Voir ci-après, § 170.
12 Gisleberti
Ardenna \ et alioram Leodiensis ecclesie quamplurium
fidelium, nobilium et servilis conditionis virorum ordinata
fuerunt. Ad hec ipse dominus Theoduinus Leodiensis epis-
copus, vir prudens et polens, qui apud dominum Romano-
]'um imperatorem tempore illo gratia et familiaritate poterat 5
plurimum, apud ipsum imperatorem servitio et donismedian-
tibus el'fecitquod ipse imperator Leodiensi ecclesie contulit^
de consensu et laudamento predictorum, scilicet Richeldis
et Balduini filii ejus, omnia fcoda que comes Hanoniensis ab
eo tenebat, videiicet abbatiam et advocatiam Montensis 10
ecclesie et justiciam comitatus Hanoniensis, ita quod sepe-
dicta Richeldis et ejus filius Balduinus sub una manu et uno
hominio ligio universa allodia sua et familias et feoda ab
episcopo Leodiensi receperunt, quod eciam successorcs
eorum eodem modo prosccuti sunt, salvis tamen in omnibus 15
béate Waldetrudis allodiis propriis, scilicet in Montibus tam
in Castro quam in villa, et in villis Quaringnon ^ et Gama-
pia, Frameriis et Kevi, Brania^-Wilhotica* et Brania'' -Cas-
a. Arndt : Braina.
" Albert 111 de Xamur (1064 environ- 1102), Henri II, comte de 20
Louvain (1062 environ- 1079), Arnoul I" de Chiny (f 1106), Conon de
Montaigu (1064.-1106); le seigneur de Montaigu (sur l'Ourthe; était
investi du comté de Iluy, correspondant à la plus grande partie de l'ancien
Condroz. La traduction latine de Baudouin d'Avesnes (d'Achéky, Spici-
tejT., III, 288) introduit ici à tort le nom de Lambert de Louvain, qui 25
était mort à cette date; le texte roman (Kervvn, /stores, 11, 563] ne men-
tionne pas le comte de Louvain. (iislebert ne parle pas du rôle i)articu-
lier de (iodefroid le Bossu dans cette inféodation, par le motif sans
doute qu'après sa mort, en 1076, l'intermédiaire du duc de Basse-
Lotharingie ne reparut plus (cfr. Formation territoriale, 11, 94}. 30
- Le diplôme officiel est du 11 mai 1071 [Cartu/aire de Saint-Lanihert ,
1, 37: Stumpf, n^ 2743}: la relation succincte du 9 mai 107 1, Duvivier,
413; Stumpf, n» 2742Ô. Cfr. Haxsay, L'inféodatio7i du comté de Hainaut à
l'église de Liège (Soc. d'.art et d'histoire du diocèse de Liège, XIU).
3 Mons, Quaregnon, Jemappes, Frameries, Ouévy, Braine-le-Oomte, 35
Braine le-Château, Hal, Castres, Hérinnes.
4 Wihot, wilhot, cocu: wilhote, femme trompée par son mari
((xODEfroy, VIII, 333, qui note l'application de cette épithète bizarre à
Braine).
Chronicon Hanoniense,
tello, Hal, Castris, Herinis, que omnia beata Waldetrudis
diebus suis, prêter ducatum suum Lothoringie ', in pro-
prietatem sibi retinuit, et ea ecclesie sue, quam in Monte,
qui Castriiocus dicitur, instituit, perpetuo tenenda attri-
5 buit; et prêter Comas et Nimi et Villam supra Hainam ' et
alia quamplura bona, que postea ipsi ecclesie attributa
fuerunt.
[9] In tôt ^ et tantorum aliodiorum et feodorum predicto-
rum assignatione Leodiensi ecclesie facta,et tanti viri.scilicet
lo comitis Hanoniensis, hominio ligio, constitutum fuit * quod
cornes Hanoniensis domino suo episcopo Leodiensi servitium
et auxilium ad omnia et contra universos homines cum
omnibus viribus hominum suorum tam equitum quam
peditum débet, et hoc in propriis expensis episcopi, post-
i5 quam ipse comes a comilatu Hanoniensi exierit. Si dominus
cornes ad dominum episcopum pro terra sua recipienda
accesserit, dominus episcopus ei débet expensas, postquam
a comitatu Hanoniensi exierit. Si dominus episcopus comi-
tem Hanoniensem ad curiam invitaverit vei ad colloquium
20 aliquod, si militer débet ei expensas. Si dominus imperator
Romanorum comitem Hanoniensem ad curiam suam invita-
verit ob aliquam causam, episcopus Leodiensis eum in pro-
priis expensis ad curiam illam salvum ducere débet et redu-
cere, et pro eo in curia juri stare et respondere. Preterea
33 si quis terram Hanoniensem ad malefaciendum aggressus
fuerit, episcopus Leodiensis comiti Hanoniensi débet exerci-
> Sur le prétendu duché de Waudru, cfr. le § 13.
« Cuesmes, Nimy, Ville-sur-Haine,
3 Guise, XV, 42.
3o * Les détails qui suivent paraissent empruntés à un acte aujourd'hui
perdu, et qui doit être postérieur non seulement à 1076, car il ne fait
aucune mention de Godefroid le Bossu qui, jusqu'à sa mort, fut le suzerain
de Richilde et l'intermédiaire entre elle et l'évéque de Liège (cfr. Forma-
tion territoriale, II, 94), mais même à 1082, date de l'institution de la Paix
35 de Liège, dont il est question dans la dernière phrase de ce paragraphe.
1 4 Gisleberti
tum contra exercitum in propriis expensis episcopi. Si cornes
Hanoniensis castrum aliquod, quod ad honorem suum per-
tineat, obsèdent, vel contra eum obsessum fuerit, episcopus
ei débet subvenire in propriis expensis cum quingentis mili-
tibus, et cornes ei débet facere haberi forum victualium 5
justum '. Si in campis herba pateat, vel alia victualia
pateant equis necessaria, episcopus cum suis ea ad volunta-
tem suam accipere potest. Hoc quidem auxilium episcopus
Leodiensis ter in anno quaqua vice videlicet quadraginta
diebus débet comiti Hanoniensi. Cum comité Hanoniensi lo
très Hanonie castellani, scilicet castellanus Montensis, et
castellanus Belli montis, et castellanus Valencenensis, homi-
nium faciunt episcopo Leodiensi. Episcopus Leodiensis in
natali Domini débet comiti Hanoniensi tria paria vestium,
quarum singule vestes debent valere sex marchas argenti i^
pondo Leodiensis, et cuique castellano nominato vestes, que
eciam singule sex marchas valere debent. Si quod allodium
in toto comitatu Hanoniensi comiti datum fuerit. et postea
ab ipso in feodo accipiatur ', vel si aliquod allodium intra
terminos sui comitatus, vel servos vel ancillas sibi in proprie- 20
tatem acquisierit, ipse statim ea ab episcopo Leodiensi cum
alio feodo suo tenet; et cum quamplures principes, duces
et barones scilicet et comités, et alii nobiles et corum homi-
nes pacis Leodiensi justicie habeant respondere et satisfa-
cere ^, comités Hanonienses vel homines ejus pacis eidem 25
justicie nequaquam tenentur respondere.
[10] Richeldis ^ comitissa et Balduinus ejus filius de
» Baudouin d'Avesnes traduit : loial inarchié de viandes (Kkrvyn,
latores, il, 563).
2 Si un alleu est donné au comte et repris ensuite de lui en heJ (par le 3o
donateur); c'est la reprise de fief .
? Baudouin d'Avesnes {loc. cit., 563) traduit assez inexactement : de
quoi plusour baron et leur homme sont tenu à respondre, li quens ne si
homme n'i sont de rien tenu. (Je corrige la ponctuation de Kervvn qui
n'a pas compris ce texte). -15
4 Guise, XV, 43.
Chronicon Hanoniense. i5
accepta ab episcopo Leodiensi pecunia coadjutores et stipen-
diarios multarum regionum contra Robertum supradictum,
qui violenter Fiandriam tenebat, quoscumque potuit con-
duxit. scilicet ducem Bullionis, comitem Namurcensem,
5 comitem Lovaniensem, comitem Montis-acuti , comitem
Cyniachi, comitem Altimontis "" ' multosque alios, et
Roberto quos potuit insultusfecit; attamen nichil ois profuit.
Deinde Robertus qui a Hanoniensibus continuos sustinebat
assultus, eorum vires parvipendens, commoto exercitu in
10 comitatum Hanoniensem venit, cui Hanonienscs in Braban-
tia, in territorio qui dicitur Brokeroia % prope Montes,
occurrerunt, et cum gravi bello dimicarent, Hanonienses
numéro pauci ad defensionem, ceciderunt quamplures; unde
locus ille appellatus est Mortalis Haya l Robertus equidem
15 iniquitate et superbia accensus prope Montes, in loco qui
dicitur Dura % Hainam fluvium transivit; sicque per Hano-
niam transeundo in suis viribus, et pretermittens Valence-
nas, manere proposuit in loco qui dicitur Wavercins * ^
super Scaldum fluvium, ibique munitione facta fossatis et
20 lignis, secessit in Fiandriam relictis ibi trecentis militibus,
qui Hanoniam* in viribus suis assidue infcstabant. Balduinus
autem juvenis, Hanoniensis comes, super tanta clade contra
inimicos suos querens subsidium, ad partes transivit Adval-
a. Chron. de Hain. Aug. Lacr. : Hainsmont. — è. Ibid, : Warechin.
25 ï II n'y eut jamais de comte de Haumont; faut-il, au lieu de A/ttmontts,
lire Clarimontisf On ne connaît pas, en 107 1, le comte de Clermont- sur-
Meuse, si toutefois ce titre existait déjà. A Clermont en Beauvaisis le
comte contemporain de Richilde, s'appelait Renault.
2 La forêt de Broqueroie, au nord-est de Mons, sur la rive droite de la
30 Haine, s'étendait en partie sur l'ancien Brabant (Duvivier, Hainaut, 53
et 61).
3 Haia, forêt enclose.
4 On ne connaît pas près de Mons, sur la Haine, de lieu de ce nom ;
Dour est au sud de ce cours d'eau. M. Duvivier {Hainaut, 53, n. 2)
35 a reconnu que Dura ne pouvait être que Douvrain, hameau de Baudour.
5 Ce n'est pas Warcoing, comme le dit Arndt, mais Wavrechain sous
Denain, au sud-ouest de Valenciennes (canton de Bouchain).
Gisleberti
lenses \ et cum auxilio domini sui Leodiensis episcopi et
suorum quorumdam in multitudine militum ex improviso
predictis hostibus suis, qui apud Wavercin manebant,
incautis supervenit, quosdam quidem interfecit, quosdam
captos detinuit; ita quod fere nuUus evasit, eorumque muni-
tio prostrata fuit.
[11] Sepedicta Richeldis ^ et ejus filius Balduinus sic a
Flandria injuste prorsus expulsi manserunt; qui operibus
' Les AJva/Ic'nses sont les habitants de l'aval , en quelque sorte des
Pavs-Bas. Il semble que la famille des Baudouin avait conservé des rajv lo
ports avec les seigneurs de Wassenberg, devenus comtes de Gueidre, qui
étaient issus des environs d'Antoing (ancien Brabant, devenu hennuyer..
On verra Baudouin III épouser Yolande de Gueidre. Les autres passages
où il est question à.' Adi'a/ lenses sont : au § q, le cardinal Gérard traverse
les partes AdTallcnscs pour arriver en Hainaut; nous savons qu'il avait 15
été à Liège.
Au § 32, (jérard, fils de Yolande de Gueidre, obtient des alleux du coté
de sa mère, in Admllcnsibus yartibus; il s'agit bien ici de la (iueldre.
Au § 100 : Asra in parte Advallensiiivi. Ce peut être Assche en Bra-
bant ou Asch, en Betuwe. 20
Au § 112 : Les Hennuyers se trouvant en présence des Brabançons aidés
de quelques Flamands cito Advallensibus insultum fuerunt.
Au § 147 : Les Advallenscs sont opposés aux vassaux du comte de
Champagne, aux Flamands, aux Brabançons; le comte a parmi eux de
nombreux parents de la famille de Gueidre. 25
Au § 150 : Henri roi quittant Maestricht se retire /« AdTallcnscs partes
jusqu'à KaisersNverth. La Chronique-Lacroix traduit ici : Il alla en Avau-
tierre. Avauterre ou Avalicrre désigne la terre basse; (^odefroy (I, 507)
a tort de dire l'Austrasie, ce qui est beaucoup trop général. Cfr. Grand.
Chron. de France, V, 6, P. Paris : De ce royaume d'Austrasie dient 30
aucunes croniques que elle fu aucune fois apelée Loerainne et que elle
comprent toute Avauterre (l'éditeur a mis Avanterre) et toute celle pre-
mière Alemaigne, etc. Advallenscs se traduira par Avalais. Les Avalois
((jOdeproy, Ibid.) sont opposés tantôt aux Flamands et aux Lorrains
{Garin le Leherain)., tantôt aux Bourguignons, François. Angevins, Fia- 35
mands {Aymcric de Xarbonnc). Cette expression fréquente dans les chan-
sons de (îeste est peut-être une réminiscence poétique de Gislebert.
2 (iuisE, XV, 45 = §§ II et 12.
Chronicon Hanoniense. 17
bonis et elemosinis intendentes, in aliodio suo proprio eccle-
siam Sancti Dyonisii in Brokeroia construxerunt \ in qua
monachos ad serviendum Deo instituerunt, et ipsam villam
multisque in locis- terras cultas et incultas, silvas, prata,
5 aquas, servoset ancilias eidem ecclesie contulerunt et qua
potuerunt libertate eam honoraverunt.
[12] In diebus illis Montibus in ecclesia Sancti Pétri i3
erant canonici, quorum prébende ad donationem capituli
Beati Germani pertinebant. Unde sepedicta Richeldis comi-
ïo tissa et Balduinus filius ejus effecerunt quod prebendas illas
in usus monachorum Sancti Dyonisii converterunt \ Et
cum omnes oblationes aitarium Montensium monasteriorum
et capellarum ad capellanos Béate Waldetrudis, scilicet ad
canonicos Sancti Germani pertinerent, excepto monasterio
ï5 Sancti Pétri, compositum fuit postea et firmatum quod eccle-
sia Sancti Germani monasterium Sancti Pétri ab ecclesia
Sancti Dyonisii sub annuo censu sex denariorum, in ipsius
Sancti Dyonisii festo solvendorum in ipsa ecclesia Sancti
Dyonisii, suscepit perpetuo tenendum \
25
20 » La charte de fondation de l'abbaye de Saint-Denis en Broqueroie a
été publiée en dernier lieu par DfViviER, Hainaut, 430 (1081); par un
autre acte {Ihid., 432, 1082), Richilde soumit le nouveau monastère à
l'abbaye de Sauve-Majeure, dans le diocèse de Bordeaux. Gérald, premier
abbé de Sauve-Majeure, avait été moine à Corbie, puis abbé à Saint-Vincent
de Laon. Voir sa vie dans AA. SS., avril, I, 423-430; cfr. Le Long,
Histoire du diocèse de Laon, 191, et Berlière, Monasticon belgicum, 1, 230
et suiv.
^ Cfr. DiJViviER, Hainaut, 438, charte de Baudouin II, 1084. L'analyse
de Gislcbcrt manque quelque peu de précision. L'acte porte qu'au décès
30 des chanoines de Saint-Pierre leurs prébendes seront attribuées aux
moines de Saint-Denis. Cette disposition fut confirmée en 11 17 par
Baudouin III (Miraeus, I, 677).
^^ Voici le sens de ce passage. Baudouin II avait donné à l'abbaye de
Saint-Denis l'église de Saint Pierre de Mons, et décidé qu'au fur et à la
mesure de l'extinction des chanoines leurs prébendes, qui étaient à la
collation de Saint-(iermain, passeraient aux moines de Saint-Denis. II
35
i8 Gisleberti
[13] De ecclcsia Béate Waldetrudis, que caput ' est totius
Hanonie, inter cetera dicendum est. Satis etenim constat
quod sanctus Walbertus dux ' fuit Lotharingie ^ cujus
ducatus per Cameracesium et Hanoniam et Brabantiam et
Hasbaiiiam et Ardennam usque Renum protendebatur, cujus 5
uxor fuit sancta Bertilia. Inter cetera autem bona multa que
habuit, allodiis multis propriis tam in Hanonia quam in
Brabantia ditatus fuit; qui de predicta uxore sua Bertilia
sancta filias habuit duas sanctissimas, beatam scilicet Walde-
trudem et beatam Aldegundem. Defuncto autem sancto 10
Walberto, cum filios non haberet, filia ejus primogenita,
beata scilicet Waldetrudis, in ducatus honore ei successit,
pluribusque allodiis pro sua parte ^audebat. Beata equidem
Waldetrudis nupsit viro illustri, Magdelgario scilicet, qui
postea sanctus Vincentius appellatus est ; de quo filios habuit 15
duos, Landricum et Deslinum, qui meritis suis exigentibus
sancti dicti sunt, et filias duas, sanctam scilicet Aldetrudem
et sanctam Madelbertam vir^ines. Beata Aldegundis tam
résultait de cette double disposition un amoindrissement pour Saint-
Germain, qui continuait à percevoir toutes les offrandes faites aux autels 20
de Mens, mais non celles faites à Saint-Pierre. C'est pourquoi il intervint
plus tard^^) un arrangement en vertu duquel l'abbaye de Saint-Germain
reprit à celle de Saint-Denis l'église de Saint-Pierre.
' Caput, l'église principale du Hainaut.
2 Sur les ducs de la période mérovingienne, cfr. Waitz, VG., II. 25
2\ 50-55-
3 Le nom de Lotharingie est un anachronisme. Tous les détails qui
suivent sont légendaires. A voir les Vies de sainte Waudru [\ vers
686-688), d'après un manuscrit du XP siècle, Analectes. IV, 218-231;
autre, attribuée à Philippe, abbé de Bonne-Espérance, Xll" siècle, 30
AA. SS., avril, I, 831-841,; de saint Vincent, f vers 677, AA. SS., juillet,
III, 668-677; de saint Walbert et sainte Hertilie {Miracula, du 17* siècle),
AA. SS., mai II, 635-637; de sainte Aldegonde, 1 684 : trois vies, AA. SS.,
janvier, II, 1035-1040, 1040-1047, 1047-1050; la première est peut-être due
à un contemporain (cfr. .Molinier, Sources de l'histoire de France, I, 152, 35
n« 520); de saint Landric, AA. SS., avril, II, 489-491 ; de saint Dentlinus,
AA. SS , 7 juin, III, 39-40: de sainte Aldetrude, f vers 696, AA. SS..
février, III, 510-511; de sainte Madelberte, f vers 705, AA. SS., sep-
tembre, 111, 109-1 II.
Chronicoji Hanoniense ,
regum quam principum spernens nuptias soli Deo adhesit ;
que in proprio allodio suo, Melbodio ' scilicet, ecclesiam
suam construxit, et eam sua parte allodiorum ditavit, et in
ea sanctimoniales ad serviendum Deo instituit, cum quibus
5 ipsa religionis habitum sibi assumpsit. Beatus Vincentius
spretis mundanis in Altimontis ' ecclesia monachus effec-
tus est, qui ecclesiam suam in Sonegiis ^ instituit, et in ea
monachos instituit. Ipsa autem ecclesia ab Hunis postea
destructa fuit *, deinde a quibusdam benefactoribus res-
10 tructa, in qua canonici tune instituti fuerunt. Beata Walde-
trudis Deo prorsus placere desiderans, multa per loca
ecciesiis in possession um suarum largitione intendens bene-
facere, eiegit sibi locum in proprio allodio suo ^ qui Castri-
locus ^ dicitur, ad habitandum, qui locus vastus erat penitus,
15 in quo mons ab antiquo firmatus imminebat, ibique eccle-
siam suam construxit, quam allodiis suis tam in Hanonia
quam in Brabantia honoravit, et in ea canonicas et canonicos
instituit, canonicas quidem ut ecclesiedeservirent, canonicos
vero ut ecclesie in bonis temporalibus providerent, et ad
20 nécessitâtes omnes, et ad omnia negotia ecclesie proquirenda
parati essent. Allodia autem que sibi beata Waldetrudis in
proprietatem demum retinuit, eciam sue ecclesie in perpetuo
cum omni libertate contulit, scilicet illam villam que Montes
dicitur et ab antiquis Castrilocus nominabatur, et \illas in
25 Hanonia, Quarinum scilicet et Gamapia, Frameries et Kevi,
et in Brabantia villas Herinis, Castris, Hal et Braniam-Cas-
tellum. Videns autem filios suos et filias omnino terrena
spernere et celestibus inhiare, principatum ducatus qui ad
^ Maubeuge, sur la Sambre (Nord, Avesnes, Maubeuge).
30 ^ Haumont, au sud-ouest de Maubeuge.
3 Soignies, dans l'ancien Brabant hennuyer.
•+ Voir la note 2 de la page 5.
? D'après la Vita Waldetrudis, p. 224 (manuscrit du XI® siècle, Analectes,
IV, 218 et suiv.), l'emplacement de Mons n'était pas un alleu héréditaire
35 de Waudru ; il avait été, à sa demande, acheté par Hidulphe.
^ Le nom de Castrilocus apparaît dès le VII® siècle; cfr. Duvivier,
Hainaut. 162, n. 4. La vie de sainte Aldegonde en rapporte l'origine à un
ancien camp romain (AA. SS., janvier, II, 1036).
20
Gisleberti
ipsam jure paterno devenerat, consanguinee sue, scilicet
Aye, reliquit; que Aya viro nobili, militi strenuo ^ nupsit,
Hyldulfo scilicet, eu jus sancti corpus in Lobiensi ecclesia
requiescit \ Que quidem Aya sancta allodia sua propria,
scilicet Comas et Nimi et Braniam-Wilhoticam, ecclesie 5
Béate Waldetrudis libéra dédit, unde miraculum gloriosum,
quod postea evenisse refertur, non est cum silentio preter-
eundum. Defuncta sancta Aya, cujus corpus in Montensi
ecclesia requiescit honorifice, post ejus decessum multis
preteritis annis, malefactores quidam allodia * que sancta 10
Aya ecclesie Béate Waldetrudis contulerat, sibi usurpare
presumpserunt, dicentes ea de jure ad se pertinere. Post
longam vero inter ecclesiam et malefactores illos litem, et
ipsius ecclesie conventus non diffidens de jure, qui in
Domino spem suam totam posuerat, testimonio sancte Aye, 15
que per multos annos tumulata jacuerat, super his se com-
misit. Que a sepulchro suo, utraque parte audiente, testata
est allodia illa esse béate Waldetrudis propria et libéra de
jure; sicque omnia illa allodia ad ecclesiam Béate Walde-
trudis remanserunt, quousque de Brania-Wilhotica major 20
pars postea ad comitem Hanoniensem per concambium
devenit '.
[14] Satis igitur patet quod Mons, qui et Castrilocus
dicitur, de jure caput totius Hanonie esse debeat, cum beata
Waldetrudis totius Lotharingie • ducissa in ipso loco tam 25
vivens quam mortua seculo habitare elegerit, et cum comes
Hanoniensis ad ipsius ecclesie abbatiam ^ et advocatiam ab
antiquo sublimatus fuerit, et cum bonis multis ipse et ejus
a. A : strennuo; A' : strenuo. — è. A : allodya. — c. A : Lolhoringie.
1 De S. Hidulpho duce Lobii et Binchii m Belgio, A A. SS., 23 juin, IV, 30
582-583; de S. Hidulpho et S. Aya ejus conjuge, A A. SS. Belgii, \\
533-544; û'^ ^"^^ Aya comitissa Montibus, AA. SS., 18 April, II, 579-582.
Ce dernier texte est presque identique à celui de Gislebert.
2 Cfr. § 40.
3 Abbalia, la dignité abbatiale.
Chi^onicon Hanoniense. 21
feodati tam in Hanonia quam in Brabantia ditati sunt ; verum
cum et in prima ipsius ecclesic institutione abbatissa fuerit
ad ecclesiam regendam ordinata, cujus electio ad capitulum
ipsius loci proprie pertinebat , incerti sumus ' quomodo
5 abbatia ipsius ecclesie ad advocatos suos comités Hanonienses
in proprietatem devenerit et hereditatem. Statutum fuit
equidem ut ad abbatiam proprie pertineret tercia pars ""
predictorum allodiorum sancte VVaidetrudis, ut per illam
partem ^ due partes in meliorem ecclesie provenirent com-
10 moditatem, meliusque ad ejus usus salvarentur, scilicet in
Quarignon, Gamapia, Frameries et Kevi et m Heriois.
[Verum cum« in prima ipsius ecclesic institutione abbatissa ad regen-
dam ecclesiam ordinata fuisset à, multe et per multos annos in digtiitate il/a
succcsserunt abbatissc. Cujus abbatisse electio ad capitulum pertiiiebat , elccta-
15 que domino imperatori Romanorum prcsentabatur, a quo ipsa ad regendam
ecclesiam regalia suscipiebat. Contigit autem quod cum quedam abbatissa
super quibusdam ecclesie negotiis ad dominum imperatorem Romanormn
a. Plus haut : et in prima. — b. Plus haut : fuerit ad ecclesiam regendam
ordinata.
20 I Ce passage a fait l'objet d'une observation de Hantke, P>ie Chronik
des Gislebert von Mo7is (pp. 45 et suiv.), qui y voit, avec raison je pense,
une interpolation. Gislebert commence par dire qu'il ignore de quelle
façon le comte de Hainaut a acquis le titre d'abbé de Sainte-Waudru,
puis reprenant la même idée dans les mêmes termes : Verum cumin prima
25 ipsius ecclesie institutione abbatissa ad regendam ecclesiam ordinata fuisset,
il fournit une explication complète. Peut-être, comme le conjecture
Hantke, l'addition a-t-elle été faite par Gislebert lui-même, qui en
même temps a complété les indications relatives aux charges qui incom-
baient à l'abbé et la liste des biens dont une part lui avait été attribuée.
30 Le copiste, s'il en est bien ainsi, aura machinalement conservé les deux
textes. J'imprime entre crochets en petits caractères le passage intercalé
en faisant ressortir par la disposition typographique les additions et les
changements apportés à la première rédaction.
2 C'est la constitution de la mense abbatiale, réalisée sans doute avant
35 la fin du X" siècle.
3 per illam partem, c'est-à-dire : grâce à cette affectation spéciale d'un
tiers des revenus.
2 2 Gisleberti
scpius rccurrerct , quidam cornes Mo7itensis ' ad abbatic ii/ius dignitatevi
anhelmis. nim ipsc et gratta et consanguinitate apiid qucmdam dominum
imperatorem satis possct, petiit ab ipso imperatore, ut abbatie illius domiriatio-
ncm ci concéder et, ita quod post elcctioncm ipsa abbatissa de manu i/jsius
comitis et suorum successorum diguitalis liujus bona suscipcrct. Asserebat 5
enim ipse dominus cornes, et suggcrebat domino imper atori bona abbatie
minime esse commoditatis. Ciii quidcm comiti dominus imperator dominium
abbatie contulit, sed non de conscnsu ccclcsie. Contigit itaquc paulo post abba-
tissam Montensem dcccderc. Oua dcfuncta comes ille abbatiam ipsam occu-
pavit, dicens illam suam esse propriam, capituli contradicens elcctioni. A t ïO
capituluminsolita volcns libertate mamrc. ad dominum imperatorcm quosdain
canonicos et canonicds de saniorc parte capituli transmisit, propalando ci inju-
riam super electione sibi illatam. ibiquc de gratin et consensu domini impe-
ratoris, in eiiis presentia quanidam domitiam Odam ^ nomine in abbatissam
elegerunt, que ad ecclesiam rei'ersa nullam apud sepedictum coinitem paccm 15
habcre potuit. Ecclesia autcm oj/'ensani comitis noîens sustinere. dominuwquc
imperatorem per multos laborcs magnasquc expensas in longinqui^ regionibus
non valens proscqui, voluntati domini comitis suique advocati acquievit. Abba-
tissa autem illa ccdcnte, dominus comes Hanonicnsis et abbas et ad^ocatus
mansit, sicquc abbatia in comitum hereditatem devoiit, qui de bonis que ad 20
partem abbatie pcrtinebant multa per loca, salua tamen donatione capituli,
hvmines quosdam feodavit. Statutum equidcm tuerat « ut ad abbatiam
proprie pcrtinerct tercia pars i> allodiorum sancte Waldetrudis, ut per
illam partem due parles in meliorem <^ provenirent prebendarum com-
moditatem, mcliusquc ad usus 'i ecclesie salvarentur, et per illam abbatie 25
a. Plus haut : fuit equidem. — b. Plus haut : predictorum allodiorum, —
c. Plus haut : in meliorem ecclesie provenirent commoditatem. — d. Plus
haut : adejus usus.
' Si ces détails sont exacts, il est difficile de dire à quel comte et
à quel empereur Gislebert fait allusion. Régnier I'^'" était petit -fils de 30
Lothaire 1«^ Est-ce à lui qu'Arnulf aurait conféré le titre d'abbé laïque?
^ Oda est la seule abbesse de Sainte-Waudru (en dehors de la fondatrice
et de sa cousine Aya) dont le nom nous soit conservé.
Sur cet incident et l'interprétation qu'en ont donnée certaines chro-
niques 'peu anciennes^ de Nivelles, consulter Takljer et ^^'A^TKR^-, 35
Géographie des communes belges, Ville de Nivelles, 24, et Df\ii.lkks,
Chartes du chapitre de Sainte- Waudrti. Introduction, xx et suiv.
Chî^onicon Hanoniense. 23
partem ecclesia ab hiis que a domino papa cl cjiis /cfraiis et domino Rcmensi et
domino Cameracensi et eorum ojfficialihus quayidoqiic requiru7itur, que quidem
giste * vel porsonia ' imlgariter dicuntur, ab abbatc prorsua libcrctur. Bona
autem cum quibus cum capitulo abbas participât sunt in villis Ouarignon,
5 Gamapia, Frameries et Kevi et Herinis et Castris et Hal et Brania-Cas-
tello.] Villam autem Montes sibi Montensis ecclesia Béate
Waldetrudis in proprietatem retinuit, ita quod de decimis vel
censibus ville nichil ad abbatiam statutum fuit. Teloneum ^
et foragia '' ipsius ville ad abbatiam pertinent; omnes man-
lo sure ipsius ville debent censum Béate Waldetrudi, unde
canonici Sancti Germani, qui capellani sunt Béate Walde-
trudis, terciam partem habent in illis scilicet censibus, qui
in cena Domini ^ solvuntur. Habent etiam canonici predicti
ab ecclesia Béate Waldetrudis in tota parrochia Montensi
1 5 décimas segetum et pratorum, omnes eciam minutas décimas
et oblationes altanum ^. Comes Hanoniensis tenet ab eccle-
' Giste, le gîte (hospitalité forcée).
2 Porsonia^ redevance en nature pour la nourriture des hôtes et des
animaux qui les accompagnent. Cfr. (iODEFROY, Porsoin, VI, 309, et voir
20 plus loin, § 231, à propos des chiens du comte, qui gistas, et porsonia
habebant, et § 250. La traduction : rachats d'autels, que donne Ménil-
GLAISE, I, 39, est inexacte; la redemptio altarium était d'ailleurs due par
les moines propriétaires d'une église à l'évêque. La Chronique-Lacroix
dit : messages, et au § 18 : personnage.
25 3 Le tofiiicu, droit sur la vente des objets servant h la consommation,
au vêtement, à l'ameublement.
4 Foragium, droit dû par les débitants de vin, par tonneau ou mesure
vendus.
5 Cena domini, jeudi-saint; la Chronique-Lacroix traduit : au jour dou
30 blanc diœuls. Cfr. Godefroy, II, 716 : Dioes = jeudi.
6 La ville de Mons et les cens qui en provenaient étaient demeurés la
propriété de l'Église; les chanoines de Saint-(ïermain, qui avaient
remplacé ceux de Saint-Pierre pour la célébration des offices, en recevaient
le tiers, de même que les dîmes des maisons, des prés, les petites dîmes
35 et les oblations dans toute la paroisse. Le comte, pour le site du château,
devait à Sainte-Waudru un cens de 5 sous; de même, un cens pour les
autres masures qu'il en tenait. Le tonlieu et le forage appartenaient à
l'abbatiat.
2J. Gisleberti
sia Montensi situm castri sui sub annuo censu quinque soli-
dorum in cena Domini solvendorum, exceptis aliis mansuris
quas dominas cornes in eadeni villa habet. unde ipsi ecclesie
censum débet in cena Domini et in natali Domini. Cornes
nullam in ipsa villa potest habere mansuram vel edificium 5
aliquod construere nisi de consensu ecclesie et unde ecclesia
censum habeat. Licet ecclesie pro censibus suis, si die juste
et determinato soluti non fuerint, supra ipsas mansuras
absque villico et scabinis * panna ' accipere pro censu et
pro pena duorum solidorum. Licet cuilibet homini mansu- 10
ram suam in Montibus dare Béate Waldetradi in elemosi-
nam absque villici laudamento et scabinorum testimonio ^
ita quod Sanctus Germanus in illa non participet. Similiter
habct. Sanctus Germanus a Beata Waldetrude ut cuilibet
homini liceat mansuram suam Sancto Germano in elemosi- 15
nam dare absque villici laudamento et scabinorum testimo-
nio, ita quod Beata Waldetrudis in illa non participet. Qua-
tuor in Montibus sunt mansure libère, que comiti * talliam
vel exactionem ^ seu angariam aut exercitum ^ non debent,
nec in cis manentes per villicum et scabinos justiciantur, 20
scilicet situs cambe ^ Béate Waldetrudis, et situs cambe
Beati Germani, et due mansure advocatorum ^ Ecclesia
Béate Waldetrudis potest habere scmper in Montibus quatuor
servientes liberos, qui comiti talliam vel exactionem vel
exercitum non debent nec aliquam angariam, nec per villi- 25
1 Le villicus et les échevins constituent la justice du comte. Les
poursuites pour retard du cens dû à Sainte-Waudru ne doivent pas être
portées devant eux.
2 Panna, gages.
^ LauJamintum, approbation; le testhnonmm indique la juridiction 30
volontaire des échevins qui donnent à l'acte la forme solennelle.
4 Les droits de taille et autres étaient dus au comte, comme seigneur
du territoiio.
5 ExiUtio est généralement synonyme de taille (Luchaire, Manuel
des in^trtunons ;roniaiscs, 336); ici : talliam vel exactionem. 35
^ .[n^iin.i, corvée: exercitus, ost, service militaire.
7 Cami\i, brasserie.
^ Les a\oucv de Sainte-Waudru et de Saint-Ciermain.
Chronicon Hanoniense, 25
cum et scabinos sed per capituium Béate Waldetrudis sunt
justiciandi '..Omnium villarum suarum predictarum, tam
illarum que fuerunt de proprio allodio béate Waldetrudis,
quam aliarum que ex elemosina ad ecclesiam devenerunt,
5 ipsa ecclesia habet villicos et scabinos ^, et pre comité ^
ipsius abbate et advocato aliisque domini comitis feodatis
ecclesia omnem habet dominationem et jura et totam justi-
ciam. Econtra dominus cornes habet villicum Montensem et
scabinos de jure abbatie, in quibus eciam Montensis ecclesia
lo sibi retinuit proprie quod villicus Montensis cum aliis viUicis
ecclesia habet et testimonia et judicia proferre ; scabini autem
Montenses cum scabinis aliis ecclesie habent et testificare et
judicare. Quorumdam autem villicorum dominus comes
tamquam abbas habet hominia et quosdam redditus * in
15 natali Domini, scilicet de Quarignon et Gamapia et Frame-
ries et Kevi, Comis et Nimi et unius villici de Villa supra
Hainam et de Herinis et Castris, Haï et Brania-Castello et
Brania-Wilhotica, et dominus comes illos villicos in causam
ï Par un acte de 1164 {Chartes de Sninte-Waudru, I, 15), Baudouin IV
20 confirme le jugement rendu par ses hommes en cause du chapitre de
Sainte-Waudru contre le villicus de Mons; il constate notamment que
les chanoines et les dames peuvent, sans l'intervention du villicus on d'un
avoué, pratiquer des saisies pour défaut de cens, et que le chapitre
a pleine juridiction sur ses propres biens, ses sujets et ses quatre officiers
25 iministri liberi, les scrvientrs libcri du texte).
* L'église de Sainte-Waudru a pour ses biens ses propres maires et
échevins, à titre de proj^riétaire, et elle y exerce toute justice. Au contraire
le comte, à Mons, n'a son maire et ses échevins qu'en sa qualité d'abbé,
et il en résulte que tes officiers exercent leur juridiction volontaire {testi-
go monià) et contentieuse {judicia) au même degré que les officiers de l'Église ;
ils peuvent donc biéger et instrumenter ensemble.
5 Pre comité Vn texte roman qui traduit ce passage dit : par dessus
le comte {Bibliophiles de Mons^ n^ XIII, 43).
4 Le comte abbé a droit à l'hommage et aux services pécuniaires d'un
j5 certain nombre dt* viliici ; ce sont ceux des localités désignées plus haut
comme celles aux(|uolles il a une part: mais on remarquera qu'ici l'énu-
mération ajoute Cuesmes et Nimy, ainsi que Ville-sur Hdîîu- pour l'un
des deux maires de ce village. Néanmoins le relief est payé ;•. TÉglise, et
une fois que cello-ci l'a reçu avec le serment du villicus, ic romte doit
accepter son hoiviiMer
Gisleberti
trahere non potest, nisi in ecclesia Montensi, qui quidem ibi
per capitulum et per pares suos tractandi sunt. Si quis illo-
rum villicorum per successionem hereditariam ad villica-
tionem pervenire voluerit, si ejus villicatio in villis Hanonie
fuerit, débet ecclesie Béate Waldetrudis pro relevio ' ipsius 5
villicationis 40 solidos Hanoniensis monete, de villis autem
in Brabantia quisquis villicus qui comiti hominium facit
tamquam abbati, débet ecclesie pro relevio 60 solidos Nivel-
lensis monete; qui cum requisierit ab ecclesia villicationem
et relevium persolverit et ecclesie fidelitatem fide interposita 10
tactisque sacrosanctis fecerit, dominus cornes tamquam
abbas illius hominium ad presentationem ecclesie débet sine
contradictione accipere. De aliis autem villicationibus que
comiti hominia non debent, requisitiones ad misericor-
diam ' ecclesie sunt, scilicet de Maflis ^ et Boviniis '^ '* et i5
Ham ^ et Hovestada'^^ et Risiniis'^^ et Bossut^ et una vil-
a. A^ : Resmiis — C/ir. Lacr. : Bommis, Huestade, Resmys. — Guise :
Bovinis, Honestada, Resimis.
ï Le relief.
2 Ad 7nisericordiam, c'est-à-dire arbitrairement, à merci. 2°
3 Maffle, canton de Chièvres.
4 Bouvignies, canton d'Ath.
5 Peut-être Hamme lez-Assche, au nord ouest de Bruxelles, dans
l'ancien Brabant; d'après M. Devillers {Chartes de Sainte-Waudru, I,
126 et 778), ce serait Hamme-Mille, au nord-ouest de Jodoigne: mais 25
cette région faisait primitivement partie de la Hesbaie, et l'on ne voit pas
que Waudru ait eu des possessions dans ce pagus.
6 Hofstade, Flandre orientale, canton d'Alost (cfr. Chartes de Sainte-
Waudru, I, 22), dans le Brabant hennuyer.
7 Resiniis. Menilglaise y voit Raismes (Nord, Valenciennes, Saint- 3°
Amand Rive droite); M. \)u\'\\'\gt {Hainaut, 733) paraît l'identifier avec
Roisin (Hainaut, Mons, Dour), mais Cxislebert emploie pour la première
de ces localités la forme Ramis, pour la seconde, la forme Roisin. Une
bulle du pape Lucius III, 1185 {Chartes de Sainte- Waudru^ I, 26). confirme
les possession"^ du chapitre de Sainte-Waudru en divers lieux, notamment 35
à Hérinnes, à Mafïies, à Hatn, à Ville-sur-Haine, à Bouvignies, et aussi in
villa que diciliir Resignies (voir aussi Ibid., 12). M. Devillers y a reconnu
une dépendance de Wasmes (11 kilomètres sud-ouest de Mons), signalée
plusieurs fois comme telle dans un terrier de l'abbaye de Saint-Cxhislain
(de 1403) et dans les chassereaux de cette abbaye. 40
^ Boussu, canton de Mons.
Chronicon Haaoniense. 27
licatione de Villa supra Hainam. Omnium villarum Bcatc
Waldetrudis si villicationem aliquam vendi vel invadiari
contigerit, hoc quidem per capitulum fieri oportet.
[15] In prima ecclesie institutione preposita pro tempora-
5 libus et decana pro spiritualibus regendis et custodissa pro
custodia sanctorum et thesauri et ceterorum ecclesie orna-
mentorum et protectione servorum et ancillarum et comple-
mento luminarium et sonitu campanarum et aliorum mul-
torum que ex ipsa custodia debentur ecclesie sub abbatissa
10 fuerunt constitute. Verum quidam domini comités ad quos
de jure abbacie pertinet prepositure et custodie et preben-
darum donatio, personatus illos, scilicet preposituram et cus-
todiam quandoquc clericis contulerunt. quia ad circumeun-
dum et discurrendum pro negotiis tante ecclesie videntur
^5 melius posse laborare.
[16] Prébende ' ad titulum Sancti Germani ab ecclesia
I Le passage Prébende ad titulum dchcnt iyiteressc est exactement
rendu dans la traduction romane (Chronique-Lacroix), sauf qu'elle ajoute
après la Pentecôte : « le iour de le trinite a procession entour le ville »,
20 et après la fête de Sainte Waudru : « et meismes en le restauracion et le
iour Saint Vérone ». Cette dernière disposition figure déjà dans un acte
de 1239 {Chartea de Sainte- Waudru, I, i8t)), par lequel le })lcban de l'église
Saint-Germain reconnaît les obligations imposées au chapitre de cette
église : in festivitate Sancti Veronis (saint Véron, patron de Lembecq),
25 mais il n'y est pas encore fait mention de la Trinité. Le texte roman
continue ensuite : « Encore doivent yestre 11 canonc de Saint-(iermain
a toutes les processions av(;ec tous les vicaires et ])restres et les clers
del escoUe avoec les canoinesses, pour quelconques besoigne elles les
voellent faire, u a rechevoir prélat, u prinche de le tiere, u pour porter
30 fertre (chàssej u reliques, u pour atemperanche dair (amélioration du
temps, aeris sercnitas], u pour pleuve avoir, pour pestilenche, u pour
famine, pour pais u pour quelquonques besoigne deglise u de pays.
Lncore pur estraigne prélat, sil avient ko les canoinesses le voellent
rechevoir, et a toutes les processions ke les canoinesses de Sainte-
35 Waudru ont acoustume a faire u entendent a faire. Si sunt acunes pro-
cessions ke les dites canoinesses f(mt, as queles il ne doit iestre ke uns
seus canones prestres de Saint-Germain, avoec petit de clers, le iour des
cendres avoec les ministres del autel et ensi tous les samedis des octaves
2 8 Gisleberti
Béate Waldetrudis institute fuerunt, ad hoc ut canonici
permaneant Sancte Waldetrudis capellani et monasterio
ejus in divinis deserviant. Unde quaqua die ipsi canonici in
monasterio illo tenentur majorem missam per sacerdotem
canonicum et per dyaconum et subdyaconum exsolvere, 5
et quaqua die dominica et in rogalionibus et in ascen-
sione Domini processionibus debent interesse. In quatuor
natalis Domini diebus et in circumcisione et in epyphania
Domini et in purificatione béate Marie et in pascha Domini
quatuor diebus et in ascensione Domini et in pentecosten qua- 10
tuor diebus et in assumptione et nativitate béate Marie et in
festo omnium sanctorum et in diebus festivis béate Walde-
trudis et dedicationis ecclesic Béate Waldetrudis in divinis
officiis, scilicet in vesperis, matutinis et magna missa, ipsi
canonici Sancti Germani cum canonicabus tenentur deser- 15
vire; in cena Domini et parasceue ' et vigilia pasche et vigilia
pentecostes missis debent interesse. Sciendum autem ' quod
dele tiefane (épiphanie) dusques aie purification notre dame, et des
octaves des pasques dusques al ascencion, et le vigile Saint Jehan
Baptiste, et commenche li canones prestres les vespres, et maine le 20
pourcession avoec pau de clers, et si doit uns canones prestres, avoec
dyachene et sous diachenc en aubes bénir le chame (le blé). Et si
doivent li canone avoec le maistre et les clers del escoUe et les prestres
estre as vigiles, as comendasses (prières pour. les morts) et aie messe de
tous chiaus ki dedens les termes del église seront mort, et dist li canone 25
a dyachene et sous diachene messe. « Ces détails sont évidemment d'une
rédaction plus récente. La fête de la Trinité était encore réprouvée par
le Saint-Siège à la fin du XI« siècle (Batiffol, Histoire du Bréviaire
romain, 162). rx i
X Parasceue, le vendredi saint (de rapacrxeur, , préparation). Dans la 30
traduction romane, Arndt (p. 6ih imprime : le iour dou boin deveures ;
c'est devenres qu'il faut lire [dies Veneris).
2 Le texte roman traduit : « Et est assavoir ke li canone de Saint (Germain
ont cascun an de le grande église X muis daveine et IIII muis de bled,
pour le messe ki est dite cascun lour al autel Sainte Waudru, sest asavoir 35
au post autel, ki est dis kavech ' (Lacroix et Arndt, SS, XXI, 613 :
■ . Kavech tête; c'est la traduction de : ad caput. Le roman chevece. chevesche. cavece.
ka-oece, .uevaiche sign.fi. la partie du casque q-i entoure la tête et la tête elle- me a.e
(GODEFROY, II, 1.2) \.f, post autel, placé derrière le maitre-autel, est dit autel de chevit.
Chronicon Hanoniense. 29
canonici Sancti Germani habent quoquo anno a majore
ecclesia 10 modios avene et quatuor modios yvernagii * pro
missaquequaquadiein altariSancteWaldetrudiscelebratur,
scilicet in posteriori altari quod quidem Adcaput dicitur.
5 [17] Omnium rerum que Béate Waldetrudi offeruntur vel
dantur, Sanctus Germanus terciam habet partem, exceptis
in mappis ', in terra et auro et panno serico. Econtra omnium
rerum que Sancto Germano elemosinam dantur, habet Beata
Waldetrudis duas partes, exceptis similiter terra, auro et
10 panno serico. Omnia que in altaribus majoris monasterii
offeruntur, si ad manum sacerdotis sub stola ^ non venerint \
hoc quidem ad custodem Béate Waldetrudis pertinet, si non
fuerit terra vel aurum vel pannus sericus. In omnibus ahis
Kanech), et il continue : si a aucunes messes ke canones doit dire a dya-
15 cène et sous dyachene, sest asavoir au jour des âmes (Arndt : armes), au
jour de le purificacion, le première messe après le procession, tous les
iours des festes des Sains, en quaresme, tous les obis des contes. » Arndt,
814, par une ponctuation fautive, rend ce passage inintelligible; il con-
tinue, en effet, après une virgule, la phrase : « de tous clers residens en le
20 ville de Mons » correspondant au texte de Gislebert, p. 30, § 18 :
Omnium clericorum in villa Montensi residentium ...., qui se rapporte
à un tout autre objet.
» hivernage, blé qui se sème en hiver (Godefroy, IV, 473).
2 Nappes d'autel, lingerie.
25 3 Les redevances dues au prêtre officiant, revêtu de l'étole, étaient
considérées comme volontaires et ne violant pas le principe de la gra-
tuité des fonctions ecclésiastiques ; ce sont les droits d'étole.
4 Arndt a modifié ici le texte d'une façon qui le rend inintelligible. Il
imprime : Omnia que in altaribus tnajoris monasterii offeruntur, si ad
30 manum sacerdotis sub stola non venerint, hoc quidem ad prepositum Sancti
Germxini pertinet (le manuscrit porte : hoc quidem ad custodem béate
Waldetrudis pertinet), si non fuerit terra vel aurum vel pannus sericus. In
omnibus aliis monasteriis ville Montensis et capellis si quid in altaribus
oblatum fuerit, et ad manum sacerdotis sub stola non venerint, ad custodem
35 bcaia Waldetrudis pertinet (le manuscrit porte : hoc quidem ad praepositum
Sancti Germani pertinet), si non fuerit terra vel aurum vel pannus sericus.
(Ces mots ne se trouvent pas dans le manuscrit ; de même ce qui suit
dans l'édition des Scriptores : In omnibus aliis monasteriis ville Montensis
et capellis si quid in altaribus oblatum fuerit et ad manus sacerdotis sub stola
non venerit, hoc quidem ad praepositum Sancti Germani pertinet).
3o Gisleberti
mooasteriis ville Montensis et capellis si quid in altaribus
oblatum fuerit, et ad manum sacerdotis sub stola non vene-
rit **, hoc quidem ad prepositum Sancti Germani pertinet,
si eciam fuerit terra vel aurum vel pannus sericus. Omnes
candeie die purificationis béate Marie omnium monaste- 5
riorum et capellarum, quomodocumque ad eos devenerint,
pertinent proprie ad custodem Béate Waldetrudis. Omnia
eciam eorumdem monasteriorum et capellarum offertoria ad
eumdem custodem proprie in parasceue pertinent \
[18] Omnium clericorum in villa Montensi residentium 10
et canonicorum Sancti Germani et eorum capellanorum et
canonicorum familiarium % et clericorum scholarium et
quatuor servientum Béate Waldetrudis et cambarii ^ Sancti
Germani et servientum domini comitis hereditariorum et
eciam domini comitis et comitisse, dum in Montibus fuerint, 15
cura spiritualis ad canonicos Sancti Germani pertinet omnino,
et illis omnibus jura ecclesiastica a canonicis sacerdotibus
Sancti Germani in monasterio Béate Waldetrudis exhibentur
tam in vita quam in morte ^. Canonici Sancti Germani eccle-
sie Béate Waldetrudis in magna missa per sacerdotem et per 20
dyaconum et subdyaconum sine intermissione tenentur pro-
videre, et in majoribus sollempnitatibus anni ad eamdem
ecclesiam debent convenire; in monasterio Sancti Germani
ad magnam missam et horas parochiales cogi non possunt.
In monasterio equidem Sancti Germani singulis diebus festi- 25
vis et quaqua die in adventu Domini et quaqua die in qua-
dragesima vesperas et matutinas cum clericis debent cele-
n. A, Arndt : venerint.
' Ces deux dernières phrases font défaut dans le texte roman, qui
reprend immédiatement le § 18. 3^
^ Texte roman : et de leurs maisines.
3 Ibid. : dou cambier (brasseur) de Saint-Germain.
4 Le texte roman ajoute : « ensement doivent li canone de Saint-
(iermain as canoinesses de Sainte Waudru faire sacrement, aussi a le vie
cum a le mort. »
Chronicon Hanoniense. 3i
brare, exceptis illis sollempnitatum diebus quibus hec, ut
predictum est, majori debent monasterio. Quaqua die ad
missam- et horas parrochiales in monasterio Sancti Germani
canonici sepedicti debent convenire. Dominas cornes Hano-
5 niensis pro bonis que ex abbatia habet, ecclesiam Béate
Waldetrudis a quibusdam que a domino papa et ejus cardi-
nalibus et legatis et a domino Remensi et ejus officialibus et
a domino Cameracensi et ejus officialibus quandoque requi-
runtur, que quidem giste vel porsonia dicuntur vulgariter,
lo débet omnino liberare et pro ecclesia exsoivere. Pcr hoc
et canonici Sancti Germani, tamquam Béate Waldetrudis
capellani, ab hiis exactionibus liberantur. Si dominus comes
Hanoniensis seu aliquis vim aliquam vel injuriam intulerit
ecclesie Béate Waldetrudis, licet conventui ab officiis eccle-
15 siasticis cessare, et insuper in sua proclamatione ' corpus
béate Waldetrudis ad terram deponere, quousqae super
injuriis iliatis ipsi ecclesie satisfactum fuerit. Super deposi-
tione corporis sanctissime Waldetrudis multa et concita
malefactoribus ex divina ultione sepius evenerunt tormenta,
20. ita quod nichil impunitum in hoc seculo remansisse visum
sit. Ne dominus comes per advocatiam in nemoribus Béate
Waldetrudis aliquid habeat reclamare, assignatum est ei
nemus Monteuse in proprietatem. Donatio prepositure Sancti
Germani ad dominum comitem de jure abbatie pertinet, ita
25 quod ipse prepositus et abbatiam, id est donum preben-
darum, et preposituram et custodiam et advocatiam terra-
rum et hominum sub una manu et uno hominio a domino
comité tenet. Ad prepositum Sancti Germani canonicorum
Sancti Germani et omnium clericorum cujuscumque ordinis
30 in Montibus manentium pertinet justicia, exceptis canonicis
Béate Waldetrudis qui per prepositum Béate Waldetrudis et
per capitulum justiciandi sunt. Prepositus Sancti Germani
et prepositus vel preposita, custos vel custodissa Béate Wal-
detrudis domino comiti, tanquam abbati, hominium et
35 fidehtatem exhibere debent, unde in ipsius curia cum viris
nobihbus judiciaet testimonia possunt proferre. Multa qui-
dem et aha sunt Béate Waldetrudis jura, de quibus modo
» Proclamalio, plainte (complainte), grief.
32 Gisleberti
noa est diceadum per singula. Attamen noa est tacendum
quid accident eis qui ordinem canonicarum Béate Walde-
trudis in alium ordinem transmutare attemptaverunt.
[19] Olim etenim contigit ' quod quidam cornes Montensis %
severo consilio habito contra canonicas Béate Waldetrudis, 5
accensus ira juravit repente quod ab una die in crastinum
canonicas ab ecclesia expelleret et clericos in eadem ecclesia
institueret. Quod cum dominabus per quemdam domini
comitis secretarium fuisset intimatum, ipse ad terram ante
corpus béate Waldetrudis prostrate proclamationem ad lo
Dominum fecerunt, orantes ut eas a tam injusta oppressione
eriperet. Quarum vota Deus ex alto prospiciens, ut in solito
ordine et antiqua libertate manerent, voluit. Comes autem
ilie in sequenti nocte morte subitanea preventus a seculo
migravit citius, sicque quod facere maie meditabatur imper- i5
fectum remansit. Deinde contigit ' quod quidam comes,
Reinerus nomine ^ vir religiosus et litteratus, qui. ecclesiam
Béate Waldetrudis in horis ecclesiasticis tam matutinis quam
aliis dévote frequentabat, ad suggestionem quorumdam .
nequam, qui dicebant clericos meiius in illa ecclesia posse 20
proficere quam dominas, proposuit quod ex improviso cle-
ricos intruderet et dominas extruderet. Quadam igitur nocte,
in festo sancti Vincentii martiris^ ipse comes ad monasterium
cum clericis ad occupationem prebendarum voluntariis et
ab eo electis venit, dominabus adhuc in suo dormitorio dor- 25
mientibus, etincongrua matutinarum hora, hostiis clausis et
contra dominas obturatis, matutinas a clericis intrusis incho-
ari '^ voluit, et sollempniter celebrari. Clericis itaque voci-
bus clamosis inchoantibus, domine de sompno evigilaverunt,
properantesque ad monasterium intrare nequaquam potue- ir>
a. A : incoari, mais plus loin : inchoantibus, inchoaverunt.
' (jrUISE, XUI, 43.
' On ignore de quel comtt- il peut s'agir.
.' (insK, XJV, 51.
4 D'après Jaccpies de (iuise, c'est Régnier V.
5 Saint-\inccnt, martyr de Saragosse. le 23 janvier.
Chronicon Hanoniense, 33
runt. Clerici invitatorium * commune dicebant, scïlictt Justus
florebil. Canonice in claustro ad hostia monasterii stantes et
vim sibi illatam pacientes, matutinas altius decentiusque
tamquam satis docte inchoaverunt cum proprio ^ invitatorio,
5 scilicet Vincentem mundum. Quod audiens predictus cornes
hostia aperiri jussit, et dominas intromitti, clericisque quos
intruserat dixit : Discedile hinc; isie quidem in officio eccle-
siastico insiructe et edocte sunl, vos aiilem indocli. Postea
contigit quod Balduinus comes ^ qui ante majus altare Béate
10 Waldetrudis sepultus fuit, defuncta quadam canonica, pre-
bendam vacantem cuidam clerico, Gerardo nomine, dédit;
quem quidem canonice conventus in canonicum recipere
recusavit, graviter ferens domini comitis oppressionem.
Comes autem ille ecclesie clamorem nolens audire, data non
15 solito vel justo ordine prebenda iila, statim Bincium* seces-
sit, veniensque illuc, tanta subito detentus fuit infirmitate,
quod stare vel sedere vel jacere non potuit. Ad consilium
autem quorumdam familiarium suorum, hominum pruden-
tum, in ipsa nocte ad ecclesiam Béate Waldetrudis, licetcum
20 corpons sui gravamine, rediit, et penitentia ductus super
malefacto date prébende misericordiam a beata Waldetrude
et capitulo cum omni humilitate petiit, et dominabus pre-
bendam suam restituit. Quo facto ipse comes statim sani-
tatem recepit. Deinde ad suggestionem quorumdam perfi-
25 dorum et eorum petitionem, clericorutn scilicet multorum,
et ad intercessionem uxoris ejusdem comitis, Midis scilicet
comitisse\ cujus corpus in ipsa ecclesia in cripta superiori
' Le psalmus invitatorius est ainsi nommé parce qu'il invite à la louange
de Dieu (Ducange, VI, 552).
30 * On distingue dans la liturgie romaine entre le ctwtmun et le propre;
\q propre d'un saint est l'office institué en son honneur; c'est le cas pour
l'hymne Vincentem mundum qui se rapportait directement à saint Vincent.
3 Baudouin IV, époux d'Alix de Namur.
4 Binche.
s La comtesse Alix ne paraît pas avoir vécu en bonne intelligence avec
le clergé régulier; elle eut avec l'abbaye de Saint- Jean de Valenciennes
des démêlés sur lesquels Jacques de Guise, au livre XVII, insiste longue-
ment, en se fondant sur un poème : Vita Gilherti primi abbatis ecclesie
S. Johannis Valcncinensis. Gislebert ne fait aucune allusion à cette affaire.
3
35
34
Gisleberti
tumulatum fuit, cardinalis quidam a postolice sedis legatus ,
Gerardus nomine, ortus de comitatu Namurcensi, qui per
partes Advallenses ^ transeundo in Hanoniam venit, conduc-
iusque a comitissa ad ecclesiam Béate Waldetrudis pervenit,
in qua cum quedam prébende vacarent, ipse cardinalis eas 5
supradicto Gerardo et aliis quibusdam clencis conferre
attemptavit. Ipso quidem cardinali in choro Béate ^^alde-
trudis cum comitissa predicta résidente et prebendas clencis
conférante et ad dominarum reclamationem, que justiciam
et judicium postulabant, non cessante, domine in clencos lo
irruerunt, et eos ab ecclesia expulerunt. Dominus cardinalis
satis confusus recessit; at domine, que domim comitis sui
benevolentiam habebant, in pace manserunt.
[20] Redeamusinde ad Richeldem comitissam ' et Baldui-
num ejus filium^ qui Roberto agnomine Frisoni multos et 15
continuos et ejus Flandrensibus moverunt guerrarum insul-
tus Balduinus'equidem miles juvenis, comes Hanoniensis,
probus in armis, pace cum Flandrensibus inita, quandam
Roberti comitis neptem, quam necdum viderat, nec de ejus
X Gérard cardinal de 5. Maria in via lata; il est question de lui dans la 20
Chronique de Saint- Jacques de Liège, a» iiS5 : StepHanus ^^^as^^nus
importunitate Gerardi cardinalis abbattam dimisit [SS, XVI, 641). A Lobbes
aussi, où il avait été écolâtre, il montra beaucoup d'arrogance. (Gesta abb.
Lobbiensium, SS, XXI, 332 : cum ad nos novam pro veteri parvttatc magm-
tudinem ostensurus divertisset...) ; voir encore Bbrlière, MonasHcon Belgt- 25
cum, I, 215, n. I.
» Cfr. la note 1 de la page 16.
3 Arndt, en se fondant sur ce passage (SS, XXI, 488), soutient que nous
n'avons conservé qu'une première rédaction de la Chronique; nialg^e les
mots : redeamus ad Richeldem, il n'y est plus question, en effet, de Richilde. 30
La conclusion ne me paraît pas justifiée. L'auteur, après avoir parle lon-
guement de l'abbaye de Sainte-Waudru, reprend le fil du récit et l'expres-
sion : revenons à Richilde et à son fils Baudouin, n'est qu'une transition
qui rattache les derniers événements racontés à ce qui suit.
4 Baudouin 11.
s Guise, XVI, i, jusqu'à retrahi potuit (p. 35, 1- U); il ajoute : usque ad
t empara moderna.
Chronicon Hanoniense. 35
deformitate nimia aliquid audierat, promisit et jura vit ducere
in uxorem *. Unde Robertus vir astutus, ne Balduinus posset
resilire, Duacum "* castrum, quod proprium erat comitis
Hanoniensis, sibi exinde obligari fecit, acceptis obsidibus qui
5 castrum iilud custodirent, et si cornes Hanoniensis a nuptiis
juratis retrocederet, ipsum castrum ei pro quadam summa
pecunie magna traderent. Contigit autem Balduinum iliam
vidisse, quam visam nimia turpitudine indecentem sprevit
et despexit, et a pacto recedens nuptiali, duxit Idam in
lo uxorem, Lamberti ^ comitis Lovaniensis sororem, mulierem
religione et omni morum honestate ornatam; unde Duacum
ita in manus Roberti Frisonis et suorum successorum mul-
torum Flandrie comitum devenit, nec Hanoniensibus per
pecunie solutionem nec per justiciam retrahi poterat. Hic
15 Balduinus comes de Yda uxore sua fiiios habuit duos, Bal-
duinum sciiicet primum, qui in comitatu Hanoniensi ei
successit, et Arnulphum secundum et fiiias duas ^.
[21] Balduino igitur sic in Hanonia dominante ^, vir qui-
dam nobilis, Gosuinus nomine, de villa in Cameracesio, que
20 » Sur ce récit légendaire, cfr. Bouquet, XIII, préface, LVII et suiv.,
et ma Formation territoriale, P, 128 et suiv.
2 Douai était compris dans l'Ostrevant, qui paraît avoir été acquis par
le comte Hermann en même temps que Valenciennes. (Ibidem, 133.)
C'était un fief français.
25 3 Ida était fille de Henri II de Louvain (fils de Lambert II), et non pas
sœur de Lambert II (et par conséquent fille de Lambert I, mort en ici 5).
Elle épousa Baudouin II en 1084 (Sigebert, SS, VI, 394; Albric,
SS, XXIII, 800).
4 Plus loin, Gislebert cite trois filles (§ 28) ; Guise, XV, 46, a corrigé
30 ires Jilias; la Chronique -Lacroix : deux filles. Baudouin II eut en outre :
Louis et Henri, cités dans la charte d'achat du château de Couvin par
l'évêque Obert de Liège (Cartulaire de Saint -Lambert, I, 47 (1096) :
annuente uxore ipsius Ida cumfiliis suis Baldewino, Arnulpho, Lodewico,
Heinrico), et Guillaume (11 17, dans une charte de Burchard de Cambrai,
35 DuviviER, Chartes inédites).
5 Guise, XVI, 2.
36 Gisleberti
Oysis ' dicitur, oriundus, par castri Montensis \ cui ipse
cornes magna in territorio de Avethnis ' multisque aliis in
Hanonia locis contulerat bona - unde ligium * ei fecerat
hominium et de omnibus que possidebat continuum m Castro
Montensi debebat stagium '- facte fidelitati obvians, domino 5
suo ligio comiti Hanoniensi in jure contraire et contra ejus
voluntatem et prohibitionem turrim in Avetlinis ' cepit con-
struere. Et cum ad monitionem domini sui juri stare in ejus
curia dedignaretur, ipse comes in eum insurrexit; cui ille
cum quot habere potuit viribus occurrere presumpsit prope 10
Sambram fluvium, et cum ibi acriter per duos dies bellassent,
tercia die comes, obtenta super jure suo Victoria, Gosuinum
predictum captum Montibus secum deduxit, quem tandem
ad preces fidelium suorum virorum nobilium, abscisa barba'
abire permisit; qui postea habita domini sui gratia, turrim 15
in Avethnis perfecit, que quidem firmitas postea quandoque
in detrimentum quorumdam comitum Hanoniensium fuit.
' Oisy-le-Verger, nord-ouest de Cambrai (Pas-de-Calais, Arras, Mar-
20
quion).
= Les pairs, vassaux supérieurs, qui apparaissent au moins dès la fin du
XI« siècle, étaient généralement au nombre de douze dans une châtel-
lenie. Cfr. Guilhermoz, Origine de la noblesse en France. 175 et suiv. Les
pairies de la châtellenie de Mons étaient attachées aux fiefs d'Avesnes,
Barbençon, Baudour, Chièvres, Chimay, La Longue ville, Lens, Le
Rœulx, Quévv, Rebaix, Silly, Walincourt (Jos. de Saint-Génois. Monu- 25
ments anciens] I, i). C'est par la possession de la terre d'Avesnes que
(iossuin d'Oisy avait acquis le rang de pair.
3 Avesnes (Nord).
4 Le seigneur lige est celui qu'un vassal doit servir avant tous les autres
cl qu'il est tenu de servir contre toute personne sans exception, le sou- 30
verain seul excepté. Cfr. (Guilhermoz, 324, n. 5.
■^ L'estagc ou obligation de veiller sur un château du suzerain pouvait
être continu ou simple. Cfr. Luchaire, Institutions, 200.
6 II y a ici une erreur. Gossuin d'Oisy succéda à Avesnes à son oncle
Thierry, qui ne mourut qu'en 1105 ou peu après. Lui-même vécut jus- 35
qu'en 11 27. Les démêlés au sujet de la tour d'Avesnes ne peuvent donc
se placer que sous Baudouin IlL (Cfr. Herimanx. Tornac, SS, XIV, 299;
Chron, Laet.^ ibid., 497-499 -j
7 Sur l'humiliation de devoir se couper la barbe, cfr. Ducange, I. 568 :
liarbac rnsio.
Chronicon Hanoniense. 37
[25?] In diebus illis ' Jherusalem civitas sancta Armeniaque
et Syria et pars Grecie a gentilibus usque fere Brachium
Sancti Georgii'' occupata tenebatur. Unde ad subveniendum
ecclesiis orientalibus quamplures imperii Romani et regni
5 Francorum viri animati sunt; quorum consortio Balduinus
sepedictus cornes Hanoniensis bonis intendens operibus,
miles potens in armis, largitor elemosinarum optimus, se
ammiscere decrevit. Sciendum est autem et ad questionem
multorum respondendum, quis primus urbem Jherusalem
10 edificaverit. In Genesi legitur^quod Meichisedech rex Salem
proferens panem et vinum — erat enim sacerdos Dei altissi-
mi — et benedixit Abrahe. In libro Josue *■ eciam legitur,
dum terra promissionis sorte inter 12 tribus divideretur.
quod Salem ipsa est Jherusalem. Quia ergo Meichisedech
15 rex Salem fuisse dicitur, asserunt multi per hoc latenter
innui quod eam edificaverit. Ipsum autem Meichisedech,
Jeronimo teste, dicunt Hebrei fuisse Sem, filium Noe, et ab
eo post diluvium eandem urbem conditam fuisse, et cum sua
progenie in ea régnasse. Inde est quod eciam sacerdos fuisse
20 dicitur, quia ante legem Moysi omnes primogeniti sacerdotes
erant, et ipse Sem primogenitus fuit. Hec sunt primogenita
que Jacob concupivit, cum Esau fratri primogenito dixit :
Vende mihi primogenita tua, id est honorem sacerdotii.
Urbem ergo Salem postea Gebusei captam ex nomine suo
25 vocaverunt Jebus, sicut in libro Judicum invenitur. Postea B
littera mutata in R pro Jebus et Salem, vocata est Jherusa-
lem ^ In ea primus rex David thronum et caput Israhelitici
regni posuit, in qua Salomon templum edificavit, et ex
nomine suo appellavit Jherosolimam, quasi Jerusalomoniam,
30 1 Guise, XVI, 3, résume brièvement les § 22-24.
' Le Bosphore.
3 Genèse, XIV, 18.
4 ^osué, XV, 63 combiné avec XVIII, 28.
5 Fr. Hommel (Iwan Muller, Handbuch, III, 61) admet encore cette
35 ètymologie : Jeru-Salevi pour Jebus-Salem D'après Renan {Histoire du
peuple d'Israël, I, 240 et suiv.), lerousalaïm signifie : lieu de sûreté;
d'après Molinier {Grande Encyclopédie, XXI, 117) : habitation de paix.
38 Gisleberti
sicut Ysidorus dicit '. Hanc primus Nabugodonosor rex
Babilonis, succeoso templo, destruxit *, et ejus habitatores
in Babiloniam captivos deduxit; sed post 70 annos Cyrus
rex Persarum Judeos redire et Jherusalem cum templo reedi-
ficari precepit. Post aliquot annos rex Antiocus \ sicut in 5
libro Machabeorum legitur \ cum magno exercitu eam
intravit, muros ex magna parte destruxit, Judeos ad ritum
gentiiium transferre voluit, et in ipsa urbe arcem construxit,
in qua gentiles posuit. Judas vero Machabeus multis preliis
gentiles inde expulit, et ipsam iterum munivit ; arcem tamen 10
capere non potuit, nec ipse, nec frater ejus Jonatas post
ipsum. Symon vero frater utriusque et in principatu suc-
cessor, et arcem cepit et gentilibus expulsis totam urbem
mundavit, et eam cum filiis suis possedit, donec posteris
ejus de regno et sacerdotio inter se litigantibus, sicut José- ^5
phus ^ refert, ab altero eorum rogatus Pompeius César ^
Jherusalem venit, tuncque primum Jherusalem Romanis sub-
dita fuit, et uno depulso principatum alteri dédit ^ Ad quam
eciam urbem Cesaris ** concessu venit Herodes ^, in cujus
tempore natus est Christus, qui et conversatione sua et mira- 20
culis suaque passione et sepulchro sic eam glorifîcavit, ut
Matheus ewangelista eam non dubitet nominare Sanctam-
civitatem ". Post passionem vero Domini Vaspasianus cum
Tyto filio suo eam sic destruxit ", ut, sicut Dominus in ewan-
' Isidore de Séviixe, Origines, XV, 4. 25
' Od l'appelle aujourd'hui Nabuchodonosor (II) ou Nebukadrezor. La
prise de Jérusalem se place en 598/7. L'édit de Cyrus permettant aux
Hébreux de retourner dans la terre de Chanaan est de 536.
3 Antiochus Épiphane, en 169 avant J.-C.
4 Machab., I, 3. 30
? JOSEPHUS, Antiq. Jud., XIV, m.
^ Pompée est improprement nommé César.
7 Pompée déposa le grand-prêtre Aristobule, chef des Sadducéens,
et lui substitua Hyrkan, que soutenaient les Pharisiens (en 63).
** Octave Auguste. 35
9 Hérode, roi, de 30 avant J.-C. à 6 après J.-C.
'o Matth, IV, 5; XXVII, 53.
" Le 10 août 70.
Chronicon Hanoniense, 3<)
gelio predixerat : non relinquetur in ea lapis super lapidem *,
ita factum est. Helius autem imperator^ gentilis rursus eam
edificavit, et ex nomine suo Heliam eam appellavit. Cum
vero Constantinus augustus per sanctum Silvestrum bapti-
5 zatus fuisset ^ mater ipsius Helena Augusta crucem Domini
diligenter quesitam in ea invenit, et per médium eam fecit
secari, partemque unam ibi relinquens, alteram Constanti-
aopolim detulit, que prius Bisantium vocata erat, sed tune
a Constantino celsius et regalius edificata, et ejus nomine
lo Constantinopolis appellata est. Post multos annos Cosdroe
gentilis, Persidis rex, Jherusalem cepit*, medietatem crucis
dominice inventam in Persidem detulit, et eam in fano quod
sibi edificaverat posuit, filioque suo regnum tradens in ejus-
dem fani throno, gentilium exercitu regnum christianorum
15 invasit. Sed occurrit ei Eraclius imperator Constantinopoli-
tanus christianus cum christiana expeditione, eumque in flu-
minis ponte nutu divino vicit et decoUavit; sicque terram,
quam de regno paler illius subtraxerat, per victoriam recepit.
Subjugatis igitur sibi gentilibus, cum christiana milicia in
20 Persidem abiit, et usque ad fanum in quo perfidus Cosdroe
morabatur pervenit, sedentem eumin throno aureo repperit ;
quem, ut christianus fieret et regnum Persidis de manu
sua susciperet, ammonuit. Quo nolente converti, protinus
extracto gladio caput illi amputavit filiumque ejus puerum
25 baptizari fecit et eum de sacro fonte suscepit regnumque
Persidis ei concessit, acceptis obsidibus ab eo quod ulterius
1 MATTH..XXIV, 2.
2 Adrien (.^:iius Hadrianus). La nouvelle colonie romaine de Jéru-
salem fut appelée Ai /ta Capitolina.
30 3 Constantin se fit baptiser en 337 par l'évêque Eusèbe deNicomédie.
Le rôle de Silvestre est légendaire.
4 La prise de Jérusalem par Chosroës se place en 614; la victoire
d'Héraclius sur l'armée perse à Ninive, le i«' décembre 627. Tout ce
récit est plein de confusion et d'inexactitudes. Le texte semble dire
35 qu'Héraclius tua de sa main Chosroës, mais plus loin il montre celui-ci
résidant dans un temple où l'empereur va le chercher et l'abattre. En
réalité, Chosroës avait fui à Ctésiphon, où son propre fils Siroès le fit
périr de faim (628).
4© Gisleberti
sibi esset subjectus. Crucem dominicam, quam Cosdroe
asportaverat, rursus Jherosolimis detulit, et ad sepulchrum
dominicum reposuit, sicut in exaltatione Sancte Crucis
publiée per ecclesias legitur. Itaque longo tempore regnum
Persidis imperio Constantinopolitano subjectum fuit, et 5
christiane fidei cultus in Jherusalem et in multis urbibus
Orientis floruit, donec christianorum peccalis ofifenso Deo,
rursum error gentilitatis invaluit, ac de finibus suis egressi
gentiles, Jherosolimam ac sepulchrum Domini pervaserunt,
Armeniamque et Syriam partemque Grecie pêne usque ad lo
illud mare quod dicitur Brachium Sancti Georgii, obtinue-
runt.
[23] Demum quidam Constantinopolitanus imperator,
Alexis nomine ', assiduis gentilium incursionibus minuto
magna in parte rcgno suo, tremefactus misit nuncios in 15
Franciam cum epistolis ad animandos principes, ut desolate
Jherusalem et periclitanti Grecie subvcnirent, Unde confi-
dentius scripsit"" Roberto seniori Flandrensium comiti ^ Hic
equidem Robertus frater fuit Balduini comitis Flandrensis
et Hanoniensis, ut satis prediximus, qui eciam sororem 20
habuerunt, Mathildem scilicct, conjugem Willelmi comitis
Normanorum*, qui postea rex fuit Anglorum, de qua
Mathilde ipse Willelmus rex très genuit filios, scilicet Willel-
mum ^ Robertum ^ et Henricum \ et fiiiam Adelam *, uxo-
rem Stephani comitis Blesensis, de qua ipse Stephanus 25
filium habuit Theobaldum ' comitem potentissimum, qui
' Alexis Comnène, io8i-[ii8.
' Maktène, Ampl. coll., I, 572.
' Robert le Frison, comte de Flandre, 1071-1093.
4 Guillaume le Conquérant épousa Mathilde en 1053; il mourut le 3'>
9 septembre 1087.
? (Guillaume II, roi d'Angleterre, f i août 1100
•' Robrrt-Courte-Hcuse, duc de Xoiiiiandi». (de 1087 à 11061, f 1154.
7 Henri l'"", roi d'Angleterre, f i'^'" dicembre 1135.
>* Adtic cpousa, en ioSf. lùienne, comte de liU>is (t 1102). 35
"> Thibaut IV. comte de lîlois et de Champagne, f 1152.
Chronicon Hanoniense. 41
bona sua in regno Francorum plurimum ampliavit, qui
eciam filios habuit Henricum ' comitem Trecensem, et Theo-
baldum ' comitem Blesensem, et Stephanum ^ comitem, et
Wilielmum* Remensem archiepiscopum, et filias Adelam^
5 scilicet, reginam Francorum, matrem Philippi régis Franco-
rum potentissimi, et ducissam Borgundie^, et comitissam
de Bar^ et comitissam de Perceal Ex primis^ Willelmi régis
Angiorum filiis, Willelmus primus filius patri mortuo in
regnum successit. Robertus vero factus est comes Normano-
o rum, sed cum post paucos annos Willelmus rex, qui vena-
tum in silvam perrexerat, a quodam milite suo interfectus
fuisset, Henricus frater ei in regno successit. Gui quidem
Henrico nepos ejus Stephanus", frater Theobaldi comitis Ble-
sensis, qui eciam uxorem habuit filiam Eustacii comitis
5 Boloniensis, fratris, inquam, Godefridi ducis et Balduini, qui
postea regnum Jherosolimitanum obtinuerunt, successit in
regno.
[24] Insuper Alexis Gonstantinopolitanus imperator a
domino Papa romano Urbano" super gentilium incursibus
20 I Henri, comte de Troyes ou de Champagne (fi 181).
2 Thibaut V, comte de Blois et de Chartres (f 1191).
3 Etienne, comte de Sancerre (j- 1191).
4 (Guillaume aux Blanches mains, archevêque de Reims (i 176-1202).
5 Adèle, troisième femme de Louis VIÏ, mèfe de Philippe-Auguste.
25 ^ Marie, femme d'Eudes II, duc de Bourgogne.
7 Agnès, femme de Renaud II, comte de Bar,
8 Mathilde, femme de Rotrou III, comte du Perche, (iislebert passe
sous silence deux autres filles : Elisabeth, mariée i" à Roger, duc de
Pouille, et 20 a Guillaume, baron du Perche-Ciouet : et Marguerite, reli-
3o gieuse à Fontevrault. Voir les tableaux généalogiques à la fin du volume.
0 11 faut entendre : « Parmi les premiers de ceux qui viennent d'être
cités, à savoir les enfants du roi (Guillaume le Conquérant, l'aîné, etc. y
'o Etienne, roi d'Angleterre (1135-1154), était frère de Thibaut IV de
Blois et par conséquent neveu par sa mère Adèle du roi Henri 1"; il
35 avait épousé Mathilde, fille d'Eustache III, comte de Boulogne, frère de
Godefroid de Bouillon.
" Eudes, évêque d'Ostie, pape sous le nom d'Urbain II (1088-1099).
42 Gisleberti
auxilium et consilium requisivit. Hic itaque Urbanus ante
papatum Odo vocatus fuerat, ex claro Francorum génère
oriundus, et ex clerico factus moaachus, Cluniaci prioratus
rexit officium; inde proficiente merito ad episcopatum
Ostiensem vocatus est, demum ad summum pontificatum 5
vocatus, dictus est Urbanus. Hic itaque vir eximius cum
Alexis imperatoris suique diiecti precibus, sed multo propen-
sius generali christianitatis pericuio pulsaretur, in regnum
Francorum venit et in urbe que Clarus Mons in Alvernia
dicitur, concilium suum super hiis instituit ', invitatis ad lo
illud quampiuribus Francie et Germanie viris, tam clericis
quam laicis, quos ipse dominus Papa ad subveniendum
sancte civitati Jherusalem et ecclesiis orientalibus pio ser-
mone exhortatus est. Ad cujus dulcem et congruam sermo-
cinationem multi et magni viri signum crucis Domini cum i5
arrepto citius itinere sibi assumpserunt. In quo quidem
concilio ipse Urbanus Papa secundus tanta refloruit auctori-
tate, ut eciam Phiiippum regem Francorum, qui propria
uxore relicta Berta *, Andegavensis comitis uxorem Berta-
dam^ sibi copulaverat, tanta constaniia excommunicaverit, 20
ut intercessiones spectabilium personarum et muUiplicium
munerum illationes contempserit, et quod intra regni sui
limites demorari non extimuerit. In hoc autem concilio domi-
nus Papa signum vociferationis Christi fidelibus dédit, ut
cum ad bellum essent, una voce clamarent : Deus vult, Deus 25
vuU. Quod et ita factum est. Celebrato itaque concilio, anno
dominice incarnationis 1095, cum multi principes in auxi-
lium Domini properarent, videlicet Boemundus*, Tancre-
dus^, Remundus comes Sancti Egidii ^, episcopus Podien-
' Concile de Clermont en Auvergne, 18-24 novembre 1095. 3o
^ Berthe, fille de Florent !«', comte de Frise occidentale, répudiée
en 1092.
3 Bertrade de Montfort, femme de Foulques le Réchin d'Anjou.
4 Boémond (f iiii), fils de Robert Guiscard, duc de Fouille.
5 Tancrède (-f 1112), cousin de Boémond. 3S
5 Raymond IV, comte de Toulouse, dit de Saint-(iilles (diocèse de
Nîmes) ("j- 1105, près de Tripoli).
Chronicon Hanoniense. 43
sis % Hugo Magnus ' frater Philippi régis Francorum,
Robertus cornes Normanorum ^, Robertus cornes junior
Flandrie *, sepedicti comitis Roberti filius, et Godefridus
dux Bullionis cum fratribus suis, Balduino scilicet et Eusta-
5 cio, Balduinus sepedictus cornes Hanoniensis ^, Richeldis
filius, Godefrido duci et ejus fratribus ad auxilium Domini
et ejus honorem associatus est.
[25] Sciendum quod cum Godefridus dux iter Domini
arripere proposuisset, aliodium suum proprium Bullionem
,,0 pro quadam summa pecunie assignavit Leodiensi ecclesie ^,
hac interposita conditione, quod si Deo volente eum decedere
in transmarinis partibus contingeret, iliud Leodiensi ecclesie
in proprietatem remaneret; si vero eum reverti inde Deus
permitteret, illud pro accepta pecunie summa redimere
,5 posset. Et quia regnum Jherosolimitanum adeptus nunquam
inde rediit, ipsum Bullio castrum cum pertinentiis suis Leo-
diensi ecclesie in proprietatem cessit, justicia vero ducatus
Lothoringie et feoda ad ducatum pertinentia ^ in manum
imperatoris Romanorum devenerunt. Itaque ducatum cum
20 suis pertinentiis cuidam viro nobili, Henrico scilicet de Lem-
bor ^ contulit, et sic ille et quidam ejus filius ^ ducatum
illum tenuerunt, unde postea multi de Lembor domini,
licet duces non fuerint, tamen duces appellati sunt. At qui-
' L'évêque du Puy, Adhémar (f le i*"" août 1098, à Antioche).
35 * Hugues le Grand, fils du roi Henri I®', de France, devenu comte de
Verœandois par son mariage avec Adèle, fille d'Héribert IV.
3 Robert-Courte-Heuse {f 1134), fils de Guillaume le Conquérant.
4 Robert II, comte de Flandre (i 093-1 m).
^ Baudouin II de Hainaut (1071-1098).
3o ^ Cfr, Chr9n. de Saint-Huhert, SS., VIII, 615; Laurent i>e Liège
(XII« siècle), SS., X, 498; ^Egid. aur., SS., XXV, 91; Alb&ic, SS.,
XXIII, 804.
7 Le plus important de ces fiefs inhérents au duché est depuis lors la
marche d'Anvers.
35 * Henri I*»", comte de Limbourg, duc de Basse-Lotharingie (i ici- 1 106).
9 Waléran II, fils de Henri, récupéra le duché des mains de Lothaire
de Supplinburg, en 1126.
44 Gisleberti
1097
dam cornes Lovaniensis, Lambertus ' scilicet, pater Godefridi
ducis. qui dux Barbatus appellatus est, principis inquam
potentis, apud dominum imperatorem effecit, quod ducatus
hujus dignitatem ei concessit. Et sic ducatus ad comités
Lovaniensesdevenit; attamen nullam ex ducatu ipso extra 5
termines sue proprie terre unquam exercuerunt justiciam \
[26] Exercitus christianorum ^ post multos et per magnos
labores per Hungariam et Bogariam \ Greciam et Constan-
tinopolim transeuntes, subjugatis sibi quampluribus civita-
tibus, pervenerunt Anthiochiam. Quibus Alexis imperator 10
juramentum fecerat quod si eis nécessitas incumberet, cum
viribus suis subveniret, et inde ad eorum vires augendas
Tatinum ^ senescallum suum cum tribus milibus armatorum
transmisit. Nostri vero christiani juraverant ipsi imperatori
quod si esset eis auxiliator fidelis, totam terram a Constanti- i5
nopoli usque Anthiochiam, et ipsam Anthiochiam ejus ditioni
redderent. Die autem illa qua Antiochiam pervenerunt, et
tentoria ad obsidionem urbis fixerunt, Balduinus comes Ha-
noniensis constitutus fuit retrocustos exercitus. Fixis autem
tentoriis et principibus per loca circa urbem ordinatis, Bal- 20
duino comiti Hanoniensi ad sua tentoria figenda locus non
patuit. Baldumus vero Tatini ab imperatore missi vires vili-
pendens, ejusque perfidiam erga christianos metuens, inter
illius tentoria et civitatem sua tentoria figere non timuit.
Unde graves a Turcis et continuos patiebatur insultus. Cujus aS
' Godefroid I", de Louvain, second fils de Henri II, obtint de Henri V,
en 1106, le titre ducal que Lothaire lui enleva; il mourut en 11 39, le
25 janvier; son fils, Godefroid II, récupéra le duché de Conrad III,
en 1 139. Waléran était mort la même année. Gislebert se trompe en faisant
intervenir dans cette affaire Lambert II, qui était mort avant 1063. 3o
2 Ce renseignement est parfaitement exact; l'autorité réelle des ducs
de Basse-Lotharingie de la maison de Louvain ne s'étendit pas en dehors
de leur propre territoire; voir sur ce point : Format, terr., II, 42 et suiv.
3 Guise, XVI, 15. . . ignotum est.
4 La Bulgarie.
5 Tatin est cité par Guillaume deTyr, édit. Paulin Paris, 1,86, 100, etc.;
la Chronique d'Antiochele nomme Estatin; Anne Comnène : Tatikos.
33
Chronicon Hanoniense. 45
nominis fama pro tanta animositate pjr totum christianorum
exercitum dilatata est. Capta antem civitate Anthiochia , 8 juin 1098
principes exercitus pactum cum imperatore Constantinopo-
litanensi firmatum volentes observare, nuncios ad eum dire-
5 xerunt, scilicet Hugonem Magnum, fratrem Philippi régis
Francorum, et Balduinum comitem Hanoniensem cum ma-
gna militum turma, ut civitatem reciperet, et que eis pepi-
gerat expleret. Quibus euntibus insidie a Turchis pretente
fuerunt, et ex eis quamplures occisi, alii vero capti, quidam
10 autem per fugam eiapsi sunt; in quo quidem conflictu Bal-
duinus comes Hanoniensis periit, sed oui infortunio succu-
buerit adhuc ignotum est *.
[27] Unde eciam tacendum non est quod uxor ejus Yda
comitissa domini sui occasum ut audivit, sed incerta si occi-
15 sus fuerit, vel captus teneretur, Deum et virum suum dili-
gens, partes illas cum labore magno et gravibus expensis
adiré non dubitavit; unde ipsa prius de viro suo incerta,
incertior rediit. Hec quidem mulier religiosa Romam orandi
intuitu sepius adiit. Unde contigit quod cum a perigrinatione
20 illa reditum faceret per Ardennam *, ubi quedam allodia
prope ecclesiam Sancli Huberti habebat, comes Cyniaci ei
insultus violentos faciens, eam capere voluit ^ Que ad eccle-
siam Sancti Huberti fugiens, ibi per aliquot tempus mansit,
quousque illinc secure in Hanoniam transiit. Ex gratia
25 autem et familiaritate quam cum illa ecclesia habuit, con-
■ Cfr. Guillaume de Tyr, I, 226; Herim. Torn., SS, XIV, 286. Il
convient de signaler ici l'hypothèse aventureuse de Gumplowicz, d'après
lequel Baudouin II de Hainaut serait devenu évêque de Kruschwitz, en
Pologne (11 14- II 26), cardinal et archevêque de Pise (cfr. Archives
30 BELGES, 1902, p. 10 1, article de D. U. Berlière).
* Le chapitre 16 du livre XVI de (ïuise rapporte les mêmes faits en
d'autres termes,
3 Gislebert fait erreur : c'est Richilde, au témoignage de la Chronique
de Saint-Hubert (SS, VIII, 594), qu'Arnoul de Chiny tenta de rançonner.
35 Ce qui est exact, c'est que Baudouin II et Ida donnèrent à l'abbaye ce
qui leur restait du fisc de Chevigny (Kurth, Chartes de Saint-Hubert,
I, 77, en 1088), dont Richilde et son fils avaient précédemment vendu
une partie au monastère {//^/^yr y//, 37, vers 1084).
4.6 Gisleberti
tulit ipse ecclesie in proprietatem allodia sua que in partibus
illis habebat eidem ecclesie satis cootigua, de quibus partem
avia Richeldis comitissa eidem ecclesie contulerat libère,
partem vero in vadio tenendam concesserat. In bonorum
autem illorum collatione constitutum fuil ' inter ipsam eccle- 5
siam et quoscumque dominos comités Hanonienses, ut qui-
cumque abbas Sancti Huberti maneat capellanus comitis
Hanoniensis, ita quidem quod ad monitionem ipsius comitis
ter in anno debeat ad comitem accedere in Hanoniam pro
divinis celebrandis in magnis soliempnitatibus, scilicet in lo
natali Domini et in pascha et in pentecosten, et afferre duo
vasa plena vino Leasure \ que vasa barilii vulgariter
dicuntur.
[28] Sepedicto Balduino comiti Hanoniensi, Balduini
comitis Flandrie et Hanonie et Richeldis comitisse filio ^ ^5
successit filius ejus juvenis primogenitus Balduinus * in
comitatu Hanoniensi. Secundus autem filius fuit Arnulphus
pater Eustacii senioris de Ruez ^ Filie autem fuerunt très,
quarum una Yda nomine viro nobili et bellicoso, Thome
scilicet de Maria ^ maritata fuit; alia vero Richeldis nomine ^o
comiti Montisfortis ^ in Francia, que a viro relicta, postea in
Melbodiensi ecclesia sanctimonialis diu et honorifice vixit ;
alia autem, Midis nomine, viro nobili Hugoni * de Ruminio
» Cette condition ne figure dans aucun des deux actes cités à la note
précédente. ^5
' Leasure, la Lieser, affluent de la Moselle; c'est le cru appelé aujour-
d'hui Brauneberger; cfr. Mirac. S. Huberti, SS, XV, 913 : apud Lisuravi...
vineas.
3 Baudouin II.
4 Baudouin III. D'après Guise, XVI, 20, en 1102; il devait donc être 30
né en 1087.
5 Le Rœulx, au nord-est de Mons.
6 Marie, dans le Laonnois (Aisne, Laon, Marie).
7 Amaury IV, baron de Montfort (entre Chartres et Paris, dans le
Mantois), comte d'Évreux par sa mère, mort en 1137. Il ne faut pas le 35
confondre, comme le fait Amdt, avec Amaury III, qui fut tué en 1089
(Ordkr. Vital, édit. Le Prévost, VIII, 333).
8 D'après M. Roland, Maison de Rumigny, 80 et suiv., Gislebert a fait
erreur; l'époux d'Alix s'appelait Nicolas (II) et non Hugues. Nicolas II,
Chronicon Hanoniense. 47
maritata fuit. Balduinus cornes Hanoniensis valde juvenis
uxorem duxit nobilissimam Yolendem % nobilis et potentis
comitis de Gheira ** fîliam; aliam vero ejusdem comitis de
Ghelra fîliam habuit uxorem Henricus dux de Lemborch ',
ex cujus parte ad ejus heredes, dominos de Lemborch, pro
parte suorum allodiorum castrum Wassemberghe ^ proprie
devenit, Balduinus autem comes Hanoniensis de Yolende
uxore sua filios habuit Balduinum primum et Gerardum
a. A a tantôt : Ghelra, tantôt : Geiria.
10 fils de Nicolas I" et petit-fils de Godefroid de Florennes-Rumigny, des-
cendait du comte de Hainaut, Godefroid, qui fut duc de Basse-Lotharingie
de 959 à 964. D'après Roland (p. 77), Nicolas II mourut avant 1163
{Ibidem, 78).
> Yolande, fille de Gérard III de Wassenberg-Gueldre, soeur de
i5 Gérard IV le Long (f 1131). Proost (Messager des sciences histo-
riques, 1895, 232-235 :'Le mariage de Baudouin 111) place en 11 12 l'union
de Baudouin avec Yolande; mais un acte (Wauters, Analectes, c. r. h ,
4" série, XIII, 86) signale en 1141 la dix-septième année du gouvernement
de Baudouin IV, ce qui fait remonter son avènement à 1 125 et sa naissance
20 quinze ans plus tôt, soit vers 1109 (Duvivier, Chartes inédites, 28, n. i).
Rien ne dit toutefois que Baudouin IV fût l'aîné des enfants d'Yolande,
et si l'on songe que Jacques de Guise met en 1102, prout decens erat, les
débuts de Baudouin III, né par conséquent en 1087- 1088, et que Gislebert
nous apprend qu'il était extrêmement jeune, valde Juvenis, quand il
35 épousa la fille du comte de Gueldre, on sera tenté de reporter cette
union à une date antérieure à 1107. Une autre charte (Duvlvier, Actes,
203) fait coïncider la huitième année de Baudouin IV avec 11 30, et
reporte ainsi son avènement à 1123, mais comme elle n'émane pas du
comte lui-même, M. Duvivier la croit erronée.
3o ^ Suivant Emst {Histoire du Limbourg, III, 54 et suiv.), Judith, sœur
d'Yolande, épousa non Henri II de Limbourg (fils de Waléran I«'), mais
Waléran II Payen (1117-1139), fils de Henri II; ce mariage se placerait
peu après 1107; Judith mourut en 1151. {Ann. Rodenses, SS., XVI,
721.) Waléran-Payen fut en effet mis en possession de Wassenberg
35 (Ernst, III, 57).
3 Wassenberg, sur la rive droite de la Roer, au sud-est de Roermond
(Prusse rhénane, cercle de Heinsberg), était dans l'ancien Masau.
48 Gisleberti
secundum, et filias duas, quarum una domino de Toenio '
maritata fuit, alia ' vero castellaoo Tornacensi. Et quia tota
terra Hanonie ecclesie Leodiensi erat assignata, et ab episcopo
Leodiensi in feodo tenebatur, ad primogenitum tota devenie-
bat fiiium ^. Itaque fratres et sorores in hereditate illa nequa-
quam participant. Igitur Arnulphus, ejusdem comitis frater,
fiiium habuit Eustacium de Ruez \ qui Senior appeilatus
est, virum vividum et in Hanonia potentem, qui cujusdam
viri nobilis paris castri Montensis, Johannis nomine, fiiiam
duxit uxorem ^ et ex parte uxoris terram possedit, de qua
factus fuit par castri Montensis, et in terris suis villas instau- ^
« Tosny, au nord de Gaillon, sur la rive gauche de la Seine (Eure,
Louviers, Gaillon). Cfr. § 198 : quand Richard Cœur de Lion fut obligé
de donner en otage plusieurs de ses vassaux à l'Empereur, le jeune fils
de Roger de Tosny, qui se trouvait du nombre, traversa le Hainaut en se 1 5
rendant (de Normandie) en Allemagne. On verra, d'autre part, au § 38,
que le comte de Hainaut, Baudouin IV, alla, en 11 38, au secours de son
beau-frère, le seigneur de Tosny; Orderic Vital rapporte que ce fut au
siège de Breteuil (édit. Aug. Le Prévost, V, 114). Le seigneur de Tosny,
dont il est ici question, s'appelait Roger. ao
2 Richilde, épouse d'Evrard II, châtelain de Tournai (f 1160 environ)
(D'Herbomez, Histoire des châtelains de Tournai, I, 53).
3 La distinction entre la succession aux fiefs et la succession aux alleux
est nettement marquée dans ce passage comparé au § 33 (héritage allodial
de Godefroid de Namur). a5
4 D'après la chronique de Liessies (SS., XIV, 494 et suiv.), Eustache
le Vieux avait pour mère Béatrice, fille de Gauthier d'Ath et d'Ada, qui
éuit déjà veuve de Godefroid de Guise, et qui épousa, en troisièmes
noces, Thierry d' Avesnes. Ada était, comme nous l'apprend Herimann de
Tournai {Mirac. B. Mariae Laudunensis, Bouquet, XII, 277), fille de 3o
Hilduin, comte de Montdidier et de Roucy (Laonnois).
5 Th. Lejeune {Recherches historiques sur le Rœulx. Annales du
Cercle archéologique de Mons, XXII, 115-384) àSX que Gauthier
d'Ath était déjà seigneur du Rœulx, mais le texte de Gislebert com-
mande une autre interprétation. Eustache le Vieux ne devint, en effet, 35
pair de la châtellenie de Mons que par son mariage avec Marie, fille de
Jean. Pour échapper à cette conclusion, il faudrait soutenir que la pairie
du Rœulx fut d'abord établie sur une autre seigneurie : Morlanwelz; or,
c'est ce que rien ne permet d'affirmer.
Chronicon Hanoniense.
49
ravit, scilicet Ruez et Morlenwes \ ubi eciam munitionem
contruxit, Hic de uxore sua Maria fîlios habuit, Nicholaum
scilicet primum ' et Eustacium secundum ^ et filias Beatricem,
Alidem et Adam*. Nicholaus autem primus filiusde voluntate
matris ad litteras discendas puer hortatus fuit; qui major
effectus a litteratura recedere noluit, sed clericus manere et
fratri in hereditate tota cedere voluit. Hic equidem Nicholaus
satis litteratus et moribus honestis ornatus, clericus mansit
bonis ecclesiasticis ditatus. Eustacius vero factus fuit miles
probissimus et magni nominis vir et in curia Hanoniensi et
nobilium consiliis potentissimus; qui de uxore sua Berta,
Rassonis de Gavria « et Damison ^ de Cirvia filia ^ filium
habuit Eustacium et filiam Beatricem. Soror eorum Beatrix
viro nobili, pari castri Montensis, Waltero de Lens, maritata
fuit, que filium habuit Eustacium, et filias Ydam et Mariam.
Ahdis alia soror cuidam nobili ^ desponsata fuit, que mortuo
a. Arndt : Gauria. — b. A, Arndt : Damisoni; ^2 .• Damison,
» Morlanwelz (Hainaut, Charleroi, Binche).
2 Nicolas, frère d'Eustache le Valet, fut prévôt de Sainte -Waudru,
20 de 1171 à 1196, archidiacre de Cambrai (1186-1196), prévôt de Nivelles
(1188-1193), et enfin évêque de Cambrai (Nicolas II, 1197). Cfr. les
Chartes de Sainte- Waudru, I, 20, 21, 29, 30, 32, 33, 38, 42, 44, 45, 48, 49,
53^ 55> 57« La ioxm.M\& Nicholaus, Canuracensis archidiaconus, ipsius ecclesie
prepositus, doit être interprétée en ce sens qu'il était prévôt de l'abbaye
25 de Sainte-Waudru et non du chapitre de Cambrai. En 1197, il eut pour
successeur à la prévôté de Sainte-Waudru un autre Eustache {Ibid ,
P- 63).
3 Le fils (d'Eustache le Vieux est dit Eustache le Valet, c'est-à-dire
le Jeune; son petit-fils, Eustache Canivet (petit couteau); cfr. Baudouin
3o d'Avesnes (Kervyn, I stores, II, 566).
4 Cfr. acte d'Eustache (1176) en faveur de Bonne- Espérance; il men-
tionne ses fils Nicolas, Eustache, sa fille Ada et aussi sa sœur Ada,
abbesse de Nivelles, morte avant 11 76 (Duvivier, Chartes inédites,
n° 45)-
35 5 Sur Rasse de Gavre et Damison de Chièvres, voir le § 32.
^ Baudouin d'Avesnes et Guise ne le nomment pas.
5o Gisleberti
absque proprii corporis herede,ipsa, religioais habitu assum-
pto in abbatia sancti Phoillani \ in sanctitatis operibus deces-
sit. Ada vero viro nobili Nicholao de Bouleirs ' maritata ex
ipso filiam suscepit, ad quam hereditas patris pervenit; quo
mortuo nupsit viro nobili Drogoni de Boosiis \ de quo filios
habuit. Mortuo eodem Drogone, ipsa Ada nupsit cuidam
militi Flandrensi, Gosuino nomine *.
» L'abbaye de Saint-Feuillien du Rœulx. C'était donc un monastère
double, ce que ne dit pas D. U. Berlière, Mon. helg., I, 410 et suiv. Le
même fait se présente pour d'autres abbayes. Ainsi en 1182, Mathilde de 10
Ligne, voulant placer deux de ses filles dans l'abbaye de Bonne-
Espérance, donne à celles-ci quinze bonniers de terre. (Duvivier,
Chartes inédites, n» 60.)
2 Boulaere, près de Grammont (Flandre orientale). Nicolas de Bou-
laere fit en 1175 une donation à l'abbaye de Grammont (De Portemont, iî>
Recherches sur la ville de Grammont. II, 450).
3 Bousies, dans le Cambrésis (Nord, Avesnes, Landrecies). Baudouin
d'Avesnes dit : « à Wautier de Bousies » (SS., XXV, 447); dans le texte
latin publié en 1772 par Le Roy, p. 14 : domino Eustachio de Bousies;
Guise, XV, 7 : Walterum de Bouzies. Il est probable qu'en citant ici 20
Drogo (Dreux), Gislebert a fait une confusion. Dreux de Bousies est
témoin à un acte de 11 17 (Deviixers, Description, V, no). Le nom de
Gautier ( Walterus^ de Bousies figure dans des actes de 1 174 (Baudouin V
à l'abbaye de ^aint-Amand, Duvivier, Chartes i7icdites, n^ 41), de 11 77
(Duvivier, Hainaut, 613), de 1181 (Baudouin V à l'abbaye de Mar- 25
chiennes, Duvivier, Chartes inédites, n» 55), de 1 195-1202 (Donation à
l'abbaye de Bonne-Espérance), de 1199 (Devili.ers, Description, V, 127),
de 1201 i^Ibid., II, 74, et Chartes de Sainte -Waudru, I, 71) et de 1202 (avec
Eustache, son frère, Description. II, 51). Comme l'époux d'Ada du Rœulx
devait être mort avant 1185, puisque c'est alors qu'elle a pris un troi- 3o
sième mari, il faut sans doute l'identifier avec le Gautier de 1174, ii77 et
1181, et voir dans le second Gautier et son frère Eustache, ses enfants.
4 Gossuin de Wavrin (Nord, Lille, Haubourdin) était le frère du
sénéchal de Flandre, Hellin de Wavrin. Son mariage avec Ada se place
en 1185 (cfr. § 117). (jossuin est cité en 1197 (Baudouin VI à l'abbaye de 3^
Saint-Ghislain, Duvivier, Chartes inédites, n© m), 1202 (le même au
chapitre de Cambrai, Ibidem, n» 167), 1203 (la comtesse Marie à Saint-
Aubert, Ibidem, n» 183), 1204 {Chartes de Sainte- Waudru, I, 92 et 678).
Chronicon Hanoniense. 5i
[29] Soror sepedicti filii Balduini et Yde, scilicet comitis
Hanoniensis Balduini, una, Alidis nomine, viri ^ nobili de
Ruminio nupsit, que filium habuit Nicholaum ", qui et
Ruminium ^ et Fiorinas * castra possedit, et filias Beatricem
et Alidem et Richeldem, et très quarum nescio nomina.
Nicholaus hic bona terre sue plurimum ampliavit, et de
uxore sua Damison de Cirvia ^ filios habuit mihtes probos.
Nicholaum ^ scilicet, qui post ipsum Ruminium possedit,
militem probum et prudentem, cujus fama bona longe late-
que dififundebatur, et Hugonem qui Fiorinas castrum tenuit,
et filias Julianam viro nobilissimo Raynaldo de Roseto ^
maritatam, de quo ipsa filium habuit Rogerum; et Clemen-
tiam Gerardo de Haslut ^, et Yolendem Henrico de Hirge ^ et
' Nicolas II, cfr. la note 8, p. 46.
1 5 2 Nicolas III, troisième époux de Damison de Chièvres.
3 Rumigny (Ardennes, Rocroi, Rumigny).
4 Florennes (Namur, Philippeville, Florennes).
5 Nicholaus de Cirvia et Domizons uxor ejus confirment une donation de
Gilles de Blicquy aux frères de Beaumont (acte du fonds de l'abbaye de
20 Vicogne, communiqué par M. Duvivier).
6 Nicolas IV de Rumigny : cfr. § 43.
7 Julienne, épouse Renaud de Rozoy (Rozoy-sur-Serre, Aisne, Laon,
Rozoy)..
» Clémence épouse Gérard de Ophasselt, Brabant hennuyer (Flandre
25 orientale, Audenarde, Nederbrakel). ^
9 Hierges (Ardennes, Rocroi, Givet); cfr. Ann. de la Soc. arch.
DE Namur, V, 260 et suiv. On a généralement cru qu'il fallait entendre
Henri de Hierges, avoué de Hesbaye, en effaçant et, comme le fait
Baudouin d'Avesnes; mais M. Roland {^Maison de Rumigny, 400) a
3o montré que l'avoué de Hesbaye, pendant toute la seconde moitié du
XII« siècle, fut Louis, seigneur de Lummen (nord-ouest de Hasselt).
D'ailleurs, avec cette interprétation, on ne comprend pas ce que signifie :
et apud Winti. Aussi Baudouin d'Avesnes supprime-t-il ces mots. En
réalité, Gislebert veut parler de cinq filles; il n'en nomme que trois,
35 et se borne, pour les deux dernières, à noter que l'une a épousé l'avoué
de Hesbaye (Louis de Lummen) et l'autre le seigneur de Winti. On
suppléera peut-être : duo alias.
52 GisLeherti
, . advocato Hasbaoiensi ' et ... apud Winti - ' in Flaûdna
maritatas. Predicli autem Nicholai sororum una, Richeldis
scilicet, domino de Cuns * ' nupsit, que filium habuit Egi-
diurn. Alia soror Beatrix scilicet, nupsit viro nobili Gossumo
de Montibus \ vire nobilissimo satisque petenti in Hanonia
multisque possessionibus ditato, unde continuum in Monti-
bus stagium, et in Valencenis continuum stagium, et m
Bellomonte continuum debebat, hoc excepto quod dum in
Valencenis stagium faciat, in Bellomonte facere non débet,
et dum in Bellomonte illud faciat, ad faciendum in Valen-
a. Arndt : Henrico de Hirge et advocato Hasbaniensi et apud Winti...
Baud. Avesn. : Henri de Hierge, avoué de Hasbain. - b. Arndt : Cuus;
A^ : Cons; Baud. Avesn. : Kons; Guise (XVI, 8) : Johanni dommo de
Kens.
I U avoué de Hesbaye ou avoué de Saint-Lambert était le défenseur tem- i5
porel des possessions de l'évéché de Liège, dont le noyau principal, depuis
le XI« siècle, était dans la Hesbaye.
^ Winti. Scheldewindeke, au sud de Gand, à i ^U kilomètre d'Ooster-
zele, qui appartenait à la même maison. Godefroid de Scheldewindeke
paraît dans plusieurs actes émanés de membres de la famille de Rumigny 20
(Roland, ouv. cité, 105 et suiv.).
3 Cons-la-GranviUe (Ardennes, Mézières). Gilles, fils de Gautier de
Cons, est cité en 1184 (Goffinet, Cartul. d'Orval. 91).
4 Gossuin III de Mons, sire de Baudour, petit-fils d'Ermengarde de
Mons, épouse de Gossuin I; elle avait fondé vers 1088, avec ses fils ai
Gossuin II et Isembard, le prieuré de N.-D. d'Aymenes, dépendant de
l'abbaye d'Anchin (MiR^us, III, 307,* charte de Gérard U de Cambrai).
D'après Baudouin d'Avesnes (SS., XXV, 422), Ermengarde de Mons était
fille d'un comte Régnier, de Chaumont (?), et d'Ermentrude de Mons.
Gossuin II eut un fils Ysaac, que l'on retrouve comme châtelain de Mons 3o
en 1128 (DuviviER, Hainaut, 537) et dans un autre acte non daté (Duvi-
viKR, Chartes inédites, n» 20), que je place entre ï 124 et 11 30. Gossuin III,
frère d'Isaac, paraît être mort avant 1155, car à cette date une charte de
Baudouin IV (Duvivier, Chartes inédites, n» 22), ratifiant les dispositions
que Gossuin avait prises au sujet de la forêt de Baudour, est signée du 35
châtelain Baudouin, qui était fils d'Isaac {Cartul. d'Eenham, 22). Au
XIII» siècle, la châtellenie de Mons appartient à la famille d'Havre,
branche des Enghien, descendant d'Ida, fille de Gossuin III, et de son
premier époux Siger d' Enghien.
Chronicon Hanoniense. 53
cenis cogi non potest. Duarum autem paritiarum in Monti-
bus ille par erat '; qui eciam Gossuinus fratrem habuit cleri-
cum bone memorie, Nicholaum ' Cameracensem episcopum,
omni volore refertum, qui episcopatum suum potenter
5 tenuit et honeste procuravit, et ab Hanoniensibus pluri-
mum amabatur. Gossuinus de uxore sua filium habuit uni-
cum Gossuinum, et filias, Ydam scilicet viris nobilibus
Sohero^ videlicet de Aenghien, postea Renero de Jacea*, et
demum Balduino Caron -» ^ agnomine maritatam; et Matliil-
ïo detn Waitero de Linea ^ deinde Waitero de Fontanis ^ mari-
a. A, Arndt : Carim.
» Les deux pairies de Gossuin étaient Baudour et probablement La
Longue ville. On connaît en effet les détenteurs de onze des pairies de
Mons. C'étaient pour Avesnes, Barbençon, Chimay, Lens, Le Rœulx,
i3 Quévy, Walincourt, les familles qui portaient ces noms; pour Silly, les
Trazegnies; pour Chièvres, les Gavre; pour Rebaix, les seigneurs de La
Hamaide;' pour Baudour, les descendants de Gossuin. En 1184, Ida de
Jauche figure comme /«ar castri Montensis à la cour appelée à se prononcer
sur les obligations de Jacques d' Avesnes (§ 113). A côté d'elle siègent
20 huit autres pairs; Walincourt, le neuvième, est absent; d* Avesnes et les
deux pairies d'Ida complètent le nombre, et l'on constate encore que la
pairie de La Longueville est la seule qui, avec Baudour, puisse être
attribuée à Gossuin et à sa fille.
» Nicolas I^*, évéque de Cambrai, 1137-1167.
2Î> 3 Sohier ou Siger d'Enghien, fils de Hugues; cfr. § 52, et Matthieu,
Histoire d'Enghien, I, 43.
4 Jauche (Brabant, Nivelles, Jodoigne) relevait du duché de Brabant.
Renier de Jauche mourut en 1184 (§ 107, p. 151).
5 Caron, le charron (cfr. Ducange, v« Caron, i). Guise, XVI, 9 : dictus
3o // Carons (cfr. § 117. P- ï8o).
6 Ligne, sur la Dendre, dans le Brabant hennuyer (Hainaut, Tournai,
Leuze).
7 Gautier de Fontaine mourut en 1183 (§ 106). Il s'agit probablement
de Limont-Fontaine (Nord, Avesnes, Maubeuge). C'était une seigneurie
35 comprise dans la terre d' Avesnes, et l'on verra (au § 81) que Jacques
d' Avesnes, en 1176, crut devoir rompre ouvertement avec Philippe
d'Alsace à la suite du supplice que le comte de Flandre avait infligé à
Gautier de Fontaine, fils de celui dont il est ici question.
54 Gisleberti
tatam, et Aelidem Rogero de Condato *, et Rixam * Stéphane
de Deneo % et Beatricem Baidrico de Roisin ^ et Agnetem
Hugoni domino de Spinoit * et de Antun ^ maritatas. Gossui-
nus autem juvenis antequam fieret miles decessit, itaque
major pars possessionum supradicti Gossuini, scilicet stagio- S
rum et aliorum bonorum ad Ydam de Jacea et ad eius virum
Renerum, et eorum filium Gerardum devenit. Supradicti
Nicholai ^ soror una, scilicet Alidis, nupsit domino del Tur \
alia nupsit domino de Chéri * prope Retest ^ deinde eadem
nupsit domino de Doncheri^. Una nupsit domino de Baie- lo
han "" *°, et una Ysaac de Barbencione ", pari castri Montensis,
que filium habuit Nicholaum, militem probum " et discretum
et in consiliis curie Hanoniensis pollentem.
[30] Alia sepedicti comitis Hanoniensis soror '^ nupsit viro
a. Avesn. : Ruesse; Guise : Rosa. — b. Guise : Ciri; Avesn. : au li
signour Thyri de Rethelois. — c. Guise : domino de Baleham in comi-
tatu Registescensi.
« Condé-sur-l'Escaut (Nord, Valenciennes, Condé).
» Etienne de Denain (sur l'Escaut, Nord, Valenciennes, Denain) était,
comme son frère Gérard, surnommé makerellus (le sorcier). 20
3 Roisin (Hainaut, Mons, Dour).
4 Espinoy (Hainaut, Thuin, Binche). Guise, XVI, 19, le nomme Simon.
5 Antoing, sur la rive droite de l'Escaut (Hainaut, Tournai, Antoing).
6 Nicolas III de Rumigny; cfr. p. 51, 3.
7 Le Thour (Ardennes, Rethel, Asfeld), probablement dans le comté 2!)
de Rethel.
* On ne connaît pas de Chéry aux environs de Rethel. Ménilglaise
propose pour ce passage Chéry lez-Rozoy, et plus loin, au § 112, Chéhér}-,
au sud-ouest de Sedan, ou Chéhéry, à Apremont, canton de Grandpré,
sans remarquer que, dans l'un et dans l'autre cas, il est évidemment 3o
question de la même localité. Je pense qu'il s'agit de Séry, à 8 kilomètres
au nord de Rethel.
9 Donchery (Ardennes, Sedan, Sedan-Sud).
'o Balham, sur l'Aisne (Ardennes, Rethel, Asfeld).
" Barbençon (Hainaut, Thuin, Beaumont). 35
»» Prohus, éprouvé dans les combats; de là : preux, prouesse.
'3 Ida; cfr. § 28, p. 46.
Chronicon Hanoniense, 55
aobili et.potenti ac bellicoso in Francia, Thome de Maria,
de quo filiam habuit Ydam nomine, que Yda nupsit viro
nobili Alardo de Cimaco \ agnomine Poliere ', pari castri
Montensis, de quo ipsa filium habuit Egidium. Defuncto
3 autem Alardo, Yda nupsit Bernardo de Orbaiz ^ de quo ipsa
filium habuit Engeiramum.
[31] Sepedictus Balduinus cornes Hanoniensis, Balduini
comitis et Yde comitisse filius, uxorem habuit, ut pre-
diximus^ Yolendem, comitis de Ghelra Gerardi filiam, de
10 quà ipse Balduinus filios habuit Balduinum ^ primum, qui
Montibus in superiori choro ante majus altare sepultus est,
et Gerardum secundum, et fiUas duas, quarum una domino
de Toenio ^ altéra vero castellano Tornacensi maritata est.
Unde sciendum est quod illa ^oenii maritata filios habuit
»5 très milites egregios et magni nominis, Radulphum primum,
Rogerum secundum et Balduinum tercium, et Gaufridum
quartum clericum pium honestum et satis litteratum. Bal-
duinus autem in Hanonia nutritus fuit, et ab avunculo suo
Balduino comité miles factus, Hanoniam cum eo semper
30 inhabitabat. Ou jus probitas de die in diem augmentum
mirum cepit, omnem in corde mansuetudinem gerebat, in
munerumeffusionedelectabatur; qui cum Suessionem orandi
causa adiisset, in ipso reditu a seculo migravit ^ Cujus mors
avunculum suum et homines cujuscumque conditionis in
25 Hanonia graviter turbavit, cujus coi'pus Valencenas allatum,
ibidem in monasterio sancti Johannis sepultum fuit. Gaufri-
dus vero clericus, qui quandoque Hanoniam cum avunculo
suo et ejus filio inhabitabat, infirmitate apud Haimoncas-
ï Chimay (Hainaut, Thuin, Chimay).
3o ^ Polerius, pollerius, Pullorum seu altilium venditor. (Du Cange.)
3 Orbais (Brabant, Nivelles, Perwez), Guise, XVI, 8, le nomme : Huars
d'Orbais.
4 Cf. § 28.
5 Baudouin IV, mort en 1171.
35 6 Cf. § 28, p. 48.
7 Voir § 61, en 11 70.
56 Gisleberti
noit ' oppressas, decessit, qui Valencenis, juxta fratrem suum
honorifice sepultus fuit. Radulphus primogenitus eorum
frater filium habuit Rogerum, qui in bonis suis ei successit.
Alia predicti comitis Balduini et Yolendis comitisse filia, cas-
tellano Tornacensi maritata, filium habuit militem probum
admodum et famosum Evrardum, cognomine Radonem %
qui de parte matris sue Fienias ^ villam prope Melbodium*
possedit. Hic equidem de uxore prima, Roberti de Betuna
Atrebatensis advocati sorore ^ filiam habuit* Richeldem, que
nupsit viro nobili Gisleberto de Aldenarda, postea militi
probo Waltero de Sothenghien ^. Evrardus autem, vivent^
prima uxore, aliam superduxit, matrem^ Ccioniset Johannis
» Le Quesnoy (Nord, Avesnes, Le Quesnoy-Est). L'épitaphe (très
fragmentaire) des deux frères de Tosny, qui se trouvait dans l'église
Saint-Jean de Valenciennes, a été reproduite par Le Boucq : Histoire i5
ecclésiastique de la ville et comté de Valenciennes, p. 39.
2 Sur Evrard III Radou C1160-1189), cf. d'Herbomez, 55 et suiv.
3 Feignies (Nord, Avesnes, Bavay).
4 Maubeuge.
5 Mathilde, fille de Guillaume P', seigneur de Béthune et avoué d'Arras, 20
et de Clémence d'Oisy; elle était sœur de Robert V le Roux, qui succéda
à son père en 1144 environ et mourut au siège d'Acre en 1191. (Cf. Du
Chesne, Maison de Béthune, 112 et suiv.)
6 Sottegem (Flandre orientale, Alost, Sottegem). Gautier de Sottegem
et Richilde d'Audenarde sont cités en 1193 (Duvivier, Chartes inédites, a5
no« 81 et 83).
7 La mère de Conon, de Jean et de Raoul, qu'elle avait eus de son
premier mariage avec Raoul II de Nesles, châtelain de Bruges, s'appelait
Gertrude, au témoignage de Hermann de Tournai (SS., XIV, 287); il
ajoute qu'elle était fille du comte Lambert de Liège. On s'est demandé 3o
ce que signifiait ce titre. Il faut entendre : Lambert, comte de Montaigu
et de Clermont, qui mourut vers 1147, ^^ Qui était l'un des vassaux les
plus importants de l'évêque de Liège. (Voir sur ce point le § 86.) C'est
Thierry d'Alsace qui avait transporté la châtellenie de Bruges, c'est-
à-dire la terre du Franc, à Raoul II de Nesles, dès 1135 (Vredius, 561). 35
Conon, son fils aîné, devint comte de Soissons en 1178, à la mort de son
oncle paternel Ives, qui ne laissait pas d'enfant et qui l'avait institué
son héritier (Art de vérif., XII, 259). Il mourut en 1180 et eut pour
successeur dans le comté de Soissons son frère Raoul, et dans la châtel-
lenie de Bruges et la seigneurie de Nesle son frère Jean. Gertrude et 40
Chronicon Hanoniense,
et Radulphi, qui comitatum Suessionensem et dominium
iNigelle ' et castellariam Brugensem possederunt, et ex ea
filium habuit Balduinum '.
[32] Balduinus ^ cornes Hanoniensis, Balduini comitis et
Yde comitisse fîlius, satis juvenis miles decessit \ cujus cor- "20
pus in Montensi ecclesia sepultum fuit ante chori introitum.
Cujus filii parvi rémanentes, primusfilius Balduinus ^ comi-
tatum Hanoniensem obtinuit; junior autem filius Gerardus
allodia in Advallensibus partibus ex parte matris sue Yolen-
dis comitisse pervenientia, scilicet comitatum de Dodewerda ^
et comitatum de Dala ^ habuit. Qui filium habuit comitem
Henricum \ militem probum. Yolendis vero comitissa vidua,
Jean firent une donation à l'église Notre-Dame de Bruges (confirmation
en 1185, MiRjEUS, I, 717). Une charte de Thierry, datée de 1143, en
i5 faveur de l'abbaye de Tronchiennes (MiRiEUS, III, 19), mentionne l'assen-
timent d'Iwan de Gand et de sa femme Laurette, Jilia nua, et celui de
Raoul, châtelain de Bruges, avec sa femme : mea neptis. Comment
Gertrude pouvait-elle être nièce de Thierry? Je ne vois qu'un moyen
d'expliquer la parenté, c'est de supposer que Lambert de Montaigu,
ao dont on ne connaît pas la femme, avait épousé une sœur ou une nièce
du comte de Flandre.
' Nesle, dans le Vermandois (Somme, Péronne, Nesles).
2 Evrard III Radou eut de Gertrude deux fils : Baudouin, châtelain
de Tournai (1190-1212), et Robert ou Rabod (les deux noms sont
a5 identiques).
3 A comparer GuisE, XVI, 28.
4 Baudouin III, né en 1087-1088 (voir la note i de la p. 47)» ^^ pouvait
guère avoir que 32 ans quand il mourut en 1120.
5 Baudouin IV, 1120-1171.
3o 6 Dodewaard, sur le Wahal, dans la Gueldre.
7 Dalen, au nord de Coevorden (Pays-Bas, Drenthe).
» Henri figure comme comte de Dalen dans un relevé de biens dressé
en 1188 (Sloet, I, n^ 373); il est cité comme fundator castri in Depenhetn
(Diepenhem, Overijssel), et il avait des possessions à Tielerweerd, Bom-
53 mêler weerd, Dodeweerd, Vaassen, Almen, Eibergen, Groenlo, Winters-
wijk, Wamsveld, Reeden, Heumen, Rothem, Aalten, Neede, Almen et
Doetinchem, c'est-à-dire dans toute la région où dominait la maison de
Gueldre. (Voir aussi ibidem, les n«« 376, 387, 414, 421.)
58 Gisleberti
tam de jure dotalitii quam de parvitate Balduini filii sui *,
HanoDiam diu tenuit, que nupsit' cuidam fideli suo, viro
aobili Godefrido de Bocheain ^ castellano Valencenensi, qui
ex jure castellarie Ostrevannum ♦ tenebat. Hic eciam et
Ribemontem ^ et Orinium ^ et Castellum in Porcesio ^ pos-
sidebat. Qui de ipsa Yolende comitissa fiiium habuit Gode-
fridum et filiam Bertam, a quibus, Godefrido scilicet et Berta,
frater eorum Balduinus cornes Hanoniensis castellariam
Vàlencenensem et totam hereditatem eorum tam in Ostre-
vaûno quam in Cameracesio acquisivit coemptione congrua .
' Baudouin IV ne pouvait avoir que ii ans au décès de son père.
2 Le mariage d'Yolande avec Godefroid de Bouchain doit remonter
à II22. Elle n'attendit certainement pas, pour prendre un second époux,
que son fils fût majeur, car dans un acte malheureusement sans date
(DuvTviER, Hainaut, 534), Godefroid s'intitule comte de Mons, du chef i5
de sa femme assurément, et ce titre, il ne put continuer à le porter,
lorsque le jeune Baudouin IV eut pris les rênes du pouvoir. En 1122
(Wauters, AnaUctes, 212), Gossuin de Mons fait une donation en
présence du comte Godefroid, deuxième époux de la comtesse Yolande.
3 Bouchain (Nord, Valenciennes, Bouchain), appelé ici Bocheain, plus ïo
loin Bulcenum.
4 Sur rOstrevant, cf. Formation territoriale, P, 135 et suiv., cf. II,
96-101.
5 Ribemont, sur l'Oise, dans le Vermandois (Aisne, Saint-Quentin,
Ribemont). a5
6 Origny-Sainte-Benoite, au nord de Ribemont. Ces deux localités
étaient comprises dans la région occidentale de l'ancien Laonnois
qu'avaient acquise les comtes de Vermandois.
7 Château-Porcien, sur l'Aisne, dans le Porcien (Ardennes, Rethel,
Château-Porcien). 3o
^ Pour déterminer à quel moment Baudouin IV acquit la propriété de
l'Ostrevant, M. Du vivier me donne les indications suivantes : Berthe,
fille d'Yolande et de Godefroid, épousa : i® un comte de Duras, 2° en 1 152,
Gilles de Saint-Aubert. Après la mort de Berthe, Gilles se remaria avec
Mathilde de Berlaimont et en eut un fils appelé Gilles. Or, en 1 173 et 1 174, 35
ce fils intervient avec son père dans deux donations (Duvivier, Chartes
inédites, n®" 37 et 38); il devait donc avoir 15 ans et être né en 1 157 environ,
ce qui fait remonter le second mariage de son père à 1156, et la mort de
Berthe au moins à 1 155. Comme nous savons que la cession de l'Ostrevant
a été faite par les deux enfants de Godefroid de Bouchain : Godefroid et 40
Berthe, on aboutit à la conclusion qu'elle est antérieure à 1 155.
Chronicon Hanoniense. 59
Godefridus ille absque proprii corporis herede decessit.
Berta autem cuidam comiti de Duraz * nupsit, deinde nupsit
Egidio de Sancto Oberto ', a quo filium habuit Gerardum et
filiam Nicholao predicto ^ de Barbencione in matrimonio
5 traditam. Cujus equidem Egidii, Hanoniensis curie summi
de jure hereditario dapiferi, gloriosi nominis et incompara-
bilis probitatis et largitatis fama, inter universos milites tam
in regno Francorum quam in imperio Theutonicorum gyro
vagantes *, dum ille vixit, pre ceteris fuit exaltata. Mortua
10 autem Berta, Egidius uxorem duxit Mathildem de Berlain-
mont ^ Egidii de Gin * et Damison de Cirvia filiam, que
Mathildis ex parte patris sui hereditaria Berlainmont et
summam Hanoniensis curie camerariam tenuit. Hic equidem
Egidius de Gin, dum vixit, omnium militum in hoc seculo
i5 viventium probissimus in armis dictos est; qui in trans-
marinis partibus cum leone ferocissimo solus dimicans illum
» Otton de Duras, mort en 1147 (Wolters, 32).
' Saint-Aubert, dans le Cambrésis (Nord, Cambrai, Carnières). Les
domaines des seigneurs de Saint-Aubert s'étendaient sur une partie du
20 Vermandois : Busigny, Bohain. Gilles de Saint-Aubert figure, avec sa
femme et ses fils, dans deux chartes de 1173 et 1174 (Duviviee, Chartes
inédites, n»" 37 et 38).
3 Au§29, p. 54, II.
4 Gyrovagari dans le sens de : prendre part à des tournois (que ne donne
25 pas Du Cange); cfr. le § 109.
5 Berlaimont, rive gauche de la Sambre (Nord, Avesnes, Berlaimont).
6 Sur la légende de Gilles de Chin, cfr. Reiffenberg, Monum., VII,
Introduction; Grôber, Grundriss, II, i, p. 763. Damison ou Domizons
de Chièvres, c'est-à-dire « la Demoiselle », s'appelait Eve; cfr. charte de
3o Nicolas I«' de Cambrai, 11 43 : dor^ina Aeva, qtu cognominatur Domoisuns
pro anima viri sui Aegidii.., (MlR^KUS, III, 40); bulle d'Alexandre III,
II 79, en faveur de l'abbaye de Ghislengien : ex dono Eve, que dicitur
Damisons (DuviviER, Hainaut, 618), et charte de Nicolas de Cambrai,
1161 : quod domina Eva de Cirvia, que dicitur Domisons, dédit... pro
35 anima viri sui Razonis de Gavara... (Devillers, Description, IV, 169).
Elle avait épousé : i« Gilles de Chin, qui fut tué le 12 août 11 37 (cfr.
Guise, XII, 10); 2« Rasse de Gavre, chevalier flamand, tué en 1149 (SS.,
XVI, 508); 3» Nicolas III de Rumigny, mort avant 1170. La statue sépul-
crale de Gilles de Chin, provenant de l'abbaye de Saint-Ghislain, est
40 conservée au Musée archéologique de Mons.
6o Gisleberti
vicit et interfecit, non sagilta vel arcu, sed scuto et lancea.
Hic ex parte uxoris sue Damison de Cirvia ipsjam castrum
Cirviam possedit, et comitis Hanoniensis commilito fait, et
in quadam guerra \ quam cum duce Lovaniensi habebat
cornes Namurcensis, ipse Egidius interfectus apud Sanctum h
Gislenum sepultus fuit. Egidius autem de Sancto Oberto, ex
sua hereditate summus Hanoniensis curie dapifer et ex parte
Mathiidis uxoris sue summus camerarius, ex ea filium genuit
Egidium, et Businias ^ villam instauravit, ubi turrim con-
struxit, quam a comité Hanoniensi Baiduino, Balduini comi- •©
tis et Midis comitisse filio, in feodo ligio susçeperat; Bohain ^
eciam villam primus instauravit.
[33] Balduinus comes Hanoniensis, Balduini comitis et
Yolendis comitisse filius*, qui multos labores et guerrarum
insultus undique contra vicinos suos et contra omnes fere »5
suos homines potentiores et maxime contra Theodericum
comitem Flandrensem et ejus uxorem Sibiliam, comitis
Andegavensis filiam, passus est, in quibus, Deo auxiliante,
nichil hereditatis vel honoris perdidit, uxorem duxit nobi-
iissimam Alidem \ corpore eleganti et facie decoram, morum 20
1 Ce combat fut livré entre Godefroid 1" de Brabant et Godefroid de
Namur, en 1 137.
2 Busigny (Nord, Cambrai, Clary) faisait partie du Cambrésis, mais fut
usurpé en partie par les comtes de Hainaut (Le Glay, Glossaire du
Catnbrésis, XIV; DuviviER, Hainaut, 45, n. et no). aS
3 Bohain, dans le Vermandois (Aisne, Saint-Quentin, Bohain).
4 Guise, XVII, I, dit qu'il avait 15 ans quand il prit le gouvernement.
5 Alix, fille de Godefroid I" de Namur (1102-1139) et d'Ermesinde
(fille de Conrad I" de Luxembourg, f 1086, et veuve d'Albert de
Dasbourg-Moba). Il est difficile de déterminer la date du mariage de 3o
Baudouin IV et d'Alix. Si l'on s'en rapporte à l'indication de (iislebert
(§87), d'après lequel leur fille Yolande avait atteint en 1178 l'âge de
47 ans, cette union remonterait au moins à 11 30. M. Duvivier me fait
observer cependant que, d'après le § 33 (p. 61 ), Henri, frère de la comtesse
de Hainaut, semble avoir été déjà comte de Namur au moment où furent 35
arrêtées les conventions matrimoniales; or, il ne succéda à son père
qu'en 11 39; d'autre part, les fils de Baudouin ne sont nés qu'entre 1145
Chronicon Hanoniense, 6i
honestate refertam, operibus bonis et elemosinis intentam,
Godefridi comitis Namurcensis et Ermensendis comitisse
filiam, Henrici comitis Namurcensis et Lusceleborch ' soro-
rem. Et quia aiiis ipsius Alidis sororibus maritatis, scilicet
ducisse Ciringhiorum * et comitisse de Retest ^, pars sua in
allodiis fuerat assignata, quas quidem partes ipse sorores in
partibus sibi vicinis jam tune temporis tenebant, concessum
fuit in contrahendo matrimonio quod quandocumque Hen-
ricus cornes Namurcensis decederet, omnia ejus ailodia et
lo environ et 1150: Baudouin V avait 21 ans en 1171 (§ 253), il avait donc vu
le jour en 1150; des deux aînés, Godefroid, enlevé à 16 ans en 1163, était
de 1147; Baudouin, que son nom signale comme le premier né, était mort
très jeune (satùjuvenis), mais certes après la naissance de Godefroid que
sinon on eût appelé Baudouin. Est-il admissible que la naissance
i5 d'Yolande remontât à 11 30 et que, après avoir été longtemps stérile, elle
donnât naissance à deux filles, à 48 et 49 ans? A cela je réponds qu'il ne
semble pas vraisemblable non plus que Baudouin IV, soucieux de l'avenir
de sa dynastie, eût attendu jusque vers 1140 pour contracter mariage,
c'est'-à-dire jusqu'à i'âge de 31 ans. En outre, Henri l'Aveugle avait 40 ans
20 lorsqu'il succéda à Godefroid, son père, qui lui-même était mort vieux.
Il faut alors, pour ne pas donner à Alix un âge peu compatible avec la
coutume des mariages précoces, supposer entre les enfants de Godefroid
l'écart que l'on refuse à ceux de Baudouin IV. Quant à l'attribution de la
dignité de comte à Henri l'Aveugle à la date du mariage de sa sœur, il est
ib assez conforme à l'usage de Gislebert d'anticiper ainsi sur les événe-
ments : lorsqu'il mentionne (au § 54) l'union de Frédéric i*' Barberousse
avec Béatrice de Bourgogne, il donne à leurs enfants tqus les titres qu'ils
ont acquis dans la suite; dès 1130, l'héritier présomptif du Namurois,
qui n'avait pas encore pris femme, pouvait sotiger à l'éventualité de
3o l'ouverture de sa succession, et il n'était pas étrange de dire : quand le
comte Henri (c'est-à-dire le futur comte) sera mort, ses droits passeront à
sa sœur Alix. Reste l'âge d'Yolande; mais précisément, si Gislebert croit
devoir relever comme singulière la naissance tardive de ses filles, c'est
qu'elle n'était plus une jeune femme. Je conclus que c'est en 11 30, à l'âge
35 de 21 ans, que Baudouin IV a épousé Alix.
1 Godefroid, fils d'Albert III de Namur, avait acquis le Luxembourg
du chef de sa femme, après la mort de Conrad II, comte de ce pays,
en II 36.
2 (Clémence, épouse de Conrad, duc de Zàhringen (-j- 1152).
40 3 Béatrice, épouse de Gonthier, comte de Rethel (f 1125-1158).
0 2 Gisleberti
feoda et terre censuales ad sepedictum Balduinum comitem
Hanoniensem et ejus uxorem Alidem et eorum heredes
redirent. Evolutis deiode quampluribus annis, Balduinus
cornes et ejus uxor Alidis, a duabus ipsius Alidis sororibus,
quarum una domino de Roseto \ alia domino de Spinoit ' 5
maritata fuit, partem suam in allodiis acquisierunt. Igitur
eu m Balduinus comes Hanoniensis et ejus uxor Alidis, saltem
in allodiis, vi vente eciam Henrico comité, très partes debuis-
sent possidere ^, tamen pro bono pacis compositum fuit ut
Henricus comes Namurcensis et Roche et Lusceleborch, ea »o
dum viveret teneret, et post ejus decessum omnia allodia
cum feodis et aliis terris ad Balduinum comitem et ad Alidem
comitissam sine calumpnia devenirent. Unde ipse Henricus
sepedictus Balduino et Alidi, fide interposita et juramentis,
ab hominibus suis fidelitates et securitates exhiberi fecit. t^
non semel sed multotiens, tam a militibus nobilibus quam
a familiaribus servientibus et burgensibus, tam de terra
Namurcensi quam de Durbui * et de Rocha et de Lusce-
leborch. Hic autem Henricus comes Namurcensis, post
decessum avunculi sui Willelmi ^ comitis de Lusceleborch, ao
» Rozoy-sur-Serre ; voir la note 7, p. 51. Elle s'appelait Elisabeth ( Ysa-
bella). (Albric, SS , XXIII, 822, 851.)
2 Espinoy, dans l'ancien Artois (Pas-de-Calais, Arras, Marquion). Albé-
ric la nomme Flandrina, épouse de Hugues d'Espinoy (SS., XXIII, 851).
3 Clémence de Zàhringen et Béatrice de Rethel étaient filles d'Erme- 25
sinde; Elisabeth de Rozoy et Flandrine d'Espinoy avaient pour mère la
première femme de Godefroid de Namur, Sibylle de Porcien. Elle l'avait
quitté pour épouser Enguerrand de Boves, sire de Coucy. Toutes quatre
avaient reçu leur part des alleux paternels; mais Baudouin et Alix
avaient racheté les parts d'Elisabeth et de Flandrine; c'est pourquoi 3o
(xislebert dit qu'Alix devait posséder, même du vivant de son frère, trois
parts d'alleux.
4 Henri l'Aveugle avait obtenu Durbuy comme héritage de son cousin
Henri II, fils de Godefroid de Durbuy, frère de Godefroid de Namur,
et Laroche, de son oncle Henri, frère de Ciodefroid (cfr. Format, territ., V)
II, chap. XIII).
5 Henri de Namur, à la mort de son cousin Conrad II de Luxembourg
(1* II 36), obtint les fiefs luxembourgeois et la moitié des alleux de la
maison; l'autre moitié passa à Liutgarde de Grandpré, sœur de Conrad II.
Gislebert se trompe en citant Guillaume f-j- 11 28 ou 1129), père de 40
Conrad II.
Chronicon HcCnoniense. 63
comitatum de Lusceleborch sic adeptus est, quod medietatem
allodiorum ex parte matris sue Ermensendis çomi tisse jure
hereditario adeptus fuit; feoda vero, scilicet digoitatem
comitatus et Thiunvillam'*' et advocatias Sancti Maximini in
5 Treveris et Sancti Willebrordi in Eternacho % per gratiam
domini imperatoris Romanorum, quia avunculus ejus absque
proprii corporis herede masculo decesserat, plenarie obtinuit
contra cohsobrinam suam, ipsius comitis Willelmi ^ fiiiam,
que cum ipso Henrico comité Namurcensi in allodiis parti-
10 cipavit, quam duxit in uxorem cornes de Grandi-Prato*, et
ex ea filium habuit Henricum, militem probum, agnomine
Wafïlart \ Sciendum est autem quod Godefridus cornes
Namurcensis, vir nobilis et potens, sepedicti Henrici comitis
pater, duas habuit uxores. De prima quidem uxore duas
i5 habuit filias, quarum una domino Rogero ^ de Roseto nupsit,
alia vero nupsit cuidam nobili apud Spinoit^ in Atrebatesio.
De secunda uxore, Ermensende nomine, duos habuit filios,
Henricum scilicet comitem sepedictum et Albertum, qui
juvenis decessit, et filias très, ducissam scilicet Ciringhiorum
2o et comitissam de Retest et sepedictam Alidem comitissam
a. Arndt : Thiuwillam.
1 Thionville sur la Moselle
2 Les abbayes de Saint-Maxim in, près de Trêves, et d'Echternach se
trouvaient dans l'ancien Bidgau, dont la plus grande partie avait été
2b acquise par les comtes de Luxembourg (cfr. Formation territoriale, II,
chap. XXIV).
3 Cfr. p. 62, n. 5.
4 Henri II de Grandpré (f entre ii88 et 1190) avait épousé Liutgarde,
fille de Guillaume de Luxembourg, morte -avant 1170 (Barthélémy,
3o Les comtes de Grandpré, p. 24). Le comté de Grandpré correspond à la
partie orientale de l'ancien Dormois [Form. territ., II, chap XXII).
5 Le cognomen wajfflart est en rapport avec le verbe waufler, waffier :
dévorer, dilapider (Gopefroy, VIII, 329).
6 La première fille de Godefroid de Namur et de Sibylle de Porcien,
35 qu'Albéric nomme Elisabeth et Ysabella, paraît avoir épousé Clarem-
baud, et non Roger, de Rozoy (Roland, Maison de Rumigny, pp. 80 et
suiv., d'après une charte de 1 141 et Albéric, SS., XXIII, 822).
7 Cfr. p. 62, n. 2.
64 Gisleberti
Hanoniensem. Illa autem domino Roseti marilata filios
habuit, Raynaldum scilicet, virum probum et discretum,
qui terram suam novis villis instauratis bene populavit et
ditavit, et de uxore sua Juliana, filia Nicholai de Ruminio,
ut prediximus \ filium habuit Rogerum. Domina autem illa 5
Roseti, mater Raynaldi, alium habuit filium Raynaldi ger-
manum, Rogerum Laudunensem episcopum % et filias,
Alidem ^ scilicet supradicto Egidio de Cimaco maritatam, et
Annchelisam * viro nobili in comitatu Namurcensi marita-
tam, Philippo scilicet de Altaripa. Illa autem, de qua supra 10
diximus, que apud Spinoit maritata fuit, filios habuit et
filias, quarum unam habuit uxorem Theodericus de Anven-
nis ^. Ducissa vero Ciringhiorum ^ très filios habuit, Ber-
' Cfr. § 29. Julienne, fille de Nicolas III de'Rumigny et d'Eve (Dami-
son) de Chièvres, épousa Renaud de Rozoy, fils de Clarembaud et i5
d'Elisabeth de Namur; Roger, fils de Renaud, épousa Alix, fille de
Jacques d'Avesnes (Roland, Maison de Rumigny, pp. 98 et suiv.).
2 Roger, évêque de Laon, 11 74-1 201.
3 Alix, épouse d'Égide de Chimay, cfr. § 20.
4 Annchelisa, épouse Philippe de Altaripa. Atrive, dépend. d'Avin- 20
en-Hesbaye, sur la Mehaigne (Liège, Waremme, Avenues).
5 Le manuscrit Harrach a cru devoir corriger : Avesnis; les éditeurs
modernes pensent qu'il s'agit d'un Thierry d'Avesnes (Ménilglaise, I,
97, et II, 431; cfr. Waitz, édit. de Nerim. Tornac, SS., XIV, 300, 4).
Déjà Baudouin d'Avesnes a vu qu'il ne pouvait en être ainsi; il écrit 25
{Isiores, II, 573) : l'une de ses filles ot uns chevaliers qui estoit sires d'un
lieu que on claime en latin : Anven. C'est Anvaing (Hainaut, Tournai,
Frasnes), dans l'ancien Brabant; Theodericus de Anveng signe une charte
d'Evrard Radou (après 1181, d'Herbomez, Châtelaijis de Tournai, II, 17).
Voir aussi la mention de sires d' Anvaing dans Devillers, Description, 3o
III, 12; V, III, 214, et Du VIVIER, Chartes inédites, n« 9, 11 17 : Theodericus
de Anven.
6 Conrad de Zàhringen eut de Clémence six enfants : Conrad, mort
jeune; Berthold IV; Rodolphe, élu en 1161 archevêque de Mayence,
mais non confirmé par l'empereur, évêquede Liége(ii67-ii9i); Adalbert, 35
d'où sont issus les ducs de Teck; Hugo, qui eut pour apanage le burg
d'Ullenburg dans l'Ortenau, et Clémence, femme de Henri le Lion
et (après sa séparation de celui-ci) '^e Humbert III de Savoie (peu
après 1162) (G. v. Wyss, Allg. d. Biog., XVI, 638).
Chronicon Hanoniense . 65
toldum ducem Ciringhiorum, principem potentissimum,
et Radulphum Leodiensem episcopum, qui antea in archie-
piscopatu Mangontiense elect\is fuerat, et Hugonem comi-
tem. Hic Radulphus magnum et décorum in Leodio con-
5 struxit palatium. Habuit eciam ducissa illa filiam, quam
prepotentissimus omnium ducum dux Saxonum Henricus
duxit uxorem. Fredericus autem Romanorum imperator
timens vires ducis Saxonum et ducis Ciringhiorum, ne per
matrimonium confederati sibi possent resistere, divortium
lo in hoc quesivit et effecit matrimonio» et ad eorum vires
minuendas Radulphum predictum in sede Mangontiense
electum ab illa dominatione amovit; qui Radulphus auxilio
avunculi sui Henrici comitis Namurcensis et Lusceleborch
ad dignitatem Leodiensis episcopatus pervenit. Comitissa
i5 Retensis ' filios habuit " Manasserum comitem Retensem,
Henricum et Balduinum milites, et Albertum clericum,
Leodiensis ecclesie maiorem prepositum et archidiaconum,
et fihas, quarum unam potentissimus rex Sicilie Rogerus
habuit uxorem secundam. Hic autem Rogerus ^ de prima
20 uxore filium habebat Willelmum, qui ei in regno Sicilie et
1 Béatrice (Albric, SS., XXIII, 822).
2 Enfants de Béatrice et de Gonthier de Rethel : Manassès III de Rethel
(f vers 1200); Henri, châtelain de Vitry; Baudouin, sire de Chémery
(Ardennes); Albert, chanoine, prévôt et archidiacre de Saint-Lambert
a5 (cfr. Cartul. de Saint-Lambert, l, 100, 104, 106-108, 11 5-1 17, actes de 1182
à 1190, et voir plus loin, §§ 175, 182, 202, 203, ai2); Béatrice, femme de
Roger II, roi de Sicile; Clémence, femme de Hugues 'de Pierrepont.
De Mas-Latrie (1669) y ajoute un fils, Hugues, et une fille, épouse d'un
Geoffroy.
3o 3 Roger II, petit-fils de Tancrède de Hauteville, duc de Fouille et de
Calabre (1127), reçut en 1130, de l'antipape Anaclet, le titre de roi de
Sicile avec la suzeraineté sur la principauté de Capoue et le duché de
Naples. 11 avait épousé : i« Albérie, sœur d' Anaclet (f 1145); 2*» Sibylle,
fille de Hugues II, duc de Bourgogne; 3« en 1151, Béatrice de Rethel, qui
35 fut mère de Constance, née après le 26 février 11 54. Constance épousa
Henri, fils de Frédéric I®', en 1185. Roger II, qui mourut le
26 février 1154, avait eu de sa première épouse, Guillaume, dit le
Mauvais, qui lui succéda et qui mourut le 15 mai 1166; son fils, Guil-
laume II le Bon, mourut en 11 89 sans laisser d'enfant.
5
66 Gisleberti
ducatu Apulie et principatu Capue successit. Rogerus autem
de secunda uxore filiam habuit Constantiam, quam Willel-
mus rex, ipsius Constantie frater *, cum immensa auri copia
et sub spe regni sui ad ipsam Constantiam perveniendi, Hén-
rico Romanorum imperatori, Frederici imperatoris filio, tra- 5
i86 didit uxorem. Unde ipse Henricus, cum Willelmus absque
proprii corporis herede decessisset, ex parte Constantie impe-
ratricis, sue uxoris, regnum Sicilie et ducatu m Apulie et
principatum Capue in labore nimio et suorum morte poten-
ter adeptus fuit. Aliam comitissa Retensis habuit filiam, que »o
nupsit viro nobili Hugoni de Petraponte '; de qua ipse Hugo
filios habuit milites, quorum unus fuit Robertus, miles pro-
bus et magni nominis, et Hugonem clericum satis litteratum
et discretum, Leodiensis ecclesie majorem prepositum, archi-
diaconum et abbatem et postea episcopum ^. »^
[34] Sepedicta Alidis ^ comitissa Hanoniensis cum viro suo
Balduino comité filios habuit Balduinum primum, Gode-
fridumsecundum, Balduinum tercium, Henricum quartum,
» Frater est inexact. Guillaume le Mauvais, frère de Constance, était
mort en ii66; le mariage de Constance eut lieu en 1185, sous Guil- 20
laume II, son neveu.
2 Pierrepont, au nord-est de Laon (Aisne, Laon, Marie). Cfr. Melle-
viLLE, Notice sur Pierrepont {Bui.1.. Soc. Acad. de Laon, VI, 295 et suiv.).
Hugues, fils de Hugues et de Gila de Mouchy, paraît être mort en 1187.
Sa femme était Clémence de Rethel (p. 65, n. 2). aS
3 Hugues II de Pierrepont, évêque de Liège du 3 mars 1200 au
12 avril 1229. Si cette indication émanait de Gislebert, elle prouverait que
la chronique n'a pas été écrite avant 1200, ni même avant le 21 avril 1202,
car Hugues ne fut consacré qu'alors. Hantke, pp. 48 à 68, croit à une inter-
polation. Baudouin d'Avesnes {/stores, II, 573) écrit : € L'autre fils (fille) 3o
le conte de Retest, fut mariée à monseignour de Pierrepont qui ot de H
plusieurs fils chevaliers et un clerc qui ot non Hues, qui puis fut évesques
de Liège ». Heller supprime tout le passage, p. 424, 1. 45; Guise, SS.,
XXX, 205, coupe également cette généalogie : quorum vel quarum gcnealo-
giam texere non oportet. Il ne serait pas impossible toutefois que Gislebert 3^
lui-même eût ajouté postérieurement cette mention.
4 Guise, XVII, i.
Chronicon Hanoniense. 67
et filias omni décore omnique morum honestate ornatas,
Yolendem, Agnetem, Lauretam. Balduinus primus salis
juvenis decessit, qui Bincii ia monasterio sancte Marie
sepultus fuit. Godefridus* autem qui tune post Ipsum mansit
5 primus filius, pulcher et mansuetus et ab universis plurimum
dilectus, uxorem duxit nobilissimam Aenoram % Radulphi
comitis Viromandie filiam. Et cum Godefridus annorum
esset circiter 16, et instaret tempus milicie ejus, Montibus
usque ad mortem egrotavit. ibique defunctus, in monasterio 7 avril
10 Béate Waldetrudis m choro dominarum sepultus fuit. Duo "^^
igitur Baiduini comitis et Alidis comitisse superfuerunt filii,
Balduinus ^ scilicet, qui Hanoniam primo, deinde et Hano-
niam et Namurcum, postea et Flandriam et Hanoniam et
Namurcum potenter tenuit, et Henricus junior filius, cui
i5 pater in vita sua, assensu Baiduini primi tune filii, bona que
ipse acquisierat, scilicet villam Sevorch * et villam Fait '" et
partem Angre ^ ville et partem quartam 'in toto allodio de
Gociliis ^ et advocatias in partibus illis prope Gocilias, in
quibusdam villis Sancti Pétri Lobiensis assignavit. De hiis
^o omnibus Henricus fratri suo Balduino ligium hominium
exhibuit ^
» Godefroid, second fils de Baudouin IV, intervient dans deux actes
de 1158 (PiOT, Cartulaire d'Eename, 45, et Duvivier, Actes. 302); il
n'avait alors que 11 ans, car sa mort est rapportée par Lambert de
:25 Watrelos, SS., XVI, 535, au 7 avril 1163.
* ^nora (Éléonore), sœur d'Elisabeth, qui épousa Philippe d'Alsace.
3 Baudouin V de Hainaut, VIII de Flandre.
4 Sebourg, à l'est de Valenciennes.
5 Fayt-le-Franc (Hainaut, Mons, Dour).
3o ^ Angre (Hainaut, Mons, Dour).
7 Gosselies (Hainaut, Charleroi, Gosselies).
8 En matière de fiefs, le vassal ne pouvait opérer de démembrement
qu'avec le consentement de son fils aîné, et les cadets devaient reprendre
leurs parts en fief de leur frère aîné (Cf. Guilhermoz, 202 et suiv). Pour
35 la succession allodiale dont il est ici question, l'intervention des héritiers
s'explique'par la coutume germanique dite Beispruchsrecht, Erhenlaub (Cf.
Heusler, Institutionen des deutschen Privatrechts, II, 54-60; SCHRŒDER,
Lehrhuch 3, 272, 708 et suiv.), mais elle apparaît ici comme restreinte au
68 Gisleberti
[35] Balduinus ' cornes Hanoniensis, Balduini comitis et
Yolendis comitisse filius, quandam inter ceteras a Domino
gratiam habuit. Cum a temporibus multorum comitum
Hanoniensium fuisset inauditum quod aliquis ipsorum
comitum aliquem filiorum suorum militem vidisset, vel &
filiam maritatam, iste cornes vivens et potens suas filias
très tribus viris nobilibus et potentibus maritavit, quarum
primam Yolendem perpulchram, elemosinisetdivinisofficiis
intentam, duxit uxorem Ivo' senior, nobiliscomes Suessionis
dominusque Nigelle, vir venerabilis et potens et largus in lo
donis et omnium baronum Francie sapientissimus. De quo
Ivone cum ipsa Yolendis « prolem non haberet et ipse Ivo
decessisset, ipsa nupsit Hugoni Sancti Pauli \ militi probo,
de quo filias habuit Elizabeth et Eustachiam. Secundatr
autem Balduini comitis et Midis comitisse filiam, Agnetem, >3
facie decoram, dulcedine et omnium morum honestate
imbutam, sed parum claudicantem, habuit uxorem vir
nobilis, potens et dives Radulphus de Coci ♦, qui et Cociacum
et Marlam et Vervinum ' et Feram ^ castra possidebat. Que
quidem Agnes, quamvis in terra illa homines inveniantur 20
feri et superbi, tamea ab universis pre ceteris dominabus,
quas habuissent, diligebatur. Que filias habuit tres,Yolendem
a A et Arndt : Yolende.
premier mâle qui suivait le fils aîné; cette circonstance et l'obligation
pour Henri de reprendre en fief la portion qui lui est assignée montrent aS
l'influence que le droit féodal exerçait sur le régime de la terre, même
allodiale.
I Cf. Guise, XVII, i.
^ Ives, seigneur de Nesle, comte de Soissons, dit le Vieux (i 146-1 178\
ne laissa pas d'enfant de ses deux femmes, Isabeau et Yolande. 3o
3 Hugues IV, comte de Saint-Pol, 1174-1 21 5; cl". § 87.
4 Coucy-le-Château, dans le Laonnois (Aisne, Laon, Coucy.; Raoul de
Coucy, II 48 environ — 1191, était petit-fils de Thomas de Marie, qui avait
épousé Ida, fille de Baudouin II. mais n'en avait pas laissé de fils. C'est
de sa troisième femme qu'il eut Enguerrand, père de Raoul. ' 3S
5 Vervins (Aisne).
6 La Fère (Aisne, Laon, La Fère).
Chronicon Hanoniense. 69
scilicet, que nupsit Roberto cômiti de Drecis * et de Braina,
militi probo filioque Roberti comitis, fratris Ludovic! régis
Francorum. Alia Agnetis rilia nupsit Radulpho comiti de
Roci ', quo defuncto sine proprii corporis herede ipsa nupsit
comiti de Grandi prato, non considerata supradicta progenie
de Lusceleborch ^. Tercia autem filia, nomine Ada, nupsit
viro nobili in Flandria Theoderico de Beverna, castellanode
Dicamuda *. In matrimonio autem Agnetis, que, ut predixi-
mus, Radulpho de Coci nupsit, concessum fuit ei et ejus
heredibus ut habeant in Montibus, in assisa ^ ville que fit in
festo sancti Remigii, annuatim 80 libras denariorum, et
" Dreux, sur l'Eure (Eure-et-Loir). Robert I, quatrième fils de Louis VI
le Gros, avait reçu du roi le comté de Dreux; il y joignit, par son mariage
avec Agnès, dame de Braisne, veuve de Milon II, comte de Bar-sur-
i5 Seine (f 1151), la seigneurie de Braisne (Braine-sur-VesIe, Aisne,
Soissons, Braisne). (Du Chesne, Histoire des maisons de Dreux, etc. y 17.)
Il mourut en 1 188. Son fils Robert II obtint le comté de Dreux, dès 1184,
lorsqu'il épousa Yolande de Coucy, qui mourut le 18 mars 1224.
2 Roucy 'Aisne, Laon, Neufchâtel), comté relevant du comté de
20 Champagne. Raoul, 1 1 80 environ — 1 196, était fils de Robert dit Guiscard,
il ne laissa pas d'enfants d'Isabelle ou Mélisende, fille de Raoul I" de
Coucy.
3 Cfr. Barthélémy, Les comtes de Grandpré, p. 26. Henri III de Grand-
pré épousa Isabelle de Coucy; son prédécesseur, Henri II, avait eu pour
25 femme Liutgarde, fille de Guillaume de Luxembourg (morte avan 1 1 70) ;
c'est-ce qui explique la phrase obscure de Gislebert : non considerata
progenie de Luscelenhorch; il y avait des liens de parenté entre Liutgarde,
mère de Henri III, et Isabelle, sa femme.
Conrad I".
I
3o Ermesiiide, épouse Godefroid de Namur. Guillaume.
Alix, épouse Baudouin IV . Liutgarde, épouse Henri H de Grandpré.
Agnès, épouse Raoul de Coucy. Henri III de Grandpré.
I
Isabelle, épouse Henri III de Grandpré.
Isabelle et Liutgarde étaient donc cousines.
35 4 Thierry de Beveren (Waes), châtelain de Dixmude.
5 Assisa, cf. GoDEFROY, I, 446 : assis, imposition, taille; voir aussi
Du Cange, I, 438 : Assisia.
yo Gisleberti
Dincii in eodem termine 40 libras, quibus quidem Balduinus
ipsius Agnetis frater, cum, mortuo pâtre, ad comitatum
Hanoniensem pervenisset, addidit in eodem termine annua-
tim in Valencenis 60 libras. Terciam vero Balduini comitis
et Aiidis comitisse filiam Lauretam habuit uxorem vir 5
nobilis, miles juvenis, Theodericus de Alost, Iwani de Gan-
davo et Laurete filius \ Hanc quidem Lauretam, Iwano de
Gandavo maritatam, de prima uxore * filiam habuit Theo-
dericus comes Flandrie, que quidem Laureta post Iwani
decessum nupsit Radulpho comiti Viromandensi viduo, 10
postea Henrico duci de Lemborch, deinde Henrico comiti
Namurcensi, quibus viris singulatim relictis, religionis
habitum tandem sumpsit.
[36] Hic pretermittendum non est, ut sciatur tam a moder-
nis quam posteris, quomodo ab antiquo sepedictus comes »5
Balduinus et Aiidis comitissa uxor ejus et eorum heredes in
bonis Henrici comitis Namurcensis et Lusceleborch jus
habere visi sunt. Qnod cum sepedictus Henricus comes
Namurcensis et Lusceleborch predictam Lauretam in uxorem
ducere voluisset, matrimonium nisi de consensu et lauda- 30
mento Balduini comitis Hanoniensis et Aiidis comitisse et
eorum filii Balduini contrahere non potuit. Quod quidem
Juin 1163 laudamentum apud Hepinias " ^ tactum fuit \ sub multorum
a. Arndt : Hepimas.
1 Sur les mariages sucœssifs de Laurette, voir Formation, I», p. 307. a5
J'arrive à cette conclusion qu'elle épousa : 1° en 11 39, Iwan d'Alosl;
2° entre 1145 et 1152, Henri II de Limbourg; 3° en 1152, Raoul I" de
Verrnaridoi.N. mort la même année; 4° Henri l'Aveugle de Namur, dont
elleTut «léparée en 1163.
2 Suanchilde, dont l'origine est inconnue. 3o
3 Hej»pi.tiDies(Hainaut, Charleroi, Gosselies).
4 En juin 1163, Henri l'Aveugle, par un acte dressé à Heppignies-(DE
Reiffenbfrg, Monum., I, 127), transporte à sa sœur Alix et à son
époux Uaudouin de Hainaut tous les droits qu'il a sur les comtés de
Namur, Luxembourg, La Roche et Durbuy; mais il n'y est pas question 35
de Laurette. et à cette date leur union était dissoute. Les renseignements
de Gislebert manquent ici d'exactitude. La confirmation de l'engage-
ment pris par Henri en 1163 est du i*"" avril 1184, àGerpinnes {IHd,, 128),
Chronicon Hanoniense. 71
testimonio nobilium et ministerialium, ubi sepe nominatis
Baldiiino et Midi et eorum filio Balduino ab hominibus
comitis Namurcensis et Lusceleborch super allodiis et feodis
securitates antea facte fuerunt sollempniter renovate scrip- 1173
5 tisque autenticis commendate '.
[37] Theodericus de Alost miles juvenis citius decessit, 1165
ejusque uxor Laureta, Balduini comitis et Alidis comitisse
tilia, per aliquot annos vidua rhansit, terra autem quam
Theodericus tenuerat, tam de Alost quam de Waisa, ad
10 Philippum Flandrensem et Viromandie comitem potentissi-
mum devenit "". Post decessum vero Balduini comitis et Alidis
comitisse uxoris sue, Balduinus ôlius eorum, comes Hano-
aiensis novus, Lauretam viduam sororem suam tradidit
uxorem viro nobilissimo in Francia Bucardo de Monte
i5 Morenciaco ^ qui de ea filium habuit Matheum, quem avun-
culus suus Balduinus comes Hanoniensis militem ordinare
festinavit, ut terre dominium valeret obtinere.
[38] Balduinus sepedictus comes Hanoniensis audiens soro-
rem suam apud Toenium ♦ maritatam a quibusdam vicinis
ao illius, viris potentibus, graviter fuisse oppressam, illi cum
3oo militibus succurrere non timuit, et non quesita licentia
vel conductu per Franciam sane transivit, et de hostibus
» En 1173, après le 13 janvier (cf. § 72).
' Ce n'est pas à Philippe d'Alsace, mais déjà à son père Thierry que
25 firent retour les fiefs d' Alost et de Waes (Formation territoriale, P, 158 et
suiv.). Robert le Frison avait remis le pays de Waes aux seigneurs d' Alost
{Ibid., 123 et suiv.).
3 Bouchard V de Montmorency (Seine-et-Oise, Pontoise, Montmo-
rency); il mourut en 11 89; Laurette, le 9 août ii8t. Mathieu II, leur fils,
3o mourut le 24 novembre 1230 {Art de vérif , XII, 18;.
4 Cf. Orderic Vital (édit. Aug. Le Prévost), V, 114 : Septimo die
Septembris (1138) Roger ius Toenites Britolium (Breteuil, au sud-ouest
d'Évreux) expugnavit. Comitem quippe Hanoniensem cum LXXX et
Petrum de Moulin cum XL, Simonem quoque Rufum cum XX militibus
35 secum habebat. On voit que les 80 chevaliers d'Orderic Vital sont devenus
300 dans Gislebert (voir le § 31).
72 Gisleberti
sororis sue graviorem sumens vindictam, et eam in bona
pace et bono statu relinquens ad propria rediit.
[39] Balduinus sepedictus ' cornes Hanoniensis, Balduini
comitis et Yolendis comitisse filius, qui sepedictam Alidem
habebat uxorem, comitatum Hanoniensem potenter possedit, 5
et Theoderico comiti Flandrie, a quo continuos guerrarum
paciebatur assultus, in magne animositatis constantia res-
titit, et ab eo in jure suo et dominatione sua ledi non potuit;
excepto hoc solo quod firmitatem quandam prope Duacum
que a comité Hanoniensi tenebatur, scilicet Roucort ' *, ob- lo
sedit, et diu obsessam post multos militum conflictus acer-
rimos prostravit. In obsidione quidem illa in quodam con-
flictu occisus fuit ^ miles probus Rasso de Gavra, qui post
decessum Egidii de Gin Damison de Girvia habuit uxorem*.
De qua filium habuit Rassonem, militem potentem et vivi- i5
dum, et Bertam uxorem Euslacii de Ruez, probi admodum
militis, fihi Eustacii senioris de Ruez, de quo, ut supra ^
dictum est, filium habuit Eustacium.
[40] Balduinus sepenominatus comes Hanoniensis, Bal-,
duini comitis et Yolendis comitisse filius, Bincium villam, ao
quam mater eius Yolendis instauraverat, muro circumdedit,
castrum Montense muro circumdedit, quem filius ejus melio-
ravit. Haimoncasnoit villam instauravit, et in ea castrum
construxit, fossatis et mûris circumdedit, et filius ejus muros
melioravit. Bulcenum muro cinxit, et ibi turrim construxit, aS
quam filius ejus perfecit. In Valencenis domum lapideam ad
habitandum honestam et aptam supra Scaldum fluvium
a. Arndt : Roncourt; Guise : Kaoulcurtis.
' Guise, XVII, 2 = §§ 39-42.
2 Roucourt (Nord, Douai. Douai-Sud). 3o
3 En 1149; cf. Lambert. Watrel., SS., XVI, 508.
* Cf. § 32.
5 §28.
Chronicon Hanoniense , j3
construxit. Ramis ' villam instauravit, ubi turrim construxit
ad reprimendos latrones Viconie ' et ad conserva ndum tran-
situs illos contra Flandrenses, qui semper Hanoniam vastare
moliebantur. Turrim illam filius ejus perfecit. Ath ^, villam
5 in Brabantia, a viro nobili Egidio de Trasiniis *, milite probo
et vivido, pare castri Montensis, pâtre inquam probissimi
militis, Ostonis scilicet, gloriosi nominis, fama preclari,
emptione acquisivit; ubi cum villam novam instaurare et
castrum construere cepisset, Rasso de Gavra, Rassonis et
10 Damison de Cirvia filius, de consensu et consilio Philippi
comitis Flandrie et Viromandie ei contraire presumpsit ^,
veniens Cirviam, et ibi manens inmultorum viribusmilitum,
vivente adhuc matre sua, quam Nicholaus de Ruminio «,
supradictus ejusdem comitis consanguineus ^, habebat uxo-
i5 rem; comes autem, congregato apud Belki ^ exercitu suo, in
viribussuis castrum de Ath construxit, invito et non preva-
lente Rassone de Gavra. Braniam-Wilhoticam ab ecclesia
Montensi per concambium acquisivit ^ ubi turrim construxit,
a. Arndt : Ruimino.
20 * Raismes (Nord, Valenciennes, Saint-Amand Rive droite).
* La forêt de Vicogne, au nord de l'Ostrevant.
3 Cf. DE Boussu, Histoire de la ville d'Ath, 1750.
4 Trazegnies (Hainaut, Charleroi, Fontaine-l'Évêque) était dans le
pagus Lommensis et le diocèse de Liège. Les Trazegnies avaient la pairie
a5 deSilly.
5 M. Duvivier me fait remarquer que cet incident ne peut se placer après
l'avènement de Philippe d'Alsace (janvier 1168), car Gilles de Trazegnies
était mort dès 1162 ou 1163 ^Anal. Bollandiana, XX, 186; Barbier,
Histoire de l'abbaye de Floreffe, P, 38); mais pendant les absences de
3o Thierry, son fils gouverna la Flandre, notamment en 1 1 57-1 159. Ath était
une dépendance de l'alleu de Chièvres, dont Rasse de Gavre possédait
une partie, du chef de sa mère Damison. Les Gavre étaient aussi vassaux
du comte de Flandre.
6 Consanguineus. Il était le fils d'Alix, sœur de Baudouin IIL
35 7 Blicquy (Hainaut, Ath, Chièvres).
* Cf Duvivier, Hainaut, 566; Chartes de Sainte- Waudru, I, n° IX, p. 13,
charte de 11 50 C'est depuis lors que le nom de Braine-le-Comte a pu
remplacer celui de Braine-la-Wilhote. Gislebert reproduit les principales
dispositions de l'acte, sans s'astreindre toutefois à une fidélité minutieuse.
rj^ Gisleherti
quam filius ejus perfecit. In acquisitione illa compositum fuit
inter comitem Hanoniensem et ecclesiam Montensem, quod
ecclesia Montensis retinuit sibi décimas censuum et décimas
oblationum et terram que fuit Henrici senioris de Brama,
que per elemosinam ad ipsam ecclesiam devenerat, et altare
ipsius ville cum minutis decimis et dotaliciis et omnibus
que ad altare pertinent, et propriam curtem suam liberam
et in nemore allodii illius ligna ad ignem et edificationem
curtis necessaria sine alicujus licentia incidenda servosque
et ancillas in pristina libertate manentes et terciam partem
décime ; duas autem décime partes dominus cornes sub annuo
censu 12 denariorum sibi retinuit.
[41] Cimacum et totum allodium ad illud pertinens ita
sibi acquisivit, quod dominus castri, qui pro quibusdam
feodis continuum in Montibus debebat stagium, Cimacum
et totum allodium ad illud pertinens stagio Montensis castri
addidit \ Unde compositum fuit et firmatum perpetuo ut
milites et feodati totius allodii illius, et eciam omnes homines
in Cimaco manentes qui etatem i5 annorum habuerint,
debent comiti Hanoniensi fidelitatem tactis sacrosanctis exhi-
bere. Quod si dominus castri ad ammonitionem suam
castrum suum ei reddere noluerit vel ei in aliquo se oppo-
suerit, milites illi et feodati et homines de Cimaco debent
comiti Hanoniensi auxilium omnimodis contra dominum
castri.
[42] Ab eodem eciam comité Hanoniensi Balduino, Yolen-
dis comitisse filio, fidelis ejus Adam de Wallaincort \ miles
a5
1 On a ici un bon exemple de la transformation d'un alleu en fief.
2 Ce n'est pas Walcourt, comme le dit Arndt, mais Walincourt (Nord,
Cambrai, Clary), dans l'ancien Cambrésis, au sud-est de Cambrai. Walin- 3o
court était une des pairies du château de Mons. Adam de Walincourt est,
en 1158, l'un des signataires de l'acte par lequel Baudouin IV prend
sous sa protection les biens de l'abbaye d'Anchin (Duvivier, AcUs, 302);
il eut pour fils Baudouin et Mathieu (§71). Adam de Walincourt est cité
dans des actes de 1173 et 1174 (Duvivier, Chartes inédites, n»" 37 et 38).
35
Chronicon Hanoniense. j5
probus, sapiens et vividus, corpore magnus, qui bona terre
sue augmentavit, et inter consanguineos et vicinos suos
potens manebat, et a comité Hanoniensi Wallaincort et
quedam alia bona in feodo ligio tenebat, castrum suum
5 Perreusmont "* S quod novum construxerat, in feodo ligio
accepit.
[43] Quod jus cornes Hanoniensis in fidelitatibus et secu-
ritatibus omnium castrorum et munitionum in toto comitatu
et dominatione Hanoniensi habebat, dicendum est. Qui-
10 cumque in toto comitatu et dominatione Hanoniensi, tam
in Hanonia quam Brabantia et Ostrevanno, castrum vel
munitionem vel ab antiquo tenuerit vel noviter construxerit '
super feodum vel super allodium alicujus, oportet de jure
ut comiti Hanoniensi primam inde faciat fidelitatem et secu-
i5 ritatem cum hominio pre ceteris hominibus, quam vis situs
firmitatis illius in alterius feodo vel allodio sit, ita quod
comiti Hanoniensi vel ejus credibili nuntio ad omnes moni-
tiones suas, tam in ejus necessitate quam in ejus voluntate,
castrum suum vel munitionem suam debeat reddere ; comes
20 autem sicut sanam invenerit, ita sanam débet reddere cum
omnibus in illa inventis, peractis inde negotiis suis, Unde
contigit quod cum super hiis ^ hujus comitis diebus con-
troversia in ejus curia verteretur, Walterus dominus de
Avethnis, agnomine Pelukels \ constitutus in presentia
a 5 «. Guise : Perreumont.
* Prémont, près de Walincourt (et non Preux-le-Sart, Arndt).
» Sur les conditions mises à la construction d'un château fort, cfr. Guil-
HERMOZ, 159 et suiv.
3 Super hiis et in his : relativement à des faits analogues à ceux dont
3o il vient d'être parlé.
4 Vinchant, Annales de Hainaut, II, 251 (édit. des Bibliophiles de
Mons), donne à cette épithète le sens de pulcher, le beau. C'est ce que
confirment les formes Pulechels (De Smedt, Gestes. 191 et note 1),
Pw/^irA^/ (DuviviER, Chartes inédites, 10, 1120). Baudouin d'Avesnes dit :
35 Wautier Plukiel (SS, XXI, 428); Lambert de Watrelos : Puluchet (SS.,
XVI, 511), ce qui est évidemment une mauvaise lecture.
76
Gisleberti
ipsius comitis coram multis paribus suis et nobilibus et
servilis conditionis viris, cum quoddam judicium in his sibi
contrarium proferri deberet, subitanea morte preventus
[47 corruit \ Waltero predicto successit Nicholaus filius ejus,
ï Cfr. Herimann. Tornac, SS., XIV, 300. D'après ce chroniqueur, 5
Gautier avait un fils Thierry qu'il avait marié à une sœur du comte de
Hainaut : sororem Dalduini comitis Montensisfilio suo Teoderico, adolescenti
militi, conjugiosociavit (cir. GuiSE, XV, 33); Waitz, SS., XIV, 300, note i,
renvoie à Gislebert (SS., XXI. 508, n. 3) sans remarquer que le Thierry
de Anvennis (Anvaing) dont il y est question avait épousé une fille de 10
Flaudrine d'Espinoy, fille de Godefroid de Namur et de Sibylle de
Porcien, et qu'ainsi elle n'avait aucun lien de parenté avec un comte de
Hainaut. Gislebert ne fait aucune allusion au mariage du jeune Thierry
d'Avesnes; si le renseignement donné par Hermann est exact, il faut
supposer que l'une des deux filles de Baudouin III, peut-être Richilde, i5
qui devint plus tard la femme du châtelain de Tournai (§ 28), avait eu
pour mari, en premières noces, le jeune Thierry d'Avesnes, qui mourut
prématurément (rtcf<?/^5c^n5. . . occisus). Sur les seigneurs d'Avesnes, cfr.
ViNCHANT, 201, et Michaux, Chronologie historique des seigneurs de la terre
et pairie d'Avesnes, Avesnes, 1844-1868. Outre la terre d'Avesnes (dans le 20
sud du Hainaut), ils possédaient une grande partie du Brabant hennuyer,
notamment les seigneuries de Leuze et de Condé. D'après Baudouin
d'Avesnes {Istores, IL, 579), Gautier mourut en 1147- Voici le crayon de
cette lignée; j'en exclus les enfants cadets de Gautier Pulechel, que
Gislebert ne mentionne pas : 2 5
Wéry le Sor (le Roux), épouse l'héritière de Chièvres.
Wéry le Barbu.
!
Thierry d'Avesnes, + vers 1106. Ida, épouse Fastré !•',
avoué de Tournai, ,
t avant 109a. ^O
I I
Gossuin d'Oisy, Fastré II, avoué de Tournai,
seigneur d'Avesnes t après nii.
à la mort de son oncle Thierry. |
Gautier I" Puleche.I, avoué de Tournai,
épouse la fille d'Evrard Radou !•••, 35
châteliin de Tournai, t ii47-
I
I 1
Thierry, t jeans. Nicolas, épouse Mathilde de Laroche,
t après 1169.
I 1
Jacques, t "91, Id*i éDouse Guillaume IV,
épouse Adelvie de uuise. ch&telain de Saint-Omer. \0
Chronicon Hanoniense, 77
homo pacificus et discretus; et cum sui aatecessores comi-
tibus Hanoniensibus sepius extitissent contrarii et rebelles,
iste domino suo se opponere nunquam presumpsit. Iste bona
terre sue plurimum ampliavit, et eam multis novis villis
5 instauratis populavit et ditavit : qui castrum Landreciis * et
castrum Condati construxit, quod quidem castrum Conda-
tense postea Baiduinus comes Hanoniensis, Balduini comitis
et Alidis comitisse filius, pro presumptione et excessu Jacobi
filii Nicholai prostravit ^ lUe Nicholaus uxorem habuit
10 Mathildem, filiam Henrici ^ comitis de Rocha in Ardenna,
patrui sepedicti Henrici comitis Namurcensis, et Midis comi-
tisse Hanoniensis, ex eu jus Henrici patrui sui parte Henricus
comes Namurcensis, tam de parte allodiorum suorum quam
de gratia domini imperatoris, et terram et comitatum de
i5 Rocha et advocatias Stabulacensis ^ ecclesie adeplus fuit.
Matbildis autem de primo marito suo^ filium habuit militem
probum et vividum et astutum et divitem Widricum de
Wailecort, et filias multas. De secundo autem marito
Nicholao de Avethnis filium habuit Jacobum ^ et filiam,
20 Willelmo optimo et honesto militi castellano Sancti Audo-
Cfr. I.EURIDAN, L'avoueriede Tournai (Ann. de la Soc. hist. de Tournai,
nouv. série, IV, 259-279). M. Leuridan pense que Gossuin, frère de
Fastré II, ne doit pas porter le nom d'Oisy, et que l'expression de
Gislebert (ci-avant pp. 35-36) : de villa que Oysis dicitur oriundus signifie
a5 qu'il était né accidentellement à Oisy. Je ne puis me rallier à cette
interprétation.
' Landrecies (Nord, Avesnes, Landrecies).
2 Cfr. § 80 (en 1176).
3 Henri de Laroche était fils d'Albert III et frère de Godefroid de
3o Namur.
4 L'avouerie de Stavelot était alors attachée au titre du comte de
I^roche.
5 Thierry de Walcourt, fils de Wéry II, fut le premier époux de
Mathilde de Laroche; il mourut avant 1152 (Lahaye, Cartulaire de
35 Walcourt, XV); son fils Wéry III.
^ Cfr. DuviviER, Jacques d' Avesnes (Revue trimestrielle, X, 99-150)»
y 8 Gisleberti
man
maritatam. Jacobus valde probus fuit in armis et
vividus in cunctis ac discretus plurimumque potens, sed
domino suo comiti Hanoniensi quandoque contrarius, qui
uxorem habuit ' Adelviam Buchardi de Guisa filiam, ex
cujus parte ipse Jacobus et Guisam ' et Leschieras ♦ possedit, 5
filiosque ex ea habuit, quorum primus, Walterus scilicet, in
terra Avethnensi et in terra Brabatensi ei successit, et filias,
quarum una Nicholao supradicto militi nobilissimo et
probissimo, Nicholai de Ruminio et Damison de Cirvia filio,
maritata fuit. Ipse autem Jacobus post multa sua gesta, lo
de quibus subsequenter dicemus, demum in transmarinis
partibus gloriose morti succubuit^
[44] Ut de institutione ^ legis Valencenensis, que pax
nominatur, aliquid dicamus, redeundum est ad comitem
Balduinum ^ Balduini comitis et Yde comitisse filium; qui lî»
videns Valencenas, villam bonam mnltisque hominibus
populatam, quasi nulii legi subjacere, unde ipsa villa minima
pace gaudebat, habito hominum suorum consilio et con-
nu sensu, iegem instituit que pax nominatur ^ in qua legis
institutione milites patrie illius servos suos et ancillas suas 20
in eadem villa manentes eidem legi supposuerunt, ut eadem
pace gauderent, et ab illis et aliis omnibus ejusdem ville
hominibus, exceptis clericis et militibus, domiaus comes in
eorum morte mortuas manus posset accipere. Sed comes ille
misericorditer cum illis agens, et eis parcendo, paucisque 2b
1 Guillaume IV, châtelain de Saint-Omer (f 119O; We, sa femme, lui
survécut jusque vers 1205 ((tIRY. Les châtelains de Saint-Onur, 23-27).
2 Le mariage doit avoir eu lieu entre 1163 et 1168 (Duvivier, Actes,
361, n. 3)- -
3 Guise, sur l'Oise (Aisne, Vervins, (iuise). ^o
4 Lesquielles-S.-Germain, au nord de Guise.
5 § 185. . .
6 Cfr. Guise, XVI, 20. Ce paragraphe est ici tout à fait déplace. Guise
le met après nos §§ 28-30, abrégés.
7 Baudouin III. ^^
8 Gislebert ne donne pas cette charte. Voir Guise, XVI, 21-27.
Chronicon Hanoniense, 79
diebus post institutam legem vivendo, mortuas manus
paucas accipiebat. Compositumque fuit ut de omnibus que
cornes Hanoniensis in Valencenis et in ejus appendiciis
nunquam tenuerit in proprietatem, nichil sibi liceat alicui
5 dare in feodo vel ad censum vel in vadio, nec aliquo modo a
manibus suis alienare. Balduinus autem comes, ejusdem
comitis Balduini et Yolendiscomitisse filius, super cjuodam
excessu, quem homines Valencenenses contra ipsum in ejus
juventute perpetrarunt, commotus, ita eos sue subdidit
10 voluntati, quod de eorum judicio communi mortuas manus
ab universis, dum ipse vixit, plenarie accepit : quod eciam
ejus filius Balduinus ' post ipsum per aliquot annos fecit,
deinde ab hiis eos absolvit. Postea ipsas mortuas manus de
communi eorum judicio sibi readjudicari fecit, sicut plenius
i5 in subsequentibus ipsius comitis gestis per presens scriptum
invenietur.
[45] Sepedictus Balduinus comes, Yolendis comitisse filius,
et ejus uxor Alidis comitissa, mulier religiosissima, in qui-
busdam mansionibus suis, scilicet in Montibus et in Bincio
ao et in Haimoncasnoit construxerunt capellas, sed nullos eis
certos redditus assignarunt. At filius eorum Balduinus certis
eas honoravit redditions ; capelle quidem JVlontensi in honore
sancti Servatii constructe, decimam in loco qui dicitur Tron-
cois ' et quedam alla bona assignavit ; pro qua quidem décima
25 comes Hanoniensis débet annuatim ecclesie Béate Waldetru-
disin censu 5 solidos; Binciensi autem capelle partem quan-
dam décime apud Lestinas in Monte ^ assignavit in honore
ï Baudouin V.
2 Est-ce Le Tronquoy, hameau de Montigny-en-Ostrevant (Nord,
3o Douai, Douai-Sud)? M. Duvivier me fait remarquer que ce lieu est bien
éloigné de Mons, et qu'il faut le chercher plutôt aux abords de cette
ville. Le nom de 1 ronquoy (endroit plein de troncs d'arbres, Godefroy,
IX, 86) est très fréquent; il y a notamment un bois de Tronquoy près de
Thirimont (Hainaut, Thuin, Beaumont), Devillers, Description, I,
?5 n»* 207, 283, 284
3 Estinnes-au-Mont (Hainaut, Thuin, Binche .
8o Gisleberti
saacti Servatii constructe; capelle de Haimoncasnoit, io
honore sancti Johannis ewangeliste constructe, decimam in
loco qui dicitur Morteruels, assignavit ".
[46] Sepedicti comitis, Balduini et Yolendis comitisse fiiii,
commilitones " et consiliarii fuerunt viri probi et discreti
liiagnique nominis, scilicet Egidius de Cin, Gossuinus de
Montibus, Eustacius senior de Ruez, Hoelus^ de Kavren*,
Ludovicus et Karolus fratres de Frasne ^ Theodericus de
Linea S Iwanus de Waldripont ^ llenricus et Wiilelmus
fratres de Brania, Robertus de Aisunvilla ^ Ysaac castel-
lanus Montensis, Wiilelmus de Birbais .
a. Arndt : Kauren.
» Cfr. DuviviER, Hainaut. 602, Baudouin IV concède certains biens à
l'abbaye de Hautmont, et en acquiert d'autres : addidcrunt etiam silvam
Mortertul dictam apud Harbinics, a nobis jam occupatam (Harbignies, iS
hameau de Villereau [Nord, Avesnes, Le Quesnoy-Ouest]).
2 Les commilitones sont les milites de familia, les chevaliers de mesnie
ou bacheliers qui vivaient avec le seigneur et étaient entretenus par lui ;
les consiliarii sont généralement plus âgés (cf. Guilhermoz, 246 et suiv).
3 Quiévrain. Hoelus est appelé aussi Hauvellus (Duvivier, Hainaut, ao
601, 1166); Havel i^Ibid.. 593, 1161).
4 Ce n'est ni Frasnes lez-Buissenal, ni Frasnes lez-Gosselies, mais
Fresnes-sur-l'Escaut, au sud deCondé; les de Fresnes étaient en effet
pairs de Valenciennes (cf. § 113).
5 Ligne, sur la Petite Dendre (Hainaut, Tournai, Leuze). Thierry de 25
Ligne est cité : 1 140 (Duvivier, Hainaut, 554); 1142 {Ihid., 557, 558, 559);
imi/bid., 564); iiso{/èid., 568); 1161 {Ibid., $92,; 1163 {Ibid., 597).
6 Wattripont, sur la Rhosne, dans l'ancien Brabant hennuyer (Hainaut,
Tournai, Celles)
7 Aisonville (Aisne, Vervins, Guise). Un Robert d'Aisonville signe 3o
déjà avant 1096 un acte de Baudouin II (Ditvivier, Hainaut, 470). On
voit aussi Robert d'Aisonville en 1 135 (Duvivier. Actes, 207); 1 140 (Hai-
naut, 554); 1142 {Ibid., 559); M 57 (Ibid., 586); 1163 (Ibid., 597), et
plusieurs fois dans les Chartes inédites.
* Birbais paraît être Bierbeek, au sud-ouest de Louvain. En effet, 35
Walterus de Birbais, cité aux §§ 99 et 252, et qui était sans doute le fils
de Guillaume, est chargé en 1220 par le duc Henri 1*', de concert avec
Jacques de Chamont (Chaumont-Gistoux), de faire une enquête au sujet
de la dîme de Bouler (Bonlez). (Devillers, Description, I, 209, n® 732.)
Chvonicon Hanoniense. 8i
[47] Hujus comitis diebus, defuncto bone memorie domino i«^ juille
Nicholao Cameracensi episcopo ^ successit ei dominus Petrus ^ ^^^
clericus, f rater Philippi comitis Flandrie et Viromandie. Qui
Petrus electus, sed nunquam sacris ordinibus insignitus,
5 episcopatum Cameracensem, non opprimens ecclesias, non
devorans'* sacerdotes, per aliquot annos pacifiée rexit. Qui
tandem de consilio et suggestione fratris sui, comitis Flan-
drie et Viromandie. militare officium assumpsit, relicta epis-
copatus dignitate; cui frater terram in Flandria assignavit
,0 in proprietatem, scilicet Lileirs " et Sanctum Venantium l
Ille autem uxorem duxit quandam comitissam * viduam de
Nivernis, de qua filiam habuit. Ipse autem cum uxore parum
vivens, mortuus sepuitus fuit apud Ixodunum \ Filia autem
ejus^ nupsit militi probo in Flandria, Roberto scilicet de
i5 Wavrin, et bona patri suo assignata, scilicet Lileirs et Sanc-
tum Venantium, tenuit.
[48] Sepedicti Balduini comitis, Yolendis comitisse filii,
diebus Karolus comes Flandrie ab hominibus suis ligiis
a. A, A*, Arndt : decorans.
2o Toutes ces localités sont voisines et appartiennent à l'ancienne Hesbayc
et au duché de Brabant. Les seigneurs de Bierbeek paraissent être
devenus vassaux du comte de Hainaut par l'acquisition du château de
(iosselies (Duvivier, Chartes inédites, n« 73^ 1 190) : Theodericus de Birbais,
dominus castri Gociliis.
25 ' Nicolas I. Gesta Ep. Camcrac. Contin. Andreana, SS., Vil, 525 :
domnus Nicholaus, Gosvini de Montibus frater, qui anno Domini 1167 apud
Valcellas obiit. Lambert. Watrelos., SS., XVI, 539 : i«' juillet.
2 Lillers (Pas-de-Calais, Béthune, Lillers).
3 Saint- Venant, près de Lillers, sur la Lys.
3o ^ Mathilde, veuve du comte (yui de Nevers (f ii75)) était fille de
Raimond, duc de Bourgogne. Elle avait été mariée en premières noces
à Eudes 11, baron d'Issoudun; elle se remaria une troisième fois, en 11 75,
à Pierre d'Alsace, qui mourut l'année suivante, août 1176 (Roger de
Wkndover, Cont. Aguic, SS., VI, 415; Ro»- ToRiG., II, 65, 1177).
35 Mathilde prit comme quatrième époux Robert II, comte de Dreux.
5 Issoudun (Indre).
à SibvUe; cf. p. ii5> ï3-i5-
6
82 Gisleberti
2 mars Brugis in domo sua proditorie interfectus fuit ' ; qui de Datia
"^^ ortus, mortuo quodam " comité Fiandrensi, ad comitatum
Flandrensem jure hereditariopervenerat.Cui^per electionem
II mars et justam considerationem hominum Flandrensiutn Theode-
ricus, vir nobilissimus de Bithis* in Alcacia, frater ducis de 5
Nanci ^, in comitatu Fiandrensi successit; qui de prima
uxore, ut prediximus ^, filiam habuit Lauretam; secundam
autem uxorem Sibiliam, filiam Fulconis comitis Andegaven-
sis ^. Fulco etenim de prima uxore filium habuit Gaufridum
et filiam Sibiliam, Theoderico comiti Flandrie maritatam. lo
Hic autem Fulco, mortua prima uxore, Jherosolimam pro-
fectus est ', ubi reginam terre illius duxit uxorem, quam
regnum terre illius jure hereditario contingebat, et ex ea
filium habuit Fulconem ', qui ei in regno Jherosolimitano
successit. Gaufridus " autem filius ejus, qui ei in comitatu i3
Andegavensi successit, filios habuit, quorum unus fuit Hen-
ricus predictus", qui primo ducatum Normannorum, deinde
' Charles était fils d'Adèle, fille de Robert le Frison, et du roi Kanut
de Danemark.
» Baudouin VII, fils de Robert II. Il était mort en i 1 19. jo
3 Gislebert oublie Guillaume Cliton, qui fut comte de Flandre avant
Thierry, en 1127-1128.
4 Bitche (Allemagne, Lorraine).
5 Thierry était fils de Thierry II de Haute-Lotharingie et frère de
Simon, duc de 1115 à 1139. On remarquera que Gislebert lui donne le a^
titre de duc de Nancy, de même qu'il nomme duc de Louvain le titulaire
de la Basse-Lotharingie.
6Cfr.§35-
7 Foulques V, comte d'Anjou (1109-1129, -j* 13 novembre 1142), avait
épousé : 1° Ermentrude (f 1126), fille d'Hélie, comte du Maine, dont il 3o
eut Geoffroy V, Mathildeet Sibylle; 2® Mélisende, fille de Baudouin II,
roi de Jérusalem (-}• 1131).
* Les expéditions de Foulques en Terre Sainte se placent en 1 1 20-1 121
et 1129-1142; il avait été couronné roi de Jérusalem le 14 septembre 1 131.
9 Les fils de Foulques et de Mélisende furent Baudouin et Amau ri; S.t
c'est erronément que Gislebert appelle son successeur Foulques.
*° (ieofFroi Plantagenet, comte d'Anjou, 1129-1151.
" Predictus est inexact. Il n'a pas encore été* question de Henri II
d'Angleterre.
Chronicon Hanoniense. 83
regnum Anglorum ' adeptus est cum labore magno, quod
avunculus ' ejus rex gloriosus et potens Henricus obtiauerat.
Henricus autem, Gaufridi Andegavensis filius, rex Anglorum,
dux Normannorum et cornes Andegavensis, ducissam Aqui-
5 tanie ^ Ludovic! régis Francorum reiictam, que de ipso
rege Francorum filias duas susceperat, comitissam scilicet
Campaniensem et comitissam Biesensem, contra inhibitio-
nem ipsius régis Francorum duxit uxorem, et pro ea duca-
tum Aquitanie possedit; sicque a rege Francorum in feodo
lo habuit et Normaniam et Aquitaniam et Britanniam et Ande-
gavim. De qua filios habuit quatuor et filias duas *, Henri-
cum scilicet regem, juvenem probissimum et largissimum ac
pulcherrimum, qui quoscumque milites probos undecumque
sibi commilitones retinebat, quem pater adhuc vivens in
i5 regem coronari fecit ^ quod postea ei in detrimenlum ver-
sumest. Alius filius fuit Richard us miles atrocissimus, cui
pater adhuc vivens ducatum Aquitanie dédit possidendum,
qui Richard us comes Pictaviensis ^ inde appellatus est. Ter-
' Henri, fils de Geoliroi, duc de Normandie (i 150), roi d'Angleterre
20 (Henri II), 14 décembre 11 54-6 juillet 1189.
2 Geoflfroi avait épousé Mathilde, fille de Henri V^ d'Angleterre;
celui-ci était donc le grand-père maternel de Henri II; avunculus a
parfois ce sens.
3 Éléonore, héritière d'Aquitaine, répudiée par Louis VII le Jeune,
j5 avait épousé en 1152 Henri d'Angleterre. Elle avait eu de Louis VII :
Marie, mariée à Henri I«^, comte de Champagne, et Alix, femme de
Thibaut V le Bon, comte de Blois.
4 De Henri II d'Angleterre, Éléonore eut : Henri au court mantel que
son père fit couronner dès 1 170, mais qui se souleva contre lui et mourut
3o en 1183; Richard I« (1189-1199); Geoffroi (t 1186) et Jean sans Terre
(i 199-12 16). Le fait que Gislebert ne mentionne pas que Jean devint roi
est l'un des éléments qui permettent de dater la chronique (cfr. la pré-
face). Les trois (et non deux) filles d'Éléonore et de Henri II sont :
Mathilde, mariée à Henri le Lion, duc de Saxe; Éléonore (f 1214),
35 mariée à Alphonse III de Castille, et Jeanne, mariée i» à Guillaume II,
roi de Sicile, et 2«> à Raymond VI, comte de Toulouse.
? Cfr. § 70.
^ Richard fut comte de Poitiers de 1169 à 1196, il céda le comté à son
neveu Otton (fils de Mathilde et de Henri le Lion).
84 Gisleberti
cius filius fuit Gaufridus, miles probuset largus, homo man-
suetus, qui Britaniam * per quoddam matrimonium obtinuit ;
unde cornes Britaniensis nominatus est. Quartus fuit filius
Johannes, qui Sineterra nominatus est. Filiarum una regi
Hispanie fuit maritata, alia duci Saxonum, potentissimo s
omnium ducum, et fere omnium hominum superbissimo et
crudeiissimo, Henrico, qui de ea filium habuit Henricum '
probum et vividum. Quem Henricum, ducem tam potentem
et divitem. régis Anglorum generum, Frtdericus Romano-
rum imperator, terra cum honore ei abjudicata, prorsus 10
1180 exhereditavit \ relictis illi tantummodo quibusdam allodiis.
scilicet Brunsewich * et Altascleva, et quadam terra que
Nova terra dicitur. Duo autem régis Anglorum filii, scilicet
Henricus rex juvenis et Richardus, duas régis Francorum
filias Ludovici ^ quas de Constancia Hispaniensi habuerat, 1 3
» Geoffroy, duc de Bretagne (i 171 -18 août 1186) par sa femme
Constance, fille de Conan IV.
« Henri le Jeune de Saxe, qui fut comte palatin du Rhin (1195) et
mourut en 1227. On remarquera que Gislebert ne cite pas le second fils
de Henri le Lion, qui, en 1198, fut élu roi des Romains sous le nom 20
d'Otton IV; on y verra la preuve que ce passage de la chronique est
antérieur à cette date, car l'auteur n'aurait pas omis de signaler un
personnage devenu aussi considérable.
3 La mise au ban de Henri le Lion fut prononcée à Gelnhausen le
13 avril 1180; cfr. le § 54. Il avait épousé, en 1168, Mathilde, fille du roi ib
Henri II d'Angleterre.
4 Brunswick et Althaldensleben (à l'est de Brunswick). Althaldensleben
ne resta pas à Henri le Lion (Giesebrecht, V, 933) ; il ne conserva que
Brunswick et Luneburg {Ibid,, 945). Pour l'identification de Nova terra,
M. Alex, ("artellieri veut bien me fournir les indications suivantes : « La 3o
mention de la Nova terra semble avoir échappé jusqu'ici à l'attention des
biographes de Henri le Lion. Je crois qu'il slagit du Neuland, près de
Brème (cfr. L. v. Heinemann, Heinrich von Braunschweig, Gotha, 1882,
p. 226); il paraît qu'il y avait des colons des Pays-Bas en cet endroit.
Aujourd'hui encore il existe un village : Obemeuland, près de Brème. » 3?
5 Louis VII, remarié en 1 154 à Constance, fille d'Alphonse H-Raymond
de Castille (t 1157), en eut : i® Marguerite, femme de Henri au court
Mantel (f 1183) ; puis de Bêla III, roi de Hongrie, et 2® Alix, fiancée à
Richard Cœur de Lion, mariée (i 195) à Guillaume III, comte de Ponthieu.
Chronicon Hanoniense, 85
sic habuerunt, quod Henricus suam habuit desponsatam et
coronatam, Richard us vero suam juratam tantummodo, et
illam honeste conservatam, nunquam desponsatam habuit;
sed defuncto pâtre suo Henrico rege Anglorum et fratre suo
5 Henrico rege juvene, ipse Richard us, qui patri in regno suc-
cessit, illam sibi juratam fratri suo Philippo régi Francorum
reddere non timuit, et aliam duxit uxorem '. Rex autem ille
Anglorum Henricus ecclesias omnes terre sue conventuales
contra Deum et justiciam graviter oppressit '. Defunctis enim
to episcopis vel abbatibus, ipse episcopatus et abbatias par mul-
tos annos ad voluntatem suam tenebat, nec licebat canonicis
vel monachis electionem usque ad voluntatem suam cele-
brare, nec eligere nisi eum quem ipse rex eis presentabat.
Defunctis autem comitibus vel viris nobilibus terre sue, rex
i5 terras eorum possidebat, quousque parvi pueri facti milites
per gratiam ipsius ad possessiones suasredibant. Nulli eciam
nobili viro in sua terra propria justiciam exercere licebat,
nisi ad voluntatem régis. Rex iste régi Francorum Ludovico
et ejus filio Philippo multos guerrarum intulit assultus. llli
20 autem régi sanctus Thomas martir gloriosus Cantuariensis
archiepiscopus ^ pro libertate ecclesje contrarius fuit; unde
iram tantam ejus habuit, quod cum die quadam ipse rex
Cantuarie esset, et ipse rex coram omnibus hominibus suis,
tanquam de mortali inimico suo querimoniam faceret, qui-
35 dam milites familiares ipsius régis, assumptis armis suis,
monasterium intrantes, ipsum divinis armis ornatum ante
altare orantem interfecerunt. Pro eu jus meritis Deus glo- ^\^^^'
riosa multa fecit miracula.
' Richard avait épousé en 1191 Bérengère, fille de Sauche VI, roi de
3o Navarre.
2 Allusion aux Constitutions de Clarendon, 11 14. Sur la politique de
Henri II, cfr. Stubbs, Constitutional History, I, chap. XII; Freeman,
Norman Conquest, V, chap. XXVII.
3 Thomas Becket, archevêque de Canterbury, assassiné le 29 dé-
35 cembre 1170. Ce n'est pas à Canterbury, mais à Bures, près de Bayeux,
que le roi avait exhalé sa colère (Rob. de Monte, SS., VI, 519).
86 Gisleberti
[49] Tempore Balduini comitis ', filii Yolendis comitisse,
potens et dives erat in Viromandia cornes Radulphus % qui
magnum in diebus suis coadunavit thesaurum, qui filium
habuit juvenem Radulphum et filias duas Elizabeth scilicet
et Aenoram. Elizabeth habuit uxorem Philippus potentis- 5
simus bonusque justiciarius, Fiandrensis cornes, ecclesiarum
vividus rector, filius gloriosi comitis Fiandrensis Theoderici
et Sibilie comitisse, comitis Andegavensis filie; Atnoram
vero, ut superius dictum est, habuit uxorem Godefridus fihus
sepedicti comitis Hanoniensis; que mortuo Godefrido nupsit lo
Willelmo comiti Nivernensi; Willelmo defuncto nupsit probo
militi et pulchro, Matheo comiti Boloniensi, fratri iam dicti
25 juillet Philippi comitis Fiandrensis. Defuncto autem ipso Matheo,
nupsit comiti Bellimontis in Francia Matheo. Defuncto
Radulpho comité ditissimo Viromandie, filius ejus parvus et i5
juvenis nimis successit ei ^ in comitatu ; unde pro puericia et
parvitate ejus terra Viromandie custodienda cum thesauro a
pâtre congregato commissa fuit fideli illius, viro venerabili,
vivido ac sapienti, Ivoni supradicto * comiti Suessionensi et
domino Nigelle. Cum autem a vicinis circummanentibus et ao
ab hominibus ipsius comitatus guerrarum insultus ipse terre
inferrentur, Ivo terram domini sui viriliter defensavit, et
thesaurum sibi commissum non in proprios usus convertit,
sed illos ad defensionem honorum et hereditatis domini sui
prorsus expendit. Radulphus autem juvenis comes Viro- aS
17 juin mandie egrotare cepit, et juvenis mortuus est. Radulpho vero
juvene comité Viromandiensi defuncto, Philippus comes
1167
» Guise, XVII, 21.
2 Raoul I" de Vermandois, fils de Hugues le Grand (fils de Henri I"
de France), fut comte de Vermandois de 11 17 à 1 152, et eut pour femmes: 3o
10 Éléonore, 20 Pétronille-Adélaïde de Guienne, 3» Laurette de Flandre.
Ses enfants sont : Raoul II; Isabelle, femme de Philippe d'Alsace, et
.î^nora, mariée 1° à Godefroid de Hainaut (fils de Baudouin IV), 2° à
Guillaume IV, comte de Nevers, 3» à Mathieu, fils de Thierry d'Alsace,
4" à Mathieu III, comte de Beaumont-sur-Oise. 35
3 Raoul II, le lépreux.
4 Cfr. § 35.
Chronicon Hanoniense, 87
Flandriequi sororem ejus primogenitam habebat Elizabeth
uxorem, totam Viromandiam et Valesium ' obtinuit. Que
quidem possessiones fuerunt Sanctus Quintinus % Ribe-
mons ', Ropis '^ ^ Boclis ^ \ Perona ^ Athies ^ Claris ^
Capis ^ Roia *°, Caunis '' ^ Torota ", Choisis '^ Rissuns '^
Lachenis '\ Monsdudiers '^, comitatus Ambianensis, Bels-
casnes '^ quod castrum ipse Philippus construxit primus,
hominium de Guisa et Leschieres, de Belvoir ^ '^ et Goi '^ de
Ham '°, de Nigella ", de Braio^% de Encra "', de Marchais ^\
10 a. A : Repis. — d. Arndt : Boelis, A^ : Roelis; Guise : Boclis; Ménil-
glaise : Roelis. — c. Arndt : Cannis; le § ii8 a : Cauniacum; Guise :
Caunis. — - d. Arndt : Belnoir; Guise : Belvoir.
' Le Valois, pagus Vadensis, était uni au Vermandois depuis
Héribert IV (1049-1080), époux d'Adèle, sœur du dernier comte Simon,
i5 qui s'était retiré du monde en 1076.
2 Saint-Quentin (Aisne).
3 Ribemont (Aisne, Saint-Quentin, Ribemont).
4 Roupy (Aisne, Saint-Quentin, Vermand).
5 Tincourt-Boucly (Somme, Péronne, Roisel).
20 ^ Péronne (Somme, Péronne, Ham).
7 Athies (Somme, Péronne, Ham).
8 Cléry-sur- Somme (Somme, Péronne, Péronne).
9 Cappy (Somme, Péronne, Bray).
'0 Roye (Somme, Montdidier, Roye).
25 " Chauny (Aisne, Laon, Chauny).
" Thourotte (Oise, Compiègne, Pfibécourt).
'3 Choisy-au-Bac (Oise, Compiègne, Compiègne).
'•^ Ressons-sur-Matz (Oise, Compiègne, Ressons).
'5 Lassigny (Oise, Compiègne, Lassigny).
3o '^ Montdidier (Somme, Montdidier, Montdidier).
'7 Beauquesne (Somme, Doullens, Doullens).
'8 Beauvoir (Oise, Clermont, Breteuil-sur-Noye).
19 Gouy-les-Groseilliers (lèid.).
'^ Ham (Somme, Péronne, Ham).
35 ^* Nesle (Somme, Péronne, Nesle).
" Bray-sur-Somme (Somme, Péronne, Bray).
'^ Albert-sur-l' Ancre (Somme, Péronne, Albert).
'* Marchais (Aisne, Laon, Sissonne).
88 Gisleberti
de Vileir quod dicitur rarenos''\ de Hangest \ de Pirepont \
de Bova ' \ de Moruel \ de Pikini ^ de Bretuel ' quod Radul-
phus cornes Clarimontis ' possidebat, de Buiis ^ quod p.ro-
bissimus miles Willelmus de Merlo ^°, vir nobilis et vavasor
vividus, possidebat, de Pois ", de Milli ", de Maria et Vervin, 5
que cum allodia essent viri nobilis Radulphi supradicti
domini de Coci '\ et odium ipsius Philippi comitis haberet,
et ei auxilium et justicia régis Francorum deesset, ea ab ipso
comité in feodo accepit. Multa quidem alia feoda habuit ipse
comes Philippus de honore Viromandensi ex parte Elizabeth lo
uxoris sue, terram Valesium dictam, scilicet Crispiacum '^
Morienval ' '\ Vilercoderest '^ Viviers '^ Firmitatem Milo-
nis '^ et alia multa bona propria et hominia.
[50] Tempore sepedicti comités Balduini, Yolendis comi-
tisse filii, Ludovicus rex Francie '^ regnabat, qui uxorem i5
a. A et Arndt : Larenos. — b. Arndt : Bona; Guiu : Bova. — c. A et
Arndt : Mornenval; Guise : Morvenal.
I Villers-le-Sec (Arenûsus) (Aisne, Saint-Quentin, Ribemont).
» Hangest-en-Santerre (Somme, Montdidier, Moreuil).
3 Pierrepont (lâtd.). ^^
4 Boves (Somme, Amiens, Boves).
5 Moreuil (Somme, Montdidier, Moreuil).
6 Picquigny (Somme, Amiens, Picquigny).
7 Breteuil-sur-Noye (Oise, Clermont, Breteuil).
8 Raoul !«', comte de Clermont-en-Beauvaisis, connétable de France, aS
mort en Orient en juillet 1191.
9 Bulles (Oise. Clermont, Clermont).
'o Merlo (Oise, Senlis, Creil).
" Poix (Somme, Amiens, Poix).
»* Milly (Oise, Beau vais, Marseille-le-Petit). 3o
«3 Raoul I*', dit de Marie (f 1141); cfr. § 35-
'4 Crépy-en- Valois (Oise, Senlis, Crépy).
'5 Morienval (Oise, Senlis, Crépy).
'6 Villers-Cotterets (Aisne, Soissons, Villers-Cotterets).
»7 Viviers {Ibidem),
'8 La Ferté-Milon (Aisne, Château-Thierry, Neuilly-Saint-Front).
'9 Louis VII, 1137-1180.
35
Chronicon Hanoniense, 89
habuit ducissam Aquitanie % ex cujus parte Aquitaniam jure
hereditario habuit, de qua filias duas habuit, que duobus
poteniissimis in Francia fratribus, Henrico scilicet comiti
Campanensi et Theobaldo comiti Blesensi, maritate fuerunt.
5 Cum autem invidorum et perfidorum suggestionibus, qui
dominum suum regem Francie tam potentem esse nolebant,
quod in Franciam et Gasconiam obtineret, factum est inter
eos divortium *, ipse Ludovicus rex duxit uxorem ^ Constan-
tiam, régis Hispanie filiam, mulierem omni bonitate pleuam,
10 de qua filias habuit duas. Mortua autem Constantia, que
magnum in Francia habuit pianctum, Ludovicus rex duxit
uxorem Alam. *, sororem predictorum comitum, scilicet
Henrici comitis Campanensis et Theobaldi comitis Blesensis,
qui filias eius habebant uxores; sororem eciam comitis
ïS Stephani ^ et domini Willelmi ^, qui primo Carnotcnsis epis-
copus, deinde Senonensis archiepiscopus, postea Remensis
archiepiscopus fuit, et ducisse Burgundie et comitisse Bar-
le-Duc et comitisse Percée sororem. Ludovicus rex itaque de
Ala regina filium habuit Philippum ^ et filiam ^ que cuidam
ao imperatori Constantinopoli fuit maritata. Hic autem Philip-
pus, rex potentissimus, uxorem habuit Elizabeth, filiam
Balduini comitis Hanoniensis, filii inquam Balduini comitis
et Alidis comitisse, sicut subsequenter plenius indicabimus.
» Ci dessus § 48 (note 3 de la p. 83).
>^ » En 1153 (18 mars), au concile de Beaugency.
3 En II 54; cfr. note 5, p. 84.
4 En 1160, Ala (Alix) (f 1206), fille de Thibaut II, comte de
Champagne (IV de Blois; cfr. § 23, p. 40, n. 9 et p. 41, n. 1-8).
5 Etienne, comte de Sancerre (Berry). C'est lui qui érigea en comté
3o cette part de l'héritage paternel (i 152).
^ Guillaume, évêque de Chartres (1165), archevêque de Sens (1168),
archevêque de Reims (i 176-1202).
7 Philippe II Auguste (i 180-1223).
* Agnès, femme 1° d'Alexis le Jeune, empereur de Constantinople
35 (t 1183); 2^ d'Andronic Comnène, empereur de Constantinople (f "85);
30 de Théodore Branas.
ço Gisleberti
[51] Theodoricus cornes Flandrie de uxore sua Sibilia filios
habuit et filias, quorum unus fuit Philippus cornes Flandrie '
et Viromandie potentissimus, aiter vero Matheus cornes
Boloniensis % qui ex parte uxoris sue comitatum Bolonien-
sem adeptus fuit. Ciim enim comitatus Boloniensis ita vaca- 5
ret, quod quasi nul) us in eo hères compareret, compositum
fuit per considerationem hominum terre illius quod quedam
domina, que religionis habitam assumpserat ^ quia proxima
hères videbatur, ad dignitatem comitatus suscipiendam
vocata fuit. Quam ipse Matheus duxit uxorem, et ex parte lo
ejus comitatum Boloniensem possedit, et ex ea filias habuit
duas, Idam * scilicet, que post patrem comitatum Bolonien-
sem tenuit, et primo nupsit Gerardo comiti de Ghelra, deinde
Bertoldo Ciringhiorum duci, postea Rainaldo, comiti Domni-
Martini ^ in Francia, et Mathildem ^ quam Henricus dux i3
Lovaniensis habuit uxorem. Cum itaque ipse Matheus de
uxore sua has duas filias suscepisset, placuit ipsi domine,
que Deo votum fecerat, ad ecclesiam suam omnino reverti ^
Matheus autem, qui pro parvitate fiiiarum suarum comita-
tum illum possidebat, aliam duxit uxorem, Aenoram scilicet, 20
filiam Radulphi comitis Viromandensis, sororem Elizabeth
comitisse Flandrie. Qui Matheus in quadam guerra régis
Francorum et régis Anglorum, in obsidione castri Drien-
25 juillet ^Qj.^ 8 letaiiter vulneratus fuit ^. Uxor autem ejus vidua
1173 '
» Philippe d'Alsace, comte de Flandre, 1168-1 191. «5
2 Mathieu, de Flandre (1160-1173), avait épousé Marie, fille d'Etienne,
comte de Boulogne (1125-1150), roi d'Angleterre (i 135-1 154).
3 Elle avait été abbesse de Romsey (Angleterre, Hampshire).
4 Ida, comtesse de Boulogne (1173, f 1216), épouse 1° Mathieu (in-
connu); 2» 1180, Gérard III, comte de Gueldre (f 1182); 30 1183, ^°
Berthold IV de Zàhringen (f 1186); 40 1190, Renaud P', comte de
Dammartin (f 1227).
5 Dammartin-en-Goèle (Seine-et-Marne, Meaux, Dammartin).
6 Mathilde épouse (1179) Henri I", duc de Brabant (1190-1235), que
Gislebert nomme toujours duc Lovaniensis. 35
7 En 1169 ou 1170; elle mourut en 1180 ou 1182.
8 Driencourt devenu Neufchâtel-en-Bray (Seine-Inférieure, Neufchâtel,
Neufchâtel).
9 Cfr. Radulf. de Diceto, SS., XXVII, 265.
Chronicon Hanoniense,
Aenora nupsit Matheo comiti Bellimontis % que tandem post
multas passas injurias terram que Valesium dicitur et Sanc-
tum Quintinum et partem Viromandie jure hereditario pos-
sedit. Tertium Theodericus cornes Flandrie habuit fîlium
5 Petrum scilicet, primo Cameracensem electum, deinde
militem factum, ut prediximus % et filiasquarum una, (Ger-
trudis)" nomine, primo nupsit comiti Morianne \ postea viro
nobiii Hugoni de Oisi, et demum, assumpto religionis habitu,
Deo sacrata in Mescinençi ecclesia decessit. Una earum soli
10 Deo adherens et eum sibi sponsum eligens, in monasterio
Fontis-Evraldi religionis habitum assumpsit*. Terciam vero
filiam, Margharetam nomine, scientia omnique morum
honestate ditatam, Balduinus comes Hanoniensis, Balduini
comitis et Aiidis comitisse filius, habuit uxorem ^ de qua
i5 ipse filios habuit et filias, sicut subsequenter de illorum subli-
mitate satis per presentis scripti noticiam declarabitur.
[52] Sepedicti comitis Balduini, Yolendis comitisse filii,
diebus vir nobilis in Brabantia, fidelis ejus, Hugo de Aen-
ghien^ vavasor ^ potens, pater Gossuini et Engelberti, Soheri
20 et Bonifacii, in Aenghien ® villa, quam a comité Hanoniensi
a. A cX. A^, lacune.
» Mathieu III (vers 1 174-1208). Le comté de Beaumont-sur-Oise,
en Beauvaisis, comprenait : Beaumont, Méru, Chambly, L'Isle-Adam,
Asnières-sur-Oise. (Drouet d'Arc, Histoire des comtes de Beaumont, dans
2 S les Mémoires de la Société des antiquaires de Picardie, IV.)
' Cfr. § 47.
3 Gertrude épouse Humbert III de Savoie; 2» peu après, 1153,
Hugues III d'Oisy; séparée de lui, elle entre au monastère de Messines.
4 Mathilde, religieuse à Fontevrault. Cfr. Dklisle, Catalogne, 109.
3o 5 En avril 1169.
6 Cfr. E. Matthieu, Histoire de la ville d'Enghien, Mons, 1877-1878.
Hugues vécut jusqu'après 1183.
7 Vavassor, arrière-vassal, a été employé primitivement pour désigner
les vassaux des comtes, arrière-vassaux des rois. C'est ce sens qui
35 reparaît ici (cfr. Guilhermoz, 150, n. 38).
8 Enghien, sur la limite extrême du Brabant hennuyer et du duché
de Brabant.
Ç2 Gisleberti
tenebat ligie, castrum fossato, muro et turri construxit ',
quod contra fidelitatem suam a duce Lovaniensi in feodo
accepit. Unde per ipsum castrum in guerris, que cornes con-
tra ducem habuit, multa evenerunt terre comitis detrimenta;
attamen ipsius comitis Balduini filius Balduinus, Flandrie et 5
Hanonie cornes et marchio Namurcensis, ipsum castrum
postea prostravit.
[53] Sepe nominati comitis Balduini, Yolendis comitisse
filii, diebus placuit quampluribus regibus, archiepiscopis et
episcopis, ducibus et comitibus, et aliis nobilibus cujus- lo
cumque conditicnis, viris multis, signum crucis Domini sibi
assumere \ et iter Jherosolimitanum arripere ad minuendas
gentilium vires et christianorum vires augendas. Eodem
quidem temporeet in eodem comitatu Conrad us Romanorum
rex ^ cum Ludovico predicto Francorum rege et cum multis i5
principibus Theutonie et Francie Constantinopolim et
Brachium Sancti Georgii transivit; sed quia uxores suas
quamplures secum habebant, et in eorum comitatu cujusque
conditionis mulieres incedebant, ipse non sano vel justo
ordine incedentes, nichil profecerunt. In illo autem comitatu 20
Fredericus* Suevorum dux, miles juvenis, ante Damascum
pre ceteris in armis valuisse dicitur.
[54] Sepe nominati eciam comitis diebus, defuncto Con-
rado Romanorum rege, principes Teutonie, sicut juris et
15 février moris est, in villa supra Mogum fluvium que Franchenevors ^ ib
^^ir dicitur, convenerunt ad eligendum sibi imperatorum. Cum
autem super electione tanti honoris tôt et tanti principes
dissentirent, communi consensu et consilio in quatuor prin-
1 Probablement en II 67.
2 C'est la croisade de 11 46- 11 48; cfr. sur le siège de Damas, Bernhardi, 3o
KonradlIL 664-669; sur la composition de l'armée des Croisés, Ihideni,
597-
? Conrad III, 1138-1152.
4 Frédéric (plus tard empereur), fils de Frédéric II, duc de Souabe,
frère de Conrad III. 35
5 Francfort-sur-le-Mein.
Chronicon Hanoniense 93
cipes prepotenles super hac electione compromiserunt ', quo-
rum unus fuit Fredericus predictus Suevorum dux, nepos
supradicti Conradi régis, qui Fredericus pre ceteris milicia
et animositate florebat. lUorum autem quatuor, quorum dis-
5 positioni imperialis electio commissa erat, quisque ad ipsius
majestatis culmen anheiabat.. Fredericus autem astutus et
vividus, cuiquesociorum suorum loquens secretius, quemque
eorum ad imperium tendere faciebat, promittens cuique
imperium si ei soli ab eis tribus tota electio committeretur.
10 Très igitur in quartum Fredericum Suevorum ducem, fide et
juramento datis securitatibus, totam electionem posuerunt.
Convocatis autem aliis principibus omnibus qui in ipsos qua-
tuor compi-omiserant et inde fidem fecerant, très professi
sunt quod soli Suevorum duci totam electionem concesse-
i5 rant. Universis autem audientibus et non contradiceniibus,
Fredericus dixit se de sanguine imperatorum ortum esse, et
ad regendum imperium se nuUum meliorem scire, et ideo
ad tante majestatis apicem se eligebat. unde multi qui eum
dilexerant majori gaudio exuitabant, quidam autem pro
30 invidia et avaricia dolebant, sed electioni contraire nequa-
quam poterant. Fredericus autem, qui ad conventum elec-
tionis cum providentia venerat in tribus milibus militum
armatorum, cum festinatione Spiram civitatem adiit, ibique
se in regem coronari fecit ""^ ne quis sibi ulterius posset resis-
a3 tere. Inde coronatus Aquî's palatium venit, ibi coronam regiam
gestavit ^ et postmodum nacto tempore Romam veniens, im-
periali corona insignitus fuit ^, uxoremque duxit de Burgun-
dia ^ ex cujus parte Besontionem civitatem ^ et magnam
' Ce récit, qui n'est confirmé par aucune autre source, paraît inspiré
3o par des souvenirs se rapportant à l'élection de Lothaire III (cfr. Giese-
BRECHT, IV, 497; Bernhardi, Lotluir V. Supplinburg, 23-39).
* Inexact.
3 Couronnement à Aix-la-Chapelle, le 9 mars 1152.
4 Frédéric fut couronné à Rome par Adrien IV, le 18 juin 1155.
35 5 Béatrice, fille de Renaud III, comte de Haute-Bourgogne, deuxième
femme de Frédéric I®^ qu'elle épousa le 10 juin 1156. Le premier
mariage de l'empereur, avec Adèle de Vohburg, avait été cassé en 1153.
6 Besançon.
g4 Gisleberti
Burgundie partem obtinuit, et de eadem uxore filios " habuit
Henricum Romanoram imperatorem et Sicilie regem et Fre-
dericutn ducem Suevorum et Ottonem comitem palatinum
et Conradum ducem de Rodinburch et Philippum clericum,
de quorum gestis in subsequentibus dicemus. Hic autem 5
Fredericus Romanorum imperator bona imperii sui pluri-
mum augmentavit, Italieque civitates sibi rebellantes per
multos labores sue subdidit voluntati. Hic imperator, cum
contra llaliam nimios guerrarum labores in nimia suorum
morte sustineret, anxius nimis et coartatus, fidelem et con- lo
sanguineum suum Henricum ', prepotentissimum ducem
Saxonum, ferum et ferocem virum, de cujus diviciis et poten-
tia omnes audientes mirabantur, sepius adiit ut ab eo auxi-
lium haberet; et cum ille auxilium ei negaret, imperator
ultra quam deberet pedibus illius se prostravit ; sed ille in sua i5
perdurans nequicia, dominum suum exaudire et ad suos
pedes jacentem sprevit relevare. Hiis autem et aliis injuriis
coadunatis, dominus imperator illum in causam trahens,
terram suam cum honore ei fecit abjudicari; et cum videre-
tur quod dux ille per vires hominum a tam longa et tam spa- ao
ciosa terra et a tôt et tantis castris fortissimis nequaquam
ejici posset, tamen peccatis suis prepeditus et hominum
suorum odiis aggravatus, per dominum imperatorem prorsus
mansit exheredatus, cujus bona dominus imperator multis
principibus distribuit ^ >5
1 Enfants de Frédéric et de Béatrice : 1° Henri VI; 2» Frédéric, duc
de Souabe(ii7o), f 20 janvier 1191; 30 Conrad, duc de Rotenburg (1188)
et de Souabe (1191), f 15 août 11 96; 4° Otto, comte palatin de Bourgogne
(I190), t 13 janvier 1200; 5® Philippe, élu évêque de Wurzburg(ii9i), duc
de Spolète (1193), de Souabe (1196), roi (6 mars 1198), f 21 juin 1208. 3o
2 Henri le Lion, duc de Saxe (1142), de Bavière (1154), banni (1180):
cfr. le § 48. Frédéric était cousin de Henri le Lion; Judith, mère de
Frédéric, était sœur de Henri, duc de Bavière et de Saxe, père de
Henri le Lion.
3 La plus grande partie du duché de Saxe à Bernard d'Anhalt: les 35
territoires correspondant aux diocèses de Paderborn et de Cologne en
Westphalie à l'archevêque Philippe de Cologne, avec -lo titre ducal.
Otton de Wittelsbach reçut le duché de Bavière.
Chronicon Hanoniense. 95
[56] Anno Domini 1 168, vigilia pasce ' sepediclus Balduinus 30 mars
cornes et Midis comitissa, existentes Valencenis, cum filiabus "^^
suis Yolende scilicet Suessionensi comitissa dominaque
Nigelle et Agnete domina Cociaci et Laureta vidua, et filiis
5 suis Balduino et Henrico, Baiduinum filium suum in militem
cum honore et gaudio ordinaverunt. Tune autem impletum
fuit quod ipse cornes diu desideraverat, quia a multis annis
antea preteritis inauditum fuerat^, ut aliquis comitum Hano-
niensium filium militem vel filiam maritatam vidisset. [Ipse
»o autem Balduinus, secunda feria post octavam pasce ^ cum
multis militibus quibus tune temporis Hanonia florebat,
Trajecti* lorniavit, ubi probissimus miles Walterus de Hone-
cort ^, Walteri pater, occisus fuit.] In ipsis autem diebus
paschalibus, cum sepedictus cornes Balduinus cum uxore
i5 sua et filiis suis et filiabus supradictis Valencenis moram
faceret, et thalami magne aule perfecti essent, et ad perfec-
tionem majoris aule operarii laborarent, contigit quadam die
sabbati, cum sepedictus Balduinus comes et ejus filius Bal-
duinus miles novus, et probi cum eis milites, Balduinus
2 scilicet de Toeni, et Gaufridus agnomine Tuelasue**^, et vir
prudens Ludovicus de Frasne, cum quibusdam aliis militibus
et servientibus opus novum inspicerent, trabe magna grossa
et nova sub eorum pedibus fracta, unde mirandum est, ab
a. A : Tuelainne.
a5 » En 1168, Pâques tombait le 31 mars; mais l'année, d'après le style
français que suit Gislebert, pouvait commencer la veille, le samedi, après
la bénédiction du cierge pascal.
2 Cfr. p.' 68, 3 et suiv.
? Ipse Balduinus, le jeune Baudouin. Il est impossible d'établir ici la
3o concordance des dates. Si l'accident dont il est parlé est arrivé dans les
jours de Pâques, et si le nouveau chevalier a eu la main luxée, il n'a pu
se rendre le 8 avril au tournoi de Maestricht. Ménilglaise, II, 200, donne
pour ce tournoi la date du 29 avril 1169, mais il paraît arbitraire de le
reporter ainsi à l'année suivante.
33 4 Maestricht.
5 Honnecourt (Nord, Cambrai, Marcoing).
6 Tuelasjie. Ce nom est orthographié dans le manuscrit de plusieurs
façons différentes.
q6 Gisleberti
alto ceciderunt ^ Dominus autem cornes, fracto crure, diu
languit, at tilius ejus Balduinus miles novus, elocata ' manu
cito convaluit; eorum autem socii predicti milites strenui,
quassatis membris, languerunt. Comité quidem ex cruris
lesione languente Valencenis, uxor ejus Alidis, mulier reli-
giosissima, divinis obsequiis et elemosinarum largitionibus
Finjuil. intenta, ibidem egrotare cepit, et Deo spiritum reddidit ^
"^^ Cujus corpus Montibus allatum in monasterio béate Walde-
trudis in cripta sancti Johannis baptiste sepultum est. Unde
dominus comes ordinavit, ut sacerdos, qui pro anima ilhus
divina célébra turus est, iS boneria terre arabilis habeat in
territorio de Norcin *.
[56] Sepedictus comes Balduinus, Yolendis comitisse filius,
ordinem secularium canonicorum Valencenensis ecclesie
sancti Johannis Baptiste, quorum ad ipsum proprie pertinebat
institutio, in ordinem regularium canonicorum transmuta-
vit \ et eos a sua emancipana institutione, abbatem eis pre-
fecit; qui operibus bonis inhérentes, apud ejusdeni comitis
filium Balduinum et ejus uxorem Margaretam gratiam et
familiaritatem habuerunt, et honeste vivendo bona ecclesie
sue augmentaverunt.
1 Guise, XVII, i8, suivant le poème, Vita Gilberti Valencenensis,
donne à cet accident le caractère d'une punition divine. Gislebert ne
relate pas les faits que l'on reprochait à Alix. Guise, XVII, 37, a un
second récit du même événement dans lequel il suit Gislebert. 25
2 Cfr l'ancien français : eslochùr, déboiter, et le français : disloquer.
3 L'épitaphe donnée par Mirœus, I, 296, fait dire à la comtesse Alix :
Finis adest Julio, cum nulla vel altéra fio. Le tombeau d'Alix, conserve a
Sainte-Waudru, porte qu'elle mourut au moment où juillet finit, 1169.
4 Noirchin (Hainaut, Mons, Pâturages),
s Cf. MiR^us, I, 690; Leglay, Revue, 62. Charte de Nicolas, évoque
de Cambrai, peu avant 1 141 ; Clarembaud en fut le premier abbe. On a la
un des exemples, nombreux au XIP siècle, de la transformation d un
chapitre séculier de chanoines en chapitre régulier, difficile a distinguer
d'une véritable 'abbaye. La règle suivie était celle de saint Augustin 33
(cfr. Leglay, Cameracum christianum , 265).
3o
Chronicon Hanoniense.
97
[57] Balduinus miles novus audiens multos in Hanonia
fures et latrones commorari, qui de confidentia multorum
potentum, ad quos sanguinis linea pertinebant, in mails
operibus vivere non dubitabant, illos ubique perquirebat,
captosque quos infâmes percipiebat, quosdam suspendens,
alios igné concremans, quosdam vero aquis submergens,
alios vivos sepeliens, nuUi eorum pro magna parenteia par-
cebat ^ Ipse autem Balduinus miles novus tornamenta
ubique perquirens, quoscumque poterat milites probos
magnique nominis sibi socios et commilitones adjungebat.
Et cum pater ejus et ipse eorumque homines a potentissimo
comité Flandrensi et Viromandensi et ejus hominibus odium
et rancorem minasque sepius haberent, contigit inter cetera
tornamenta que Balduinus perquirebat, quod Philippus
comes Flandrensis et Viromandensis quosdam Francos contra
se ad tornamentum inter Gornai ^ et Rissuns ^ invitavit.
Audiens autem Balduinus comitem Flandrie in magnis viri-
bus multoruiîi scilicet proborum militum et servientium
equitum et peditum ad tornamentum illud venturum, quam-
vis consuetudo esset militum Hanoniensium in tornamentis
in loco illo nominatis cum Flandrensibus et Viromandensi -
bus esse, tamen ipse Balduinus cum probis quos secum
habebat militibus, ad partem Francorum qui ibi pauci erant,
ob rancorem quem contra comitem Flandrie et suos habebat,
transivit, comitique Flandrie et ejus magnis viribus viriliter
restitit. Comes autem Flandrie, nimia accensus ira, cum suis
hominibus tam equitibus quam peditibus quasi ab bellum
ordinatis gravius Francis et Hanoniensibus occurrere cepit.
Miles autem quidam in armis probissimus et atrocissimus,
ipsius Balduini commilito, Gaufridus sciJicet agnomine
Tuelasne, percipiens domini sui Balduini et suorum immi-
nentem lesionem, comiti Flandrie in forti lancea occurrens,
^ Guise, XVII, 38, mais d'après une autre source.
- Gournay-sur-Aronde (Oise, Compiègne, Ressons).
3 Ressons-sur-Matz {Ihid.).
98
Gisleberti
iclu quodam quod vulgariter de feltro * dicitur, in medio
pectoris illum percussit; qui suis stipatus et supra equum
retentus, velut mortuus diu stetit. In quo conflictu ipse
cornes Flandrie, ut a multis asseritur, captus fuit et detentus,
sed permissione cujusdam probi militis, Egidii scilicet de ">
Aunoit % dicitur evasisse, indeque Balduinus cum Francis
contra Flandrenses victoriam dicitur obtinuisse.
[58] Henricus cornes Namurci et Lusceleborch in diebus
illis contra juratam compromissionem quam cum Balduino
sepedicto comité Hanoniensi et ejus uxore Alide eorumque lo
filio Balduino firmaverat super suis possessionibus, ut satis
predictum est ^ ire non formidans, cupiditate rehabendi
Trajectum villam supra Mosam, quam mater ejus Ermen-
sendis comitissa et ipse Henricus apud imperatorem pro
1600 marcis argenti impignoraverant \ duxit uxorem valde i5
senex Agnetem, filiam Henrici nobilissimi comitis de
Gheira \ sepenominati comitis Hanoniensis Balduini consan-
guineam. Sed quia in matrimonio concessum fuerat et pro-
missum Henrico comiti Namurcensi quod comes de Gheira,
» l^^fcltriim, fautre, était un arrêt fixé au plastron de fer pour recevoir 20
le bois de la lance lorsqu'on chargeait à cheval ((k)DEFROY, IJI, 735); le
coup de fautre est donc donné avec toute la force d'impulsion du cheval
lancé sur l'adversaire.
2 Aulnois (Hainaut, Mons, Pâturages). Gilles était grand échanson du
Hainaut; cf. § 68, p. 108, 7. ^^
3 Ci-avant § 33, p. 62.
4 II ne m'est pas possible de dire comment Ermesinde de Luxembourg
et son fils Henri avaient pu disposer de Maestricht. Il semble que déjà
en 1132, c'est-à-dire avant la mort deGodefroid deNamur, l'empereur fût
en possession de cette place; un diplôme de Lothaire 111, daté de cette 3o
année (Mir^eus, I, 95), parle des paroissiens de Saint-Servais, videlicet
omnes pertinentes ad Justitiam régis.
5 Agnès était fille de Henri de Gueldre, fils de Gérard le Long. Il
paraît résulter du langage de Gislebert que le comte de Gueldre avait
quelque titre pour intervenir dans les affaires relatives à Maestricht. En 33
sa qualité de petite-fille de Gérard le Long, Agnès était cousine de
Baudouin IV. fils d'Yolande, sœur de Gérard.
Chronicon Hanoniense. 99
mediante pecunia, apud imperatorem efficeret quod ille
Trajectum libère rehaberet — et hoc pactum nunquam fuit ,
observatum, — cornes Namurcensis, qui Agnetem per qua-
tuor annos habuerat S sed ei in lecto nequaquam communi-
5 caverat, eam ad patrem remisit, quam postea, sicut subse-
quenter dicemus ^ recepit, unde mala infinita evenerunt.
[59] Transacto anno primo milicie Balduini, Balduini 1169
comitis et Midis comitisse filii, mediante Fiandrensium et
Hanoniensium consilio consensuque concordi, Balduinus
10 tempore paschali, mense Aprili, anno Domini ii6g, duxit Avril
uxorem Margharetam ^ nobilissimam, admodum pulchram
omnique honestate et bonitate ornatam, Philippi '^ comitis .
Flandrie et Viromandie et Mathei comitis Boloniensis et
domini Pétri Cameracensis electi sororem ^ Et cum antea
i5 Balduini pater a comité Flandrensi annuatim pro concordia
Duaci castri quod reclamabat, 200 libras denariorum habuis-
set \ 3oo appositis in matrimonio ilii, 5oo libre denariorum
Balduino ad winagium de Bapalmis fuerunt annuatim assi-
gnate, firmata inter comitem Flandrie et comitem Hanonien-
20 sem confederatione ^ fide interposita tactisque sacrosanctis ;
ita quidem quod comes Flandrensis comitem Hanoniensem
ad omnes nécessitâtes suas contra omnes homines juvaret,
a. A, Arndt: Thcoderici; A^ : Philippi. — b. Guise
filiam.
' De ii68à 1172.
25 * Cfr. § 122.
3 Cfr. Guise, XVIl, 38.
4 Le comte de Hainaut recevait annuellement 200 livres comme
dédommagement de la perle de Douai (ci-dessus § 20); 300 livres lui
furent, en ouirc. })romises à l'occasion du mariage de Marguerite, et ces
3o 500 livres furent assises sur le winage de P>.ipaume. Bapaume, sur la
frontière orientale de l'Ariois, était le siège d'un transit important.
(FiNor, ÊtitJe sur h'S relations commerciales entre la France et la Flandre
au moyen âge, 15.) Le winage ou guionage (de guiû?i, guide) était un droit
de travers payé par les marchands.
35 5 Cfr. SiGEB., Cont. Aqiiic, SS., VI, 412, ad. ann. 1168.
i oo Gisleberti
excepto domino suo ligio rege Francorum ; cornes autem
Hanoniensis comitem Flandrie ad omnes homines juvaret,
excepto domino suo ligio Leodiensi episcopo. O quam glo-
riosus matrimonii conventus tanti viri illustris ac potentis
principis et valde sapientis, et tante matrone nobilissime ac 5
honestissime ac prudentissime ! Quorum fidem Deus ex alto
prospiciens, eorum bona et potentiam plurimum ampliavit,
eosque cunctis vicinis suis in potentia et gratia prefccit, pro-
lemque ex eis gloriosam dédit, filiorum scilicet et filiarum,
de quibus in subsequentibus quamplura dicemus. Balduinus lo
autem, post desponsatam Margharetam, dum pater ejus
Balduinus comes Hanonie vixit, ita ei fuit obediens quod in
nuUo eum offendit.
1169 [60] Eodem anno \ tempore autumnali, Henricus sepe-
dictus comes Namurcensis et Lusceleborch contra Gode- ib
fridum ducem Lovaniensem, comitis Hanoniensis consan-
guineum % qui eciam comitis Hanoniensis consanguineam,
Henrici ducis de Lemborch sororem, habebat uxorem ^
guorram habuit \ Balduinus autem comes Hanoniensis et
ejus filius Balduinus, sicut ad omnes nécessitâtes suas semper 20
fecerant, ita tune comiti Namurcensi suum prebuerunt auxi-
lium et commoto exercitu manserunt apud Scalcinas . Et
cum comes Hanoniensis 700 milites in exercitu suo haberet
in armis, omnes illi de terra erant Hanoniensi, exceptis
»- Guise, XVII, 39. 2b
2 Le duc de Brabant, Godefroid III (1142-1190) était l'arrièn- petit-fils
du comte Henri II de Louvain, dont la fille Ida avait épousé Baudouin II
de Hainaut.
3 (iodcfroid III de Louvain avait épousé Marguerite, sœur de Henri III
de Limbourg. La grand'mère de Henri III, Jutta de Gueldre, était sœur 3o
d'Yolande, femme de Baudouin III de Hainaut.
4 Les causes de ce conflit demeurent obscures. Cfr. J. Borgnet, Hi.<itoire
du comté de Aamur, 5 1 et suiv.
5 Écaussines (Hainaut, Soignies), près de la frontière sud-ouest du
Brabant. ^^
Chronicon Hanoniensi. loi
duobus suldariis ^ Waltero scilicet et Gerardo de Sothen-
ghien ". Itaque cornes Hanoniensis et Baiduinus fiîius ejus in
auxilium comitis Namurcensis guerram et molestiam intule-
runt duci Lovaniensi, et comitem Namurcensem ad pacem
^ honestam produxerunt.
[61] Baiduinus de uxore sua Marghareta filiam genuit
gloriosissimerecordationis Elizabeth,que potenlissimo Fran-
corum régi Philippe ^ nupsit, et Francorum regina serenis- 1170
sima religiosissimaque et omnium dilectissima effecta est,
10 quam mater ejus Marghareta apud Insuiam * in Flandria Avril
peperit mense Aprili anno Domino 1170. Quo eciam anno
Baiduinus de Toenio, miles probissimus, ut prediximus \ a
seculo migravit.
[62] Eodem anno ^, mense Augusto, tornamentum apud Août
i5 Trasinias ^ fuit proclamatum, ad quod Baiduinus, comitis
Hanoniensis filius, causa torniandi venir; sed quia Gode-
fridus dux Lovaniensis rancorem ei inferebat, ut in torna-
mento securior esset, quosdam servientes pedites secum
habuit, circiter tria milia. Godefridus autem dux Lovaniensis
20 cum multis militibus quoscumque habere potuit, et cum
exercitu hominum armatorum, circiter triginta ^ miUa, quasi
ad bellum venit. Baiduinus autem et sui, ut haiam que de
Carnieres ^ dicebatur, transierunt, videntes ducis vires
nimias, si potuissent citius retrocessissent. Sed quia difficile
35 ' Solder H, soudoyers. Sur la chevalerie soldée [milites stipendiarii],
cfr. Waitz, VG, VIII, 164 et suiv. ; Luchaire, Manuel, 610, et ci-après
p. 103, n. 5.
2 Gautier et Gérard de Sotteghem étaient Flamands (cfr. le § 31, p. 56,
n. 6).
3o 3 Philippe II Auguste.
4 Lille.
5 Ci-avant § 31. P- 55^ 22-23.
6 Guise, XVII, 40.
7 D'après Lambert de Watrelos, SS., XVI, 154, le tournoi eut lieu le
35 13 juillet.
8 (ïUise dit : usque ad XX millia peditum et circiter V millia equitum.
9 Carnieres (Hainaut, Thuin, Binche).
102 Gisleberti
erat nemus illud absque multorum hominum perditione
transire, ipsi contra ducem ad bellum se preparaverunt.
Duce igitur et suis in malum Balduini et suorunn festinan-
tibus, Balduinus, vivido assumpto animo, ab equo descendit
super aquam que Pictencials ' dicitur, ut sui videntes eum 5
peditem non relinquerent, sed cum eo tam équités quam
pedites ad bellum animarentur. Duci autem et suis cum
superbia et ferocitate advenientibus Balduinus cum suis viri-
liter resistens, illos, Deo auxiliante, devicit, et eos in fugam
convertens, multos cepit, multosque in viribus suorum lo
paucorum peremit. Occisorum autem de exercitu ducis
fuerunt circiter duo milia, captivorum autem fuerunt circiter
sex milia. De hominibus vero Balduini quasi nuUi occisi vel
capti fuerunt. Que quidem Victoria patri ejus Balduino
comiti et Hanoniensibus gaudium et commodum protulit; i5
duci autem Lovaniensi et Brabantinis dolorem et dampnum
intulit.
1171 [63] Sequente anno Domini 1171 % mense Julio, Margha-
Juillet pg^g^^ Balduini uxor, filium peperit Valencenis, Balduinum
scilicet, qui post patrem et matrem comitatum Flandrie et 20
comitatum Hanoniensem tenuit ^. Marghareta autem pro
partu in Valencenis jacente, ipsa villa Valencenensis proprio
igné * concremata fuit in majori et mcliori parte, itaque
domorum combustarum fuerunt circiter quatuor milia.
[64] Tempore illo Philippus comes Flandrie, habito coUo- 25
quio et consensu cum illustri comité Campanie Henrico
— qui quidem Henricus Ludovici régis Francorum filiam de
prima illius uxore habebat uxorem ^, ejus eciam sororem
1 Le ruisseau de Piéton (village au nord de Binche) : (iuise : usqiie ad
ripariam du Piéton. 3o
2 Cfr. GrisE, XVII, 41.
3 Baudouin VI, IX en Flandre (i 194-1205).
4 Que ^\gn\^e. ptiyprio igné? Peut-être corrigera-t-on : fortuito igné?
5 Henri 1" le Libéral, comte de Champagne (i 152-1 198), avait épousé
Marie, fille de Louis VII et d'Éléonore. 35
Chronicon Hanoniensi. io3
ipse rex habebat uxorem terciam ' — matrimoniorum con- 1171
ventiones cum illo firmavit, ita quidem quod ipsius Henrici
primus filius Henricus Elizabeth, Balduini Hanoniensis et
Margharete filiam,tunc puellam, haberet uxorem, Balduinus
5 autem, Balduini et Margharete filius parvulus, Mariam,
Henrici comitis filiam, haberet uxorem ^ cum utrique ad
annos nubiles pervenirent. Si quis autem utrimque filiorum
ante annos nubiles decederet, alter filius superstes primus in
matrimonio illi succederet. Si qua autem de filiabus nomi-
10 natis intérim decederet, alia superstes filia in matrimonio illi
succederet. Conventiones autem ille ^ in parte fuerunt obser-
vate, et post multa juramenta in parte nequaquam, sicut
in subsequentibus dicetur.
[65] Eodem anno, tempore autumnali, Henricus comas
»5 Namurcensis et Lusceleborch ab hominibus suis ligiis et a
vicinis tanta traditionum ^ et guerrarum oppressione in terra
de Lusceleborch coartatus detinebatur, quod castrum Lus-
celeborch, ne illud per traditionem aliquam ei subriperetur,
exire timebat. Cui nepos suus Balduinus, comitis Hanonien-
20 sis filius, cum 3oo militibus et totidcm servientibus equiti-
bus ^ superveniens in propriis expensis, tcrram illam volun-
* Alix, que Louis Vil épousa en troisièmes noces, en 1160.
2 Marie épousa en effet Baudouin VI, en janvier 1186 (§ 123).
3 Le texte de cet accord ne paraît pas avoir été conservé.
2 5 4 Traditiones, trahisons.
? Ce passage, combiné avec plusieurs autres (§§ 65, 71, 95, 99, 112, 114,
155, 209, 217), permet de se faire une idée assez complète de la com-
position de l'armée du comte de Hainaut. Elle comprenait des chevaliers
(milites), des sergents à cheval {servientes équités , clieyites équités) et des
3o sergents à pied {servientes pedites, clientes peditcs). Les chevaliers étaient
des vassaux, astreints au service militaire, ou des chevaliers libres, soldés
par le comte [suldarii, solidariij stipcndiarii, §§ 60, 112, 114). Il les
prenait soit dans le pays même, soit à l'étranger. Les chevaliers avaient
une armure complète, avec la broigne ou le haubert (cotte de mailles avec
35 manches et gorgerin). Les sergents à cheval peuvent être considérés
comme écuyers des chevaliers, d'où leur nom de 5^/'7'îV«/^5/ généralement,
leur nombre est le même [jnilites et totidem servientes équités, § 65, 71, 99,
I04 Gisleberti
171 tati sue restituit, castrum Bretcnghes * obsedit, obsessumque
et graviter oppressum appositis machinis in viribus suorum
cepit et prostravit, et terras eorum, qui avunculo suo adver-
sabantur, usque Metim civitatem, prédis acceptis et igné
apposito, vastavit. In quo cxercitu cum ipso Balduino fuerunt 5
milites probissimi magnique nominis, scilicet Jacobus de
Avethnis, Egidius de Sancto Oberto, Rasso de Gavra, mul-
tique alii milites strenui, quibus Hanonia tune temporis
florebat. Indeque^d patrem gaudens etincolumis Balduinus
rcdiit.
[66] Eodem temporc et anno Balduinus sepcdictus cornes
Hanoniensis gloriosus, Yolendis comitisse filius, infirmitate
Montibus oppressus % mortem sibi immineutcm metuens
sueque anime saluti volens providere, ordinavit ut quedam,
que de jure suo in Montibus et in Valencenis habebat, que in i5
155, 209, 217); dans quelques cas seulement, les sergents sont plus nom-
breux que les chevaliers (§ 114, 1000 contre 500, dans l'armée du comte
de Flandre) ou à l'inverse (§ 99 : 240 milites et 100 servientes équités;
§ 131 : 110 milites et 80 servientes équités; § 209 : 160 milites et 200 clientes
équités), (iislebert appelle, dans six exemples (§§ 71, 99 [2 fois], 104, 114, 20
131), ces servientes équités : loricati, c'est-à-dire qu'ils portent cuirasse : il
s'agit alors du hauhergeon ou petit haubert; mais faut-il conclure que dans
les autres cas (§§ 63, 11, I55. 209, 217) ils n'étaient que légèrement
armés? C'est l'avis de Baltzer (Zur Geschichte des deutschen Kriegswesens
in der Zeit von den létzten Karolingern his auf Kaiser Friedrich II, 55); je «^
ne crois pas que du texte seul de (iislebert on puisse tirer cette conclusion.
Restent les sergents à pied, toujours plus nombreux : ils dépassent les
autres éléments de l'armée dans la proportion moyenne de i à loo, parfois
plus, parfois moins (cfr. W. Mevkr, Das Werk des Kanzlers Gislehert von
Mons, 50). Cette infanterie, composée de vilains, n'a pas les armes des 3o
hommes nobles et libres; elle ne porte que la lance, l'épieu, un heaume
de fer (cfr. Guilhermoz, 391, n. 59; Wace, Roman du Rou. vers 1691 et
suiv.). Parfois Gislebert ajoute le qualificatif electi (§§ 71, 95) ou bene
armati{%% 95, 114), ce qui implique un armement plus complet, mais non
essentiellement ditlérent. Il sera question, aux §§ 99, 114, n^, des 35
dalistarii, qui maniaient les machines de guerre.
» Bertringen, à l'ouest de Luxembourg.
2 Guise, XVII, 42.
Chronlcon Hanoniensi, io5
gravametn universorum hominum in villis illis habitantium
vertebantur, a gravamine removerentur et in meliores con-
suetudines converterentur. In Valencenis etenim et in Mon-
tibus, jus erat comitum Hanoniensium et consuetudo, et in
5 omni eorum adventu, dum in ipsis villis morabantur, cul-
citre ' et vasa coquine necessaria a domibus burgensium et
aliorum accipiebantur indifferenter, et ad curiam defereban-
tur ad usas dominorum comitum et curie eorum perficien-
dos. -Unde comes ille sepedictus Balduinusordinavit de com-
ic muni villarum illarum consensu, ut ipse ville domino comiti
Hanoniensi in culcitris sibi necessariis et vasis coquine provi-
deant; in Valencenis autem scutelle cum aliis vasis domino
comiti administrande sunt, sed reliquie mensarum paupe-
ribus ville provide sunt distribuende; sed in Montibus
i5 scutelle nequaquam ei sunt attribuende. Verum in Montibus
débet villicus ipsius ville ad puteum castri situlam ' ammi-
nistrare, castellanus vero cordam. In Montibus autem a
solutioneculcitrarum et vasorum coquine excipiuntur domus
clericorum et dominarum et militum, et camba Sancte Wal-
20 detrudis, et camba Sancti Germani, et mansure due advo-
catorum, et domus fossato contigue a porta prope Sanctum
Germanum in circuitu usque ad portam que Porta Fori dici-
tur. Excipiuntur eciam inde domus scrvientium qui in curia
domini comitis hereditaria habent officia. In Valencenis
23 autem excipiuntur inde domus clericorum et militum et ser-
vientium comitis hereditariorum, et mansure in loco qui
Castellum dicitur. Ipse cciam comes eadem detentus infir-
mitate, quedam winagia apud Morcinpont ^ et apud Denen*
prorsus remisit. Ipse quoque ipsa ni mis aggravatus infir-
3o mitate a seculo migravit — cujus corpus in monasterio Béate
1 Culcitra (coulte, couette), matelas. Sur le droit dit coulte à court,
Cfr. (iODEFROY, II, 333-
2 Situla (seille), seau.
3 Marchipont, village mi-partie belge, mi-partie français; en Belgique
35 (Hainaut, Mons, Dour); en France, dépendance de Rombies (Nord, Valen-
ciennes, Valenciennes-Est). L'église est située sur la partie française.
4 Denain (Nord, Valenciennes, Denain).
io6 Gisleberti
1171
»,^. Waldetrudis ante majus altare sepultum est in planctu et
8 nov. nimia hominum lamentatione - septima die a festo omnium
sanctorum, anno Domini 1171.
[67] Balduinus, sepedicti comitis filius \ in comitata Hano-
niensi cum Marghareta uxore sua successit. Quasdam autem 5
guerras et inimicicias mortales que per multos annos inter
viros potentes illos, scilicet de Thrit * et ilios de Aunoit ^ dura-
verant, ipse Balduinus novus cornes de consilio nobiliuni et
sapientum suorum, iJlis iicet invitis, concordavit. Ad hec
ipse Balduinus comes novus de communi hominum suorum 10
consensu et consilio quandam in Hanonia pacem ordmavitet
eam tenendam tam suo proprio quam hominum suorum
majorum juramento confirmavit. In qua quidem pace expres-
sum fuit pro homine interfecto hominem debere interfici,
homicidam scilicet; pro membro vero ablato membrum ab i5
ablatore debere tolli \ Hec autem omnia non per legem ^ sed
per veritatem tractanda sunt. Si quis autem super his male-
ficiis se absentaverit, et virtuti pacis ordinate se committere
noluerit, maleficii sibi imputati reus judicandus est, et ulte-
rius misericordiam consequi non potest, nisi de commuai 20
consensu domini comitis et proximorum ^ illius in quem
maleficium perpetratum est. Si autem nobilis aliquis rusti-
cum interfeceritaliquem, aut membrum abstulerit, dominus
comes in vita vel in membris ei potest indulgerc; sed tamen
domini comitis pacem habere non potest, nisi de consensu aS
proximorum iUius in quem maleficium perpetratum est.
Fugitivos autem, qui ad institutionem pacis venire et per
I Baudouin V (1171-1 195).
' Trith-Saint-Léger, sur l'Escaut (Nord, Valencienncs, Valenciennes-
Sud).
3 Aulnoy (Nord), près de Trith, à distinguer d'Aulnois, cité au § 37.
4 Sur le talion, cfr. F. Cattier, Évolution du droit germanique en
Hainaut, 51 et suiv.
5 Non per legem, sed per veritatem; non suivant la procédure formaliste
et notamment avec épreuves judiciaires, mais par enquête, où dominait
la preuve testimoniale.
^ Sur le droit des « proismes », Cattier, 128 et suiv.
3o
35
Chronicon Hanoniensi. 107
eam agere noiuerint ex presumptione vel timoré, illorum pro 1171
ximi de consanguinitate illos abjurare ' debent, et sic in pace
mànere debent ab inimicis fugitivorum. Multa quidem et
alia in pacis hujus institutione fuerunt composita '.
5 [68] Cornes iste Balduinus scilicet, Balduini comitis et
Alidis comitisse filius, acceptis hominum suorum tam nobi-
lium quam servilis conditionis fidelitatibus, pacem et justi-
ciam diligens, comitatum Hanoniensem in multis laboribus
magnisque expensis viriliter et cum honore tenuit. Cui Deus,
10 gratie copiam impendens, eum miro modo in actibus suis et
bonorum suorum augmentatione plurimum exaltavit. Hic
quidem comes, in dapibus semper affluens, domum suam
honestis et splendidis cybis semper procuravit, servientibus
suis hereditariis officia sua hereditaria plenarie recognovit et
i5 restituit, eosque diligens ubique locorum constitutus liben-
tius secum habebat. De expensis autem ejus grandibus tam
in magnarum celebratione curiarum quam in guerrarum
et tornamentorum exercitiis et de beneficiis probis militibus
coUatis, et quod milites semper verbis dulcibus et decentibus
20 allocutus fuerit, nec pro aliqua commotus ira verbum aliquod
turpe vel indecens contra eos moverit, tacendum non est.
Hic eciam, quamvis secularibus deliciis deditus esset, tamen
officiis divinis, sciiicet missis et eccfesiasticis horis audiendis
intendebat, pauperumque inopiecompaciens escarum suarum
2 5 largissimas eis impertiebatur elemosinas. Iste quidem novus
comes sollempnitatem natalis Domini primo in Valencenis 25 déc.
* Sur Vabjuratio ou fourjur, Ibideiît, 134-146.
2 Arndt, p. 100, a cru que Gislebert attribue faussement à Baudouin V
la paix publiée en 1200 par son fils Baudouin VI. C'était déjà l'opinion de
3o Jacques de Guise, XVIII, 2; mais le résumé de Gislebert montre que les
deux actes ne concordaient pas tout à fait : les dispositions portant que
les contumaces ne peuvent être réconciliés que du consentement du
comte et des proches de la victime, et que le consentement de ces der-
niers est également requis pour que les nobles, auteurs d'homicides ou de
35 mutilations, puissent être graciés, ne reparaissent pas dans les grandes
chartes de 1200 (cfr. Hantke, 51).
I o8 Gisleberti
cum Marghareta uxore sua in gaudio celebravit, in qua
curia fuerunt milites 5oo, ubi Egidius sepedictus de Sancto
Oberto, vir magne probitatis magnique nominis ubicumque
terrarum, dapes tanquam summus Hanoniensis dapifer
amministravit, et cum eo milites et servientes qui in officio 5
illo jus hereditarium habebant. Arnulphus vero vir nobilis
de Landast \ qui mortuo Egidio de Aunoit summo Hanonie
pincerna, uxorem illius duxerat, vinum tamquam summus
pincerna propinavit, et cum eo milites et servientes qui in
1172 officio illo jus hereditarium habebant. Post ipsum natale 10
Domini ipse Balduinus comes cum 80 militibus torniavit
inter Bussci ' castellum et Cathalanum civitatem, et illinc in
terra Bria, in loco qui dicitur Vadum de Lisi \ eundoque
illuc et inde redeundo cum tôt militibus in propriis expensis,
ipse comes in spacium unius mensis perduxit. Sequente vero i5
5 mars quadragesima ipse comes Leodium adiit, et domino Radul-
pho Leodiensi episcopo, consobrino suo ♦, debitum pro
Hanonia fecit hominium.
Après [69] Post pascha vero, anno Domini 1172, ipse comes per-
'^ ^^^'^ rexit ad torniandum in Burgundiam inter Montbar ^ et 20
Rogesmont ^ cum militibus circiter 100, in propriis expensis;
et cum comes Nivernensis ^ de cujus dominio castrum
Rogesmont erat, inhibitionem torniandi omnibus advenien-
tibus fecisset, et comiti Hanoniensi in Castro suo Rogesmont
hospitari negaret, comes tamen Hanoniensis contra inhibi- ^5
tionem comitis Nivernensis in ipso Castro hospitatus est. In
crastino vero cum comes Hanoniensis in parte sua quinque
terre sue milites secum haberet, et ex adversa parte cum
3o
1 Landas (Nord, Douai, Orchies).
2 Bussy-le-Château (Marne, Châlons, Suippes).
3 Lizy-sur-1'Ourcq (Seine-et-Marne, Meaux, Lizy).
4 Raoul de Zàhringen (i 167-1 191) était neveu d'Alix de Namur, cfr. § 33.
? Montbard (Côte-d'Or, Semur, Montbard), au nord de Semur.
^ Rougemont (Ibid), au nord-ouest de Montbard.
7 Le comte de Nevers était Gui 11168-1175^ ^^
Chronicon Hanoaiensi
109
duce Burgundie Henrico ' quamplures in superbia nimia, 1172
servientibus peditibus stipati, advenirent, cornes Hanonien-
sis vivido ac prudente animo assumpto, de armigeris suis et
garcionibus ' clientes pedites ordinavit, et eos quibus potuit
5 armis quasi ad defensionem contra multos preparavit, mili-
îibusque multis ex adversa parte constitutis viriliter restitit,
et eos expugnavit. In reditu autem suo apud Retest ^ tor-
niavit, sicque per quinque septimanas eundo et redeundo in
propriis expensis cum militibus circiter 100 moram fecit. In
10 festo pentecostes, eodem anno, Balduinus cornes Hanonie 4 juin
dominum regem Anglorum Henricum *, qui eciam dux Nor-
manorum et Aquitanie et cornes Andegavensis erat, adiit, et
ei super 100 marchis sterlingorum magno pondo annuatim
habendis hominium * fecit, et sicut ejus pater ab ipso rege
j5 et ab ejus avunculo Henrico rege Anglie infeodatus fuerat,
hominibusque suis Hanoniensibus quibusdam sua ab ipso
rege feoda fuerunt recognita et reassignata, Eustacio scilicet
de Ruez i5 marche, Waitero deLinea 10 marche, Amando de
Provi ^ 10 marche, Henrico de Brania 10 marche, Roberto
20 de Carneriis 10 marche. Ibi Jacobus de Avethnis per inter-
cessionem comitis Hanoniensis ab ipso rege triginta marchis
infeodatus fuit.
[70] In diebus iliis'Henricus idem rex Anglie, dux Aqui-
' Le duc de Bourgogne s'appelait Hugues (III, 1162-1192) et non Henri.
23 ^ Garciones, garçofis, valets. Le comte de Hainaut les arme tant bien
que mal en guise de sergents à pied.
3 Rethel (Ardennes).
4 Henri II.
> C'est un fief de bourse.
3o '' Prouv}' ^Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud). Ce chevalier est
généralement appelé par Gislebert : Almannus. Les deux noms d'Aman-
dus et d' Almannus étaient employés l'un pour l'autre; cfr. d'Herbomez,
Châtelains de Tournai, 282, 283, 286. Une charte de Robert, évéque
d'Arras [Chartes de Saint- Martin de Tournai, I, 31), datant de 1115-1131,
35 cite Almannus de Prouvy qui, en 1095, tenait en fief Odomez de Bau-
douin II [Ibidem, 4.), et son ncpos homonyme. Le nom était traditionnel
dans la famille.
1 1 o Gisleberti
tanie et Normanie et cornes Andegavensis, filios suos majori
amplectens dilectione, illos in bonis suis omnique honore
exaltavit et illos sibi prefecit \ Deposita enim regia corona%
Henricum filium suum militem probissimum, in muneribus
indeficientibus largissimum, qui quoscumque poterat milites 5
probos undecumque terrarum sue attrahebat societati, qui
régis Francorum Ludovici filiam ^ habebat uxorem, in regem
'^ j"^^ coronari fecit *, retentis sibi terre totius ad regnum pertinen-
^^^° tis fructibus et proventibus, retenta eciam sibi fiiii sui novi
régis procuratione. Qui filius postea in pâtrem, auxilio Ludo- lo
vici régis Francorum, insurgere non abhorruit ^ patremque
expellere a regno volait; verum patris non exigentibus
meritis, sed fîlii peccatis obstantibus, contra patrem nichil
per se vel per suos coadjutores proficere potuit. Predictus
eciam Henricus rex secundo filio suo Richardo ducatum i5
Aquitanie assignavit, qui eciam patri quandoque se opposuit.
Tercio vero filio Gafrido comitatum Britannie per matri-
monium acquisivit.
1172 [71] Sequente tempore autumnali ^ anno Domini 1173,
cum Henricus ^ dux de Lemborch '», comitis Hanoniensis con- 20
sanguineus, mala quedam per predas et rapinas et incendia
ipsius comitis avunculo, Henrico comiti Namurcensi et Lus-
celeborch intulisset, et quorumdam castrorum hominia ad
ipsum comitem Henricum de jure pertinentiaipsedux contra
ipsum comitem sibi usurpasset, comes Namurcensis nepotis aS
sui comitis Hanoniensis, sicut consueverat, auxilium distric-
a. A : Lembor.
' Cfr. § 48.
2 Ce détail, comme beaucoup d'autres dans ce récit, est inexact.
3 Marguerite, fille de Louis Vil et de Constance de Castille.
4 A Westminster; Paui.i, Geschiclitc von England, II, 80 et suiv.
•' 1173-1175-
6 Cfr. (^uisE, XVIIl, 3 = §§ 7«-76.
7 Henri III de Limbourg (1167-1221). cfr. Ernst, III, 157 et suiv
Chronicon Hanoniensi. 1 1 i
tius postulavit. Cui cornes Hanoniensis festinum in 340 ' mili-
tibus et totidem servientibus equitibus lauricatis et i5oo
clientibus peditibus electis tulit auxilium, et majus ducis de
Lemborch castrum, quod Erlons "* dicitur, cum avunculo suo
5 obsedit, et terram ducis circumjacentem prédis acceptis et
apposito igné vastavit. Dux autem eorum vires non valens
sustinere, cum jam ipsi per decem dies in obsidione castri
illius in copia panis et vini et carnium pisciumque niansis-
sent, comiti Namurcensi dampna illata restituit et que cornes
10 contra ipsum reclamabat ei prorsus libéra dimisit et quieta.
In obsidione iila cornes Namurcensis comiti Hanoniensi, suo
tune dilectissimo nepoti, fidelitates et securitates ab homini-
bus suis nobilibus et servilis conditionis, super possessionibus
suis in spe succedendi, interpositis juramentis, renovari
i5 fecit, indeque comes Hanoniensis, qui in propriis expensis
cum tôt predictis militibus et servientibus equitibus et pedi-
tibus per spacium unius mensis manserat in alienis partibus,
ad propria rediit. In que quidem exercitu fuerunt milites
strenui, scilicet : Jacobus de Avethnis, Egidius de Sancto
20 Oberto, Rasso de Gavra, Evrardus Rado Tornacensis castel-
lanus, Eustacius senior de Ruez et Eustacius filius ejus,
Karolus de Frasne et Egidius filius ejus, Johannes de Maici-
cort \ Amandus de Provi, Polius de Vileir *, Walterus de
Lens et Eustacius filius ejus, Egidius de Cimaco, Nicholaus
a5 de Barbencione, Walterus de Fontanis, Walterus de Lmea,
Willelmus de Hausi ^ Balduinus et Matheus Ade ^ de Walen-
cort filii, Gerardus de Waldripont ^ Gossuinus de Aenghien,
1 Guise : 350.
2 Arlon.
3o 3 Maicicort, orthographié aussi Maucicort (§252) et Malcicort (§ ioo\
Une seule localité du comté de Hainaut répond à ce nom, c'est Mon-
checourt (Nord, Douai, Arleux), dans l'Ostrevant; Guise, dans la liste des
paroisses, l'appelle Manchecourt (SS, XXX, 237). Dans une charte de 1157,
due à Baudouin IV (Duvivier, Hainaut, 186), ^7iX2L\\. Johannes de Machikort.
3S ^ Villers-Pol (Nord, Avesnes, Le Quesnoy).
5 Haussy-sur-la-Selle (Nord, Cambrai, Solesmes).
6 Ade est le génitif de Adam. Adam de Walincourt est cité au § 42.
7 Wattripont-sur-la-Ronne (Hainaut, Tournai, Celles).
1 1 2 Gisleberti
Engelbertus et Bonifacius fratres ejus, Hoelus de Cavren,
Balduinus de Strepi \ Arnulphus et Gerardus de Landast,
Renerus de Trith, Stephanus de Denen agnomine Makrel-
las ', Gafridus Tuelasne ^ Willelmus et Gerardus ipsius
comitis fratres sed non germani ^ Nicholaus de Pierewees ^
Gerardus de Bruelia ^ solam manum habens miles probissi-
mus, Hugo et Walterus de Crois ^ multique alii milites
probi.
n'-3 [72] Eodem anno, post octavam epiphanie, ipse Balduinus
Après cornes Hanoniensis sororem suam viduam Lauretam, pul-
13 janv. ^^^^^ admodum et honestam, quam antea uxorem habuerat
vir nobilis Theodericus de Alost, maritavit viro nobili
Buchardo de Montemorenciaco in Francia ^ de qua ipse
Buchardus filium habuit Matheum et filiam ^
[73] Sequenteanno abincarnatione Domini i 17). Henricus
predictus "^ junior rex Anglie contra patrem suum guèrram
movit, auxilio Ludovici régis Françorum, inimiciliasquc
graves. Et cum rex Francie a parte Francie exercitus suos
contra Normaniam moveret, Philippus cornes Flandrie et
Viromandie in magnis viribus ad auxiliandum domino suo
et régi Anglorum juniori, in regem Anglorum seniorem
a. A et Arndt : Tuelenne.
ï Strépy (Hainaut, Soignies, Le Rœulx).
^ Makrcllus., sorcier.
3 C'étaient des fils naturels de Baudouin IV: sur Guillaume, voir plus 26
Ipin le § 145-
4 l^éruwelz (Hainaut, Tournai, Péruwelz .
5 Bruyelle (Hainaut, Tournai, Antoing .
^ Croix lez-Rouveroy (Hainaut, Thuin, Merbes-le-Château».
7 Cfr. § 37. 3o
« Alix, femme de Simon, comte de Montfort.
<' Cfr. § 48.
Chronicon Hanoniense. 1 1 3
suum consobrinum ' insurrexit, et Normaniam intrando et '173
gravius opprimendo, Albam Marlam ' castrum cepit, deinde
Driencort ^ .castrum obsedit, in qua obsidione frater ejus
xMatheus cornes Boloniensis, miles admodum pulcher et pro-
5 bus et donis largissimus, létale vulnus suscepit. Quo suscepto
vulnere post paucos dies vivendo a seculo migravit. Cujus
mors peccatis fratris sui comitis Flandrie inputabatur, ex eo
quod in commotione guerrarum illarum ipse cornes Flandrie
et Viromandie potentissimus ad pacem componendam pluri-
10 mum potuisset valere. Deinde Ludovicus rex Francie et Phi-
lippus cornes Flandrie in viribus suis Rotomagum civitatem
obsederunt, nichilque contra regem Anglie Henricum senio-
rem, virum astutum vividumque et nimia animositate pol-
lentem, proficientes ^ pace inter se firmata ^ et possessiones
i5 suas omnes ei libéras et quietas dimiserunt, et filium patri
reconciliaverunt.
[74] Cum autem in guerra illa cornes Hanoniensis domino
suo régi Anglorum, a quo loo marchas annuatim in feodo
habebat, auxilium prestare vellet, quia régi Francorum in
ao hominio vel aliqua dilectione nequaquam obligatus erat, et
per terram sororii sui comitis Flandrie et Viromandie occulte
transire proposuisset, et ad hoc cum militibus et armis iter
arripuisset, a quibusdam Flandrensibus, Helino scilicet de
Wavrin " et aliis, insidie in territorio de Bapalmis fuerunt
a5 pretente, ita quod comes Hanoniensis nullatenus transire
potuit. Ipse autem comes ante^arreptum iter illud, in villa
a. Arndt : Waurin.
' Philippe était fils de Sibylle, fille de Foulques V d'Anjou; Henri II
d Angleterre était fils de Geoffroy Plantagenet, fils de Foulques V.
3o 2 Au maie sur la Bresle en Normandie (Seine-Inférieure, Neufchâtel,
Aumale).
3 Cfr. § 51, p. 90, 22-24.
4 Le siège fut levé le 14 août 1174 (Rob. de Monte, SS, VI, 523).
5 Henri II se réconcilia avec ses fils le 30 septembre (Pauli, III, 120).
, 1 4 Gisleberti
1173 que dicebatur Kiviniis, que postea Belfors ' nominata fuit,
firmitatem conslruere ceperat^ quod in detrimentum Jacobi
de Avethnis, sed non contra jus illius erat. Sciens autem
[acobus quod cornes iter illud arripuisset, putansque illum
diu in alienis regionibus moraturum, comitissam Hanonien- 5
sem Margharetam super hoc requisivit, ut opus inceptum
faceret cessari, dicens illud contra jus suum prorsus fien.
Comitissa autem de jure domini sui connitis non deficiens
dixit quod opus de jure domini sui inceptum ipsa, eo absente,
pro posse suo suppleret. Jacobus autem ab ea recedens, 10
ipsam diffiduciare presumpsit. Comitissa summonito per
Hanoniam exercitu, Melbodium venit. Comes autem Hano-
niensis, qui propter insidias et insultus Flandrie ad regem
Anglie transire non potuit, ad propria rediit et Melbodium
venit, ubi comitissam uxorem suam et milites suos ad arma i5
contra Jacobum paratos invenit. Jacobus vero contra jus
domini SUI ligii comitis Hanoniensis et ejus vires venire for-
midans, pacem cum eo fecit. Sicque comes in loco predicto
de jure suo turrim construxit, et iocum illum Belfort nomi-
nari fecit, anno Domini iiyl. '®
[75] Eodem anno, tempore hiemali, miles probitate et
nomine preclarus, Egidius de Sancto Oberto, in castro suo
Businiis egrotavit. Quem cum dominus suus Balduinus
comes Hanoniensis ex gracia et dilectione visitaret, ille cas-
trumsuum Businiis, quod construxerat' et a nemine tenebat, a5
ab ipso comité in feodo accepit et de assensu primi filii sui
Gerardi, quem de prima uxore sua Berta supranominata,
ipsius comitis amita \ habuerat, consentiente etiam secundo
3o
I Beaufort (Nord, Avesnes, Maubeuge); cfr. Duvivier, Hatnaut, 164,
n I ; Guise, XVIII, 3 : '« ^^^^^ Bellofortis.
» Sur cet incident, cfr. Bibliothèque Nationale, manuscrits latins et fran-
çais. Inventaire alphabétique par M. L. Deltsle, partie II (1891), PP- 618-
619 : extrait d'un manuscrit de Sigebert de Gembloux, sur la construction
de Beaufort, vers 1172. ^^
3 Cfr. S 32, p. 60, 9. . . , j.
4 Bertha, fille d'Yolande et de Godefroid de Bouchain, était la grand
tante de Baudouin V (cfr. § 32, P- 58 et s.).
Chronicon Hanoniense, ii5
filio suo Egidio, quem de secunda uxore Matilde de Berlen- 1173-1174
mont habebat ', ita dédit, quod ipse et filius ejus Egidius de
ipso Castro domino comiti ibidem fecerunt hominium ligium,
addentes illud feodo de Berlenmont et feodo camerarie
5 summe Hanoniensis. In infirmitate illa ipse Egidius signum
crucis Domini sibi assumpsit et cum eo Gerardus filius ejus,
multique probi milites Egidii commilitones.
[76] Anno Domini 1174, tempore paschali, dominus Peirus
supradictus Cameracensis electus, de voiuntate et sugges-
10 tione fratris sui Philippi comitis Flandrie et Viromandie
relicto episcopatu et ordine clericali, miles factus est; qui
postea in terra Nivernensi, ut prediximus ', quandam comi-
tissam viduam habuit uxorem, de qua filiam habuit, que
postea Roberto de VVavrin, summo Flandrie dapifero, militi
i5 probo, maritata fuit. In episcopatu successit vir prudens
potensque et vividus, Robertus ^ nomine de civitate Car-
noto * ortus, quem de paupere clerico Philippus comes
Flandrie ditissimum fecerat et in Flandria et Viromandia
potentissimum. Qui cum omnium fere ecclesiarum in Flan-
20 dria preposituras^ obtineret, tamen nomen prepositi de Aria *
semper habuit. Qui Robertus a Cameracensi ecclesia electus,
susceptis a domino imperatore Romanorum Frederico rega-
libus, bona episcopatus studiosius gepit perquirere, super
quibus mota est controversia inter ipsum et Jacobum de
25 Avethnis. Cum autem ipse electus tempore autumpnali in
Brabantiam ad predium episcopatus Melin ^ transire vellet,
quia super minis Jacobi sibi illatis dubitabat, a domino
' § 32, p. 59. lo-ii'
' §47-
3o 3 Robert, élu en n; 3 (.'), non consacré, fut assassiné en 1174.
4 Chartres (Eure-et-Loire).
5 II fut prévôt d'Aire, de Saint-Omer, de Bruges, de Saint-Amé de
Douai (cfr. Gcsta Epp. Cam. Contin, SS, VII, 509).
^ Aire, sur la Lys (Pas-de-Calais. Saint-Omer, Aire).
35 7 Meslin-l'Évêque (Hainaut, Atli, Aih).
1 1
Gisleberti
1174 comité Hanoniensi conductum securum requisivit, cui domi-
nus cornes virum nobilem Ludovicum de Frasne conduc-
torem prebuit. Ipso autem electo per Condatum, Jacobi
castrum, absque metu aliquo transeunte, pretentis sibi a
quibusdam servis Jacobi insidiis, turpiter ab illis in descensu 5
5oct. pontis intcrfectus fuit. Quo audito, dominas cornes Hano-
•niénsis, quia id in dedecus suum, contra conductum suum
et contra terre sue jusliciam perpetratum erat, ipsam villam
Condatum igné concremavit, et castrum, turri et maris tune
temporis fortissimum, obsedit, Quod tandem ad ejus volun- 10
tatem in manus ejus fuit resignatum. Comiti autem Flandrie
pro occisione clerici sui et alumpni dilecti et famiiiaris, cas-
tra Jacobi ad honorem Viromandensem pertinentia, Guisa
sciiicet et Leschiercs fueruntreddita. Attamen Jacobus cicio-
rem levioremque a comité Flandrie quam a comité Hanonie tS
pacem habuit. Domino Roberto Cameracensi electo dominus
Alardus, Cameracensis ecclesie in Hanonia archidiaconus,
vir maturus et honestus, in episcopatu successit ^ Eodem
anno dominus comes Hanoniensis curiam suam in natali
25 déc. Domini hominibus suis majoribus Montibus indixit, ubi jo
quam plures probos milites circiter 35o secum habuit. Ubi
cum Egidius de Sancto Oberto cruce signatus domino suo
comiti dapes tamquam summus dapifer amministrasset,
honeslo dono ab ipso comité ad supplementum itineris sui
accepto, licentiam peregrinandi a domino suo comité et ab aS
universis in curia accepit. Jacobus autem a domino suo
comité castrum suum Condatum ibi recepit interposita con-
diiione illud comiti ad omnem ejus voluntatem reddendum.
Egidius vero de Sancto Oberto in sua peregrinatione in mari
decessit. Gerardus autem filius ejus, comitis Hanoniensis 3o
consobrinus, peracta peregrinatione sua, rediens patri in
majoribus bonis successit.
Aocft \y'^\ Deinde anno Domini iiyS, mense Augusto % torna-
> Alard, évêque de Cambrai, 11 75-1 178.
» Cfr. Guise, XVIII, 4 = § 77-82. 35
Chronicon Hanoniense . 1 1
mentum interSuessionem civitatem et Brainam castrum ^ ex 1175
superbia et arrogantia a preclaris et probissimis militibus
Campanensibus scilicet et Francis quampluribus, contra
Balduinum comitem Hanoniensena fuit proclamatum. Ad
5 quod cornes Hanoniensis cum 200 militibus et 1200 peditibus
electis venit, et in parte sua duos sororios suos ^ scilicet
Radulphum de Cociaco et Buchardum de Montemorenciaco,
et cum eis Radulphum comitem Clarimontis \ militem pro-
bissimum, habebat. Campanensibus autem et Francis
10 numéro pluribus et nomine majoribus in Braina existentibus
exire dedignantibus vel dubitantibus, comes Hanoniensis
usque ad montem et vineas Braine in manu armata equitavit
et ibi usque ad vesperam stetit. Die autem advesperascente
ceperunt omnes ad hoc comitem cogère, ut iliinc recederet,
i5 cum nemo compareret qui ei se opponere vellet. Ipse autem
propositum firmaverat quod tota die illic maneret et firma-
tam torniandi pactionem servaret. Vespere autem facto, cum
major pars militum de parte comitis Hanoniensis recessisset
et jam Suessionem pervenisset et clientes pedites retroce-
ao dentés jam in média via essent et nox superveniret, ita quod
comes Fianoniensis iter recedendi arriperet, Campanenses
et Franci in parte Braine constituti ceperunt exire et comi-
tem Hanoniensem insequi. Comes autem Hanoniensis cum
comité Clarimontis et cum paucis armatis, multis resistebat
a5 et revocatis clientibus suis peditibus per illorum vires adver-
sarios per valles et vineas in fugam convertit, eosque gravius
expugnavit. De quibus adversariis in introitu ville Braine
et de illoruni peditibus quamplures interfecti, multique aquis
submersi, quidam vero capti fuerunt. Sicque dominus comes
3o Hanoniensis, adepta de nocte Victoria, cui claritas lune
admodum profuit, gaudens et incolumis inde rediit.
1 Braisne-sur-\ eslc (cT. p. 69, n. i).
2 Raoul de Coucy avait épousé Agnès f§ 35, p. 68); Bouchard de Mont-
morency : Laurette {^ 37}, toutes deux sœurs xle Baudouin V.
35 3 P. 88, n. 8.
t j 8 Gisleberti
1175
[78] In diebus illis Henricus% Ludovic! régis Francorum
et Roberti comitis Braine et Pétri de Curtenai' frater, archi-
episcopatum Remensem regebat, qui bona ecclesie multa
per loca augmentavit. Ipse castra Sessals ^ et Curmesi ^ et in
Remis domum fortissimam in loco, qui Porta Martis dicitur, 5
construxit, qui predicto eodem anno decessit. Cui Wilielmus
Senonensis archiepiscopus^ qui et Senonensem* archiepisco-
patum et Carnotensem episcopatum regebat, frater inquam
Adèle Francorum regine et Henrici comitis Campanensis et
Theobaldi comitis Blesensis et Stephani comitis, in archi- 10
episcopatu Remensi successit.
[79] Eodem anno cum Walterus Laudunensis episcopus ^
pro debilitate sui corporis episcopatui suo renunciasset,
et quidam ejus nepos Walterus, Laudunensis thesaurarius
ecclesie, a quadam parte capituli electus et a summo ponti- i5
fice confirmatus et consecratus, in reditu a curia Romana
decessisset, dominus Rogerus ^ Reinaldi de Roseto frater,
sepedicti comitis Hanoniensis consobrinus, per intercessio-
nem magnamque ipsius comitis Hanoniensis industriam ac
laborem ad episcopatum illum promotus fuit a quo episco- 20
patu ipse Rogerus post suam electionem et consecrationem
a. A, Arndt : Senonensis; A^ : Senonensem.
1 Henri, fils de Louis VI et d'Adélaïde de Savoie, archevêque de
Reims, 1161-1175.
2 Courtenay (Loiret) *^
3 Septsaulx (Marne, Reims, Verzy), cfr. d'Arbois de Jubainville,
Ducs et comtes de Champagne, III, 77.
4 Cormicy (Marne, Reims, Bourgogne).
5 Guillaume aux blanches Mains, fils de Thibaut IV, comte de Blois
et de Champagne, fut évêque de Chartres (1165-1176), archevêque de 3o
Sens (1168-1176), puis archevêque de Reims (1 176-1202); cfr. § 23.
6 Gautier de Mortagne, évêque de Laon (1155-1174). Il n'avait pas
renoncé au siège; ceci se rapporte à l'un de ses prédécesseurs, Barthélemi
de Viry (1113-1150).
7 Roger de Rozoy (1174-1201, f 1207). Il était fils d'Elisabeth, sœur 35
consanguine d'Alix de Namur (§ 33, p. 64).
Chronicon Ilanoniense. 119
ejectus fuisset et ejus proximi dampna nimia incurrissent 1175
nisi comitis Hanoniensis sapientia eis profuisset et ejus vires
maxime contra regem Francorum Ludovicum eis subvenis-
sent, sicut in subsequentibus ioco suo plenius dicetur '.
5 [80] Eodem anno orte fuerunt discordie inter comitem
Hanoniensem et ejus fidelem et consanguineum ^ Jacobum
de Avethnis super quibusdam injuriis, quas ipse Jacobus
domino comiti inferre videbatur, unde dominus cornes ab
ipso Jacobo m jus vocato castrum Condatum ut sibi redderet,
10 sicut pepigerat^ requisivit. Super quo ipse Jacobus mullas
querens occasiones frustratorias vanaque subterfugia, cas-
trum illud tandem ei reddere prorsus negavit. Quid autem
faciendum inde esset, dominus comes fidelium suorum,
Jacobi scilicetpariumetaliorum nobilium, judiciocommisit.
i5 Unde judicatum fuit quod Jacobus in Castro suo nichil juris
ulterius habere videretur, nisi de gratia et voluntate domini
comitis illud obtinere valeret. Post multas autem per Phi-
lippum comitem Flandrie, qui pro Jacobo comitem Hano-
niensem precibus sepius sollicitabat, acceptas inducias, ipse
20 comes Hanonie, commoto exercitu, termino pascali % anno 1176
Domini 1176, non contra castrum predictum, sed contra ie4a'vTil
majorem et meliorem partem terre Jacobi, scilicet adversus
Avethnas, Jacobum asperius aggredi cepit, et ut exercitus
suus faciiius transire posset nemus, quod Haia de Avethnis
a5 dicebatur, in viribus hominum suorum incidi fecit, ut ho-
mines 100 de fronte transire absque impedimento possent,
Jacobo ex adversa parte cum viribus suis existente tam
militum multorum a Francia et a terra sua a multisque
locis congregatorum quam aliorum equitum et peditum,
3o vidente et cum domino comité Hanoniensi congredi non
1 Cfr. § 84.
2 Jacques d'Avesnes était fils de Mathilde de Laroche, fille de Henri,
oncle d'Alix de Namur (p. 77, 9-1 1).
3 Cfr. § 76, p. 116, 26-28.
35 4 Pâques, le 4 avril 1176.
I20 Gisleberti
176 audente. Cum autem Jacobus domini sui comitis vires susti-
nere non valeret, ejus misericordiam postulavit et ad pedes
ipsius comitis armati procidens castrum Condatum ejus
voluntati reddidit. Misertus autem dominus comas hominis
illius castrum illud recepit et prostravit S villam autem ei 5
restituit et pacem concessit. In quo exercitu cum comité
Hanoniensi fuit ejus avunculus Henricus cornes Namur-
censis et Radulphus cornes (^larimontis '^ in Francia.
[81] Eodem anno, tempore autumpnaii % motis querelis
quibusdam inter Jacobum de Avelhnis et potentissimum 10
comitem Fiandrie et Viromandie Philippum ^, ipse comes
Philippus castra ad comitatum Viromandie pertinentia, que
Jacobus ab ipso lenebat. scilicet Guisam et Leschieras ^, ab
ipso Jacobo ut ei redderet requisivit. Et cum ille castra illa
ei reddere negaret, comes Fiandrie et Viromandie in viribus i5
a. A : Clarmontis. — h. A : Leschiereas,
1 Cfr. p. 77, 9.
2 Cfr. Siocb. Cont. Aquic, 1176.
3 Ce conflit entre Philippe d'Alsace et Jacques d'Avesnes paraît être
en rapport avec un événement que racontent les chroniqueurs anglais et ao
auquel (lislebert se garde de faire allusion. Il s'agit des relations
adultères qui s'étaient établies entre la comtesse Elisabeth et Ciautier
de Fontaine I)'après les Gesta //e?irici (SS, XXVII, 90), Philippe aurait
surpris les coupables à Saint-Omer et aurait soumis Gautier à un supplice
atroce : ligatis pcdibus. et manibiisi, cum giudiis et fusiièus eum ciciderunt ei aS
semimortiium suspendcrunt illum pcr pedes, inclinato capite deorsum in
quodam vJlissimo cloacali foraniinc. Hellin de Wavrin et ses fils ainsi que
Jacques d'Avesnes et ses parents (tous allies sans doute des Fontaine)
s'insurgèrent alors et empêchèrent longtemps le départ du comte pour
Jérusalem. Cfr. Roger de Hovedex, ad ann. 11 75 {Ibid., 143); Raditlf. 3o
DE DiCETO, ad ann. 1175 {Ibid., 260) : Philippus. comes Flandrensis,
Walterum de Fontibus cum Ysabele comprchensum jussit intcrfici, et
p. 267. Ce (iauticr de Fontaine ne peut être le cotnmilito et consiliarius
du comte de Hainaut dont Gislebert rapporte la mort h l'année 1183,
et qui avait épousé Mathilde, fille de Gossuin de Mons; mais il iist 35
probable que l'amant d'Elisabeth était son fils.
Chronicon Hanoniense, 121
suis castrum Guisam obsedit. Cornes autem Hanonie eidem 1176
comiti Flandrie et Viromandie, sicut supradictum est, con-
federatus, in auxilium ejus castrum Leschieras cum exer-
citu suo obsedit. Jacobus autem astucius agens super aliis
5 castris suis custodiendis, que a comité Hanonie tenebat,
scilicet Avethnas et Landrecias et Leusam, ipsi comiti
Hanoniensi, tamquam ejus ligia feoda, custodienda com-
misit. Quibus comes Hanoniensis susceptis, ea fideliter con-
servavit quousque ea ad voluntatem Jacobi ipsi Jacobo
10 restituit. Verum ipse comes in viribus suis et machinis ad
auxilium comitis Flandrie existens, castrum Leschieras
cepit et turrim illius magnam in altiori mota ' constitutam
per voluntatem comitis Flandrie prostravit. Guisa autem
castrum a comité Flandrie diu obsessum tandem ei fuit
i5 redditum, quod postea ipse comes Flandrie Jacobo illesum
restituit.
[82] Anno Domini 1177. Philippus comes Flandrie et Viro- 1177
mandie, cruce Domini signatus% congregatis apud Insulam
baronibus suis, Balduino comiti Hanoniensi et ejus uxori
30 xMargharete comitisse, quia ipse proprii corporis herede
carebat, fratresque sui Matheus et Petrus decesserant, super
hereditate Flandrie obtinenda, tamquam justis et propin-
quioribus heredibus, ab hominibus suis Flandrie fidelitates
et securitates fecit exhiberi, concedente eciam^ sorore sua \
25 in Messinensi ecclesia sanctimoniali, quam primo comes
1 Mota : mote, motte, colline, tertre ((^odefroy, V, 422}. Cfr Ducange,
V, 581.
2 Guise, XVIII, 5 = §§ 82, 83.
3 Gertrude, femme de Humbert III de Savoie, puis de Hugues III
d'Oisy. Cfr. Duvivier, Chartes inédites, n«> 46 : 24 avril-12 juin 1177.
Philippe, comte de Flandre et de Vermandois, au moment de partir pour
la Croisade, déclare que l'aînée de ses sœurs, Gertrude, comtesse de
Maurienne (il n'y a pas dans l'acte d'allusion à Hugues d'Oisy), a opté
pour la vie du cloître et a renoncé à l'héritage de son frère..
122 Gisleberti
1177 Sabadie, postea vir nobilis Hugo de Oisi habuerant uxorem.
Peractis autem securitatibus illis, ipse cornes Flandne,
terra sua ordinala et custodie fidelium suorum tradita,
^^^^ Iherosolimam cum multis probis viris adiit ^
le 12 juin •'
[83] Eodem anno, defuncto domino Alardo Cameracensi
6déc. episcopo, orta est dissentio in Cameracensi ecclesia super
episcopali electione. Dominus etenim comes Hanoniensis
pro consobrino suo ' Gaufrido de Toenio, viro honesto et
admodum litterato, ut ad episcopatum illum promoveretur,
artius laborabat. Econtra vir nobilis, in Cameracensi regione
potens, Hugo de Oisi, qui a comité Hanoniensi castra duo
ad comitatum Hanoniensem pertinentia in feodo ligio tene-
bat, scilicet Crivecuer ' et AUues ^ pro fratre suo Petro,
ejusdem ecclesie majore archidiacono, modis quibuscumque
poterat ad dignitatem iliam adquirendam intendebat. In
hac quidem dissentione dominus Rogerus de Wavrin, acqui-
sito sibi comitis Hanoniensis auxilio, in episcopatu Camera-
censi electus fuit et consecratus ', qui postea in transmarinis
partibus ad auxilium dominici sepulcri decessit^
1178 [84] Eodem anno dominus Rogerus Laudunensis episco- 20
pus ^ commoto quo potuit exercitu, et amicis suis ad arma
convocatis, terram suam, que Laudunum dicitur, contra
homines ejusdem terre, qui vi fulti regia communiam
contra Laudunensem ecclesiam fecerant, invasit. Ubi homi-
nes terre illius cum quibusdam domini régis ^ Francorum 35
hominibus, scilicet communia Suessionensi et communia de
' Sigc^. Co7it. Aquic, SS, VI, 415 : circa pentecosten (12 juin 1177).
2 (àeoftVoy de Tosny, petit-fils de Baudouin III; cfr. § 31.
3 Crèvecœur-sur-l'Escaut (Nord, Cambrai, Marcoing).
4 Arleux (Nord, Douai, Arleux).
? II 78-1 191.
f' § 185.
7 Cfr. Ano7iym. Landu7i. BougUET, XIII, 681 et suiv.
8 Louis VII. Cfr. Aug. Thierry, Lettres sur l'histoire de France,
Lettre XVIII.
iS
3o
35
Chronicon Hanoniense, i23
Velli ' et hominibus Sancti Medardi % contra se ad defen- 1178
sionem paratos invenit, quos viriliter invadens, multis captis,
multisque interfectis, cito devicit. Unde régis Francorum
Ludovici oÊfensam incurrit ipse episcopus, licet ille pro
5 justicia et libertate ecclesie sue laborasset. Quapropter ipse
dominus rex fervidiore accensus ira, commoto exercitu,
Laudunensis episcopi bona occupavit, et Laudunum tran-
siens, terram Hugonis de Petraponte ^ et Rainaldi de Rosoit,
fratris ipsius episcopi, et Jacobi de Avethnis, qui ipsi epi-
10 scopo in expugnatione illorum hominum tulerant auxilium,
vastare proposuit. Unde Rainaldus domini comitis conso-
brinus * et Jacobus de Avethnis, ipsius eciam comitis consan-
guineus et homo ligius, et Hugo de Petraponte, qui eciam
ipsius comitis consobrinam habebat uxorem, domini comitis
i5 Hanoniensis auxilium et consilium tanquam sui protectoris
summi postulaverunt. Qui quidem comes, congregato exer-
citu 700 militum et 60 milium hominum armatorum, usque
Streas ^ pervenit ad auxilium amicorum suorum contra
regem Francorum, qui jam usque Nisi castellum^ pervene-
ao rat ad destruendas terras predictorum virorum nobilium.
Quo audito dominus rex, relictis in pace terris îllis, retro-
cessit; bona autem episcopatus ad voluntatem suam, dum
sibi placuit, occupavit, que postea eidem episcopo per man-
datum apostolicum et domini comitis Hanoniensis interces-
a5 sionem restituit.
[85] In anno eodem dominus comes Hanoniensis inter
Venduel7 et Feriam^ torniavit. IJbi cum in parte sua tôt
' Vailly (Aisne, Soissons, Vailly).
2 Saint-Médard, abbaye à Soissons.
3o 3 Hugues de Pierrepont avait épousé la fille de Béatrice de Rethel,
sœur d'Alix de Namur; cfr. § 33, pp. 65, n. 2 et 66, n. 2.
4 Cfr. § 33, p. 64, 5-8.
5 Etréaupont-sur-Oise (Aisne, Laon, La Capelle).
6 Nizy (Aisne, Laon, Sissonne); il y a environ 28 kilomètres entre les
35 deux localités.
7 Vendeuil (Aisne, Saint-Quentin, Moy).
^ La Fère (Aisne, Laon, La Fère).
124 Gisleberti
1178 milites non haberet quot in parte altéra contra se erant,
tamen prevaluit et dominum Ferie castri, scilicet Radul-
phum ' sororium suum cepit. Cepit ecianï probissimos
milites, Radulphum scilicet comitem Clarimoniis et Symo-
nem fratrem ejus et Matheum comitem Bellimontis "" et cum 3
eis multos milites, quos omnes liberos dimisit.
Août [86] Anno Domini 1178, Ivo " bone memorie Suessonensis
comes et Nigelle dominas in introitu mensis Augusti a
seculo migravit. Qui Yolendem, comitis Hanoniensis soro-
rem, habuit uxorem, et quia proprii corporis herede carebat, 10
Cono nepos ejus, Brugensis castellanus, qui castrum Petre-
fontis " * ex parte Agathe ^ uxoris sue possidebat, in omnibus
bonis suis eis successit. Qui comitis Flandrie viribus, cujus
homo erat et consanguineus ^, Yolendi comitisse super
a. A. A^, Arndt : Petrepontis. i5
' Raoul de Coucy. mari d'Agnès; cfr. § 35, p. 68.
* Mathieu 111 de Bcaumont, qui mourut en 1208, fut le quatrième
époux d'Éléonore de Vermandois; cfr. § 51, p. 91, n. i.
3 Guise, XVJII, 5. Sur Yves de Soissons, cfr. § 35, p. 68, n. 2.
4 Le manuscrit et toutes les éditions portent ici Pierrepont, tandis 20
qu'au § 99, ils donnent régulièrement Petrefontem. Il s'agit dans les
deux cas de Pierrefonds près de Compiègne, et non de Pierrepont près
de Laon, dont le seigneur, en 1178 (§ 84), était Hugues.
s Agathe de Pierrefonds, fille et héritière de Dreux II, avait épousé
Conqn, fils de Raoul de Nesle et neveu d'Ives, comte de Soissons; Conon 35
mourut en 1179; Agathe se remaria à Hugues III d'Oisy.
6 Au sujet de la parenté de Conon de Nesle avec Philippe d'Alsace,
voir le § 31, p. 56, n. 7. La femme de Lambert de Montaigu doit avoir
été l'un des douze enfants de Simon, frère de Thierry d'Alsace, mort
en II 39. On a ainsi le crayon suivant : 3o
Thierry, duc de Haute-Lotharingie, i in5, épouse Gerln.de,
fille de Robert le Frison.
I I
Simon, duc de Haute-Lotharingie, -J- iiSg. Thierry de Flandre, f 1168.
I I
Fille, épouse Lambert de Montaigu, f avant 1147. Philippe, -{■ 119t.
\
I •
Gertrude, épouse i» Raoul H de Nesle, Godefroid de Montaigu, f après ii6r. 33
2° Evrard HI, châtelain de Tournai 1
Gilles de Duras, 1162/92, consanguineus
de Philippe d'Alsace, S 154.
Chronicon Hanoniense, i25
dotalicio suo, quod erat medietas totius honoris Nigellensis, 1178
et insuper Faleviacum V. contra comitem Hanoniensem
plurima dampna fecit et detrimenta.
[87] Eodcm anno cum sepedictus cornes Flandrie et Viro-
5 mandie Philippus a Jherosolimis redisset ^ Yolendis vidua,
comitis Hanoniensis soror, nupsit Hugoni comiti Sancti
Pa'ali\ probo militi ac juveni; que cum nunquam prolem
habuisset et jam etatis esset 47 annorum, postea filias habuit
duas, Ellzabeth scilicet et Eustachiam.
10 [88] In diebus illis in ecclesia Romana super electione sum-
morum pontiticum scisma diucius duraverat, in quo impe-
rator Romanorum Fredericus, cuidam parti favens contra
Deum et justiciam, tribus obedivit electis, contra latam in
eos excommunicationis sententiam consecratis, cum domi-
i5 nus Alexander papa ad honorem Dei de justicia electus ac
consecratus esset. Cui Ludovic us rcx Francorum Fran-
cique universique Christian), qui Frederici imperatoris
minas non dubitabant, prorsus obediebant. Fredericus
autcm Romanos et Tuscos Theuthonicosque suis apostolicis
fecit obedire; attamen Lumbardi, Venetiaci et Pisani
Alexandrum fovebant et ei obediebant. Tandem Deo volente
Fredericus imperator, a malo recedens proposito suo, abju-
ravit apostolico Victori nomine, pedibusquc Alexandri pape
prostratus, misericordiam postulavit^ Pace igitur et unitate
»0
j5 » Falvv (Somme, Pèronne, Nesle).
2 Cfr. Cont. Aijuk., SS, VI, 417: en octobre 1 178.
3 Cfr. § 35, ]). 68, et § 100,. ainsi qtie la note 5 de la p. 60.
4 Adrien IV était mort le i" septembre iîsq; le parti impérial lui
donna pour successeur le cardinal Octavien, Victor IV ; ses adversaires,
3o le cardinal Roland,' Alexandre III. Victor mourut en 1164; Frédéric
soutint alors Pascal III (f 20 septembre 1168); il eut pour successeur
Calixte III, qui renonça à la tiare le 29 août 1178. Après la défaite de
Legnano (29 mai 1176;, Frédéric I**" avait abandonné Calixte et, par le
traité d'Anagni, il avait reconnu Alexandre 111. Le congrès de Venise
35 (mai-août 1177) sanctionna ces arrangements. Frédéric se prosterna dans
l'église Saint-Marc aux pieds du pape. Le concile de Latran s'ouvrit
le 5 mars 11 79. On voit que Gislebert a commis ici plusieurs erreurs.
Victor IV. qu'il fait intervenir en 1177, était mort depuis treize ans.
1 20 Gisleberti
II 79 universalis ecclesie in Venetia reformata, concilium anno
eodem, scilicet anno Domini 1178, universis ecclesiarum
5 mars prelatis Rome fuit indictum, dominica Letare Jherusalem,
et Laterani celebratum. De quo Alexandro, viro prudente
vividoque et admodum litterato et ad omnes in votis suis et 5
justis petitionibus benigno et mansueto ecclesieque rectore
provido, miraculum satis manifestum evenit. Cum enim
post beatum Petrum nuUus in papatu tantum vixisset quan-
tum ipse beatus Petrus, iste annis pluribus supervixit ' ut
contra scismaticos prevaleret, et sancta ecclesia per eum in 10
unitatem rediret.
[89] Anno Domini 11 79, sepedictus comes Hanoniensis,
13 mars dominica post ascensionem Domini, in Trecis"" civitate, cum
Henrico ipsius civitatis comité palatino conventiones matri-
moniorum, quas prius comes Flandrie cum illo firmaverat , i5
scilicet de Elizabeth filia comitis Hanoniensis et de Henrico
fiiio comitis Trecensis, qui vuigariter comes Campanie dice-
batur, et de filia ipsius comitis Henrici Maria et de filio
comitis Hanonie Balduino recognovit et juravit. Ipsa autem
die Maria *, Henrici comitis uxor, ibidem filium peperit ao
Theobaldum^
[90] Eodem anno, tempore autumpnali, Gerardus, comitis
Hanoniensis frater sed non germanus ^, miles probus et
animosus, vir honestus, admodum pius et benignus, Mon-
tibus intirmitate aggravatus a seculo migravit; cujus corpus 25
in monasterio béate Waldetrudis sepultum fuit.
[91] Eodem anno Cono comes Suessionensis et dominus
' Inexact; Alexandre III n'occupa le siège pontifical que pendant
vingt-deux ans; il mourut le 30 août 1181.
2 Troyes (Aubej. 3o
3 Cfr. § 64.
4 Marie, fille de Louis VIL
5 Thibaut III, qui fut comte de Champagne après son frère Henri II,
de 1197 à 1200.
6 Cfr. § 71, p. 112, n. 3. 35
Chronicon Hanoniense, 127
Nigelle et dominus Petrefontis " castellanusque Brugensis a 1179
seculo migravit. Cui in dominio Nigelle et castellaria
Brugensi Johannes frater ejus successit, Radulphus alius
frater in comitatu Suessionensi, dominium autem Petrefon-
5 tis " castri ad ipsius comitis uxorem Agatham \ tamquam
sua hereditas. proprie devenit; que postea ipsum castrum et
majora bona sua non satis prudenler et honeste vivendo,
Philippo régi Francorum vendidit.
[92] Eodem anno ' Domini 11 79. Ludovicus sepedictus i^^nov.
10 Francorum rex filium suum unicum Philippum, quem de
tercia uxore sua Adela, Wiilelmi Remensis archiepiscopi et
Henrici et Theobaldi et Stephani comitum sorore, habebat,
senio et corporis debilitate gravis, Remis in feslivitate
omnium sanctorum in regem coronari fecit. Ad hoc corona-
i5 mentum et régis edictum, cum omnes Francie principes
accédèrent, Philippus Flandrie et Viromandie comes poten-
tissimus, qui in gestaminegladii regalis jus reclamabat, cum
armis et militibus multis venil. Ad cujus comitis preces
comes Hanoniensis, qui in nullo régi Francorum obligatus
20 erat, quia nec hominio quocunque nec confederatione aliqua
vel familiaritate eidem régi tenebatur, cum 80 militibus et
armis ad illud coronamentum in propriis expensis venit.
Sicque Philippus cum summa veneratione et reverentia
inunctus et in regem coronatus -'fuit. Ibique comes Flandrie
25 gladium regalem gestavit. Illinc vero comes Hanoniensis ad
tornamentum inter Retest et Castellum ^ venit, ubi Hen-
ricum comitem de Bar militem probissimum, Philippi novi
régis consobrinum *, copia proborum militum stipatum,
cepit et Valencenas deductum eum liberum dimisit.
3o a. Arndt : Petrepontis.
1 Agathe, veuve de Conon, s'était remariée à Hugues III d'Oisy, mais
elle ne tarda pas à s'en séparer.
2 Guise, XVIII, 5.
3 Châtillon-sur-Marne (Marne, Reims, Châtillon).
35 4 Henri I*"", comte de Bar, | 1191 en Orient, était fils d'Agnès, fille de
Thibaut IV, comte de Champagne. Philippe-Auguste était fils d'Adèle,
sœur d'Agnès.
12
8 Gisleberti
1179 [93] Eodem anno ' cum sepedictus Laudunensis episcopus
dominus Rogerus, comitis Hanoniensis consobrinus, Ludo-
vico regi Francorum invisus, apud domiaum papam Alexan-
drum super occisione hominum Laudunensium fuisset accu-
satus, purgatio innocenlie ejus quibusdam judicibus delegatis 5
in Francia fuit commissa, ut si episcopus ipse Laudunensis
juramento suo et trium episcoporum ^ probare se posset
manibus propriis nullum interfecisse hominem et quod in
perditione illa hominum factum fuerat, hoc pro hbertate
ecclesie factum erat, liber et prorsus quietus maneret Laudu- 10
nensis episcopus. Cum autem hec omnia per gratiam Ludo-
vici régis Francorum sanius et pacificius oporteret fieri, et
inde dies purgationis Meldis ^ civitate esset constituta infra
octavam natalis Domini, ips3 Laudunensis episcopus domini
comitis Hanoniensis auxilium postulavit, ut per ejus inter- i5
cessionem domini régis Francorum, licet comes Hanoniensis
ejus non esset fidelis vel famiiiaris, gratiam mereretur obti-
nere. Comes autem cum ipso dominum regem adiit. Quem
dominus rex et ejus uxor Adela regina bénigne suscipientes,
concesserunt ei ut episcopus Laudunensis constitutam sibi 20
faceret purgationem, qua facta consilium inde bonum et
comiti Hanoniensi gratum haberent. Comes autem festum
35 déc. natalis Domini in burgo Sancti Dyonisii * celebrando, ibi cum
abbate et ecclesia composuit super quodam Sancti Dyonisii
allodio vasto, et in illo villa nova que Forez ^ dicitur cons- aS
truenda. Que conventiones scripto et ecclesie Sancti Dyoni-
sii ^ sigillo et ipsius comitis sigillo fuerunt confirmate, et
villa ibi constructa Forez nominata", que ad nullum comitis
a. Guise ajoute : et turris novis fabricata.
I Guise, XVIII, 6. 3o
* C'est la preuve par cojureurs.
3 Meaux (Seine-et-Marne).
4 Le bourg de Saint-Denis, près de Paris.
5 Forest (Nord, Avesnes, Landrecies); cfr. la charte de Guillaume, abbé
de Saint-Denis, Le Glay, Glossaire, 68 (1180); Reiffenberg, Monum., I, 35
315; DuviviER, Chartes inédites, n° 49.
6 L'abbaye de Saint-Uenis (Seine) et non Saint-Denis en Broqueroie,
comme le dit Arndt.
Chî^onicon Hanoniense. 129
heredem potest venire, nisi ad eum qui comitatum Hano- 1180
niensem tenebit '. Illinc autem Meldis civitatem venerunt,
ubi episcopus Laudunensis sibi concessum expiamen com-
plevit, auxilio Cameracensis, Noviomensis, Atrebatensis epis-
5 coporum '. Qua peracta purgatione, dominus cumi ipso
episcopo Parisius rediit, ubi a domino rege impetrarunt
quod ipsi episcopo bona sua omnia restituit et ei pacem et
gratiam suam concessit.
[94] Eodem anno ^ per quosdam Ludovici régis Francorum
10 senioris et fiiii ejus novi régis PJiilippi famiiiares et consilia-
rios mota fuerunt verba matrimonii Philippi, novi régis
Francorum satis juvenis, et Elizabeth filie comitis Hano-
niensis, puelle satis juvenis* et admodum pulchre et honeste,
Que tamen verba cum Philippo comité Flandrie ^ magis
i5 quam cum comité Hanoniensi tractabantur, unde ad hoc
verba producta fuerunt quod ipse comes Flandrie et Radui-
phus comes Clarimontis et alii quidam precipui régis Fran-
corum famiiiares et consiliarii comitem Hanoniensem et ejus
uxorem Margharetam Montibus requisierunt termino qua-
20 dragesimali, ibique per très dies manserunt. Comes autem
Hanoniensis, quamvis fîliam suam ad tanti honoris apicem
promoveri posse videret, tamen conventiones matrimoniorum
quas cum Henrico comité Campanensi firmaverat ^ observare
volens, pro juramento suo salvando petitionibus illorum con-
25 trariusstabat.Verum comitis Flandrensisvoiuntatepreeunte,
ad hoc inductus fuit licet dolens quod filiam suam voluntati
' La charte porte : ca conditione ut conii^i vcl comitissc aut eorum hcredi,
qui comes fuerit Ilaynonie non Uceat vcnderc, vel donarc. . . .
2 Roger de Wavnn, évêque de Cambrai (1179-1191); Renaud, évêque
3o deNoyon (1175-1188 ; Fremaud, évcque d'Arras (1174-1183).
3 Guise, XVIII, 7 = §§ 94 et 96.
4 Satis juvenis, très jeune; elle n'rvait que 10 ans.
? D'après la Flandria generosa, c est Philippe-Auguste lui-même qui
aurait pris l'initiative de demander la mam d'Isabelle. A Cartellieri, I,
35 4.9, préfère la version de Gislebert
" Cfr. § 64 et § 89.
9
,3p Gisleberti
nso comitis Flandrie exposuit. Quam cornes Flandrensis statim
illinc secum in Flandriam deduxit. Dolebat quidem cornes
Hanoniensis quod pars Flandrie pro matrimonio illo ad
regem Francorum post decessum comitis Flandrie devenire
debebat; compositum enim fuit, ut Atrebatum civitas et b
Sanctus Âudomarus Ariaque et Hesdinum ', videlicet terra
extra Fossatum ^ ad regem Francorum deveniret, alie vero
comitis Flandrie possessiones omnes ad comitem Hanonie et
uxorem ejus Margharetam et eorum heredes devenirent'.
Compositum fuit equidem quod si filia comitis Hanoniensis lo
Philipporegi nupta absque proprii corporis herede decederet,
predicte possessiones ad comitem Hanoniensem et ejus
heredes redirent ; si eciam Elizabeth proprii corporis heredem
haberet, et illum heredem absque proprii corporis herede
decedere contingeret,' omnia predicta bona non minus ad ib
comitem Hanoniensem et ejus heredes redirent, et nequa-
quam regno adderentur. Philippus autem rex Elizabeth
duxit uxorem in Castro comitis Flandrie Bapalmis* feria
28 avril secunda post octavam pasche anno Domini 1180, quam ipse
29 mai rex in sequenti die festo ascensionis Domini eodem anno apud ^o
Sanctum Dyonisium in Francia inungi et regia corona insi-
gniri qua decuit veneratione fecit. Ubi ipse, ad sue nupte
noveque regine honorem, regalem cum ea gestavit coronam,
présente Balduino comité Hanoniensi pâtre ipsius regine,
astante eciam ipsius regine avunculo Philippo Flandrie et aS
Viromandie comité et ibidem gladium regalem gestaote.
Eodem anno Ludovicus rex Francorum senior, Phihppi sepe-
' Hesdin sur la Canche (Pas-de-Calais, Montreuil, Hesdin).
» Le Fossé neuf dont on attribue le creusement à Baudouin V de
Flandre, et qui, suivant Jean d'Ypres, s'étendait de La Bassée (près de 3o
Lens) jusqu'aux environs d'Arqués.
3 Sur ces conventions, cfr. A. Cartellieri, I, Beilage, IV, p. 19 et
suiv. La carta de matrimonio, publiée par Arndt, p. 120, n. 4, et qui est
tirée du Formulaire de Hildesheim, est sans valeur; ce n'est qu'un
exercice de style (A. Cartellieri, Ibid., 27 et suiv.)- Les données de 33
Gislebert doivent être complétées par la Continuatio Aquicintina, SS.,
VI, 428, la Flandria generosa, SS., IX, 329, et Guillaume d'Andres.
4 Bapaume (Pas-de-Calais, Arras, Bapaume).
Chronicon Hanoniense. i3i
dicti régis pater, a seculo migravit \ Eodem anno Philippus nSo
novus rex Francorum omnes Judeos a civitatibus suis pro- ^^ ^®P*'
priisetcastrisejecit et prorsus eliminavit, pro quorum expul-
sione a christiani? Francie immensam pecuniam accepit.
5 [95] Eodem anno dominus rex Francorum Philippus,
volens in Alverniam ad jura sua studiosius perquirenda ^
transire, comitem Hanoniensem rogavit, ut ei in servientibus
peditibus secum ducendis, quia in Hanonia tuoc temporis
electiores animosioresque videbantur, sibi provideret. Gui
10 dominus comes salisfacere volens, tria milia clieotum pedi-
tum electorum bene armatorum in propriis expensis trans-
misit. Qui cum Parisius pervenissent, dominus rex iter suum
differens, iilos ad comitem cum gratiarum actionibus remisit.
Eodem eciam anno Philippus rex Francorum cum rege
i5 Anglorum seniore Henrico multas habuit discordias; unde
post multa colioquia inter se habita sepius pacificati sunt ^.
Quibus colloquiis comes Hanoniensis cum ipso rege Fran-
corum et cum comité Flandrie ad eorum petitionem in
magnis et arduis propriis expensis semper intererat.
20 [96] Eodem anno Philippus comes Flandrie et Viro-
mandie Radulphum de Cociaco super quibusdam discordiis
invisum habebat dilectissimum comitis Hanoniensis soro-
rium, contra quem tempore hyemali guerram movit. Unde
ipse comes Flandrie comitem Hanoniensem tanquam sibi
35 confederatum ad auxilium suum invitavit. Comes igitur
Hanoniensis per decem dies milites centum et totidem ser-
vientes équités loricatos in propriis expensis apud Ribe-
montem habuit in auxilio comitis Flandrie. Et quia tune
temporis comes Flandrie contra regem Francorum rancorem
3o conceperat et rex contra ipsum comitem, comité Hanoniensi
mediante, inducie inter ipsum regem et comitem Flandren-
» Cfr. Cartellieri, I, 89 : ie 19 (et non le 18) septembre 1180.
* Cfr. Cartellieri, I, 63, n. 3; Bened. Petrob , Bouquet, XIII, 173
(ce passage n'est pas repris dans l'édition des Scriptores, t. XXVII).
35 3 Traité de Gisors, 28 juin 1180.
i32 Gisleberti
sem et Radulphum de Cociaco sepius fuerunt firmate.
Quorum discordie quandoque bonum finem, aliquando vero
malum sortite sunt, sicut ia subsequentibus plenius mani-
festabitur.
ii8i [97] Anno Domini sequente 1181', per mediatores quos- 5
dam, defuncto Henrico sepedicto Trecensi comité palatino %
ejus uxor vidua Maria comitissa ejusdemque Henrici fratres,
Wilielmus sciiicet Remensis archiepiscopus et Theobaldus
et Stephanus comités, cum sepedicto comité Hanoniensi et
cum Philippo comité Flandrensi conventiones matrimonio- 10
rum antea bis juratas ^ qui per matrimonium Elizabeth
regine Francorum ia parte lèse videbantur, renovaverunt,
multorum juramentis interpositis. Unde comes Hanoniensis
cum comité Flandrensi eodeni anno, die ascensionis Domini,
14 mai Pruvinum * comitis Campanensis castrum ditissimum ve- i5
niens, pactiones illas soUempniter renovavit, ita quidem
quod pro parte comitis Hanoniensis juraverunt ipse comes
Hanonie et comes Flandrie et vir nobilis Radulphus de
Cociaco et milites sirenui comitis Hanoniensis fidèles et
commilitones, Eustacius sciiicet junior de Ruez, Osto de 20
Trasiniis, Walterus de Fontanis, Alamannus de Provi,
Walterus de Wavrin. In parte autem Campanensis jurave-
runt Maria comi tissa vidua, Philippi régis mater ^ soror
predicti Henrici comitis, Theobaldus comes Blesensis et
Stephanus comes, ipsius Henrici fratres, et Henricus dux 25
Burgundie et Henricus comes de Bar, nepotes eorum ^, et.
muiti alii nobiles. Insuper dominus Wilielmus Remensis
« Guise, XVIIl, 8 = §§ 97» 98.
2 Henri I", de Champagne, mourut en mars ou avril 1 181, en revenant
de la Terre Sainte. 3o
3 § 64 et § 89.
4 Provins (Seine-et-Marne, Provins).
5 Adèle, veuve de Louis VII, était sœur de Henri de Champagne,
6 Hugues III, de Bourgogne, appelé ici, comme au § 69, Henri. Il était
fils de Marie, fille de Thibaut le Grand (IV de Blois, II de Champagne), 35
père de Henri 1°^. Henri de Bar, de son côté, était fils d'Agnès, fille de
Thibaut.
Chronicon Hanoniense. i33
archiepiscopus super pactionibus istis utrimque se obsidem
constituit. Compositum fuit equidem ut Henricus ' primus
comitis Campaneiisis filius Yolendem Balduini comitis
Hanoniensis filiam haberet uxorem, Balduinus autem
5 primus comitis Hanoniensis filius Mariam comitis Campa-
ncDsis ' filiam haberet uxorem. Si autem filiorum illorum
aliquis decederet ante contractum matrimonium, superstes
filius primus in matrimonio succederet Eodem eciam modo
de filiabus factum fuit.
10 [98] Eodem anno Gerardus prepositus Duacensis \ miles
dives et potens parentelaque magna tam in Hanonia quam
in Flandria et in Viromandia stipatus, qui et a comité
Flandrensi et a comité Hanoniensi multa bona in feodo ligio
habebat, quemdam consobrinum suum Bernerum'** de
i5 Rocurt super quibusdam controversiis, que inter eos
versabantur, vulneravit. Comité autem Hanoniensi a quo-
dam tornamento de Blangi ^ redeunte et hoc percipiente,
quia id contra justiciam et pacem terre sue perpetratum
erat, ipse comes domos prepositi apud Ermencicort ^ in
30 Ostrevanno combussit, et firmitatem illius in eadem villa
prostravit, et bona ejus que sub dominatione Hanoniensi
habebat, omnino occupavit tempore autumpnali. Ex qua
a. A et Arndt : Renerum.
I Henri II, comte de Champagne, f 1197 à Acre.
aS 2 Marie, fille du comte Henr-i I®"^ de Champagne.
3 La prévôté de Douai était un démembrement de la châtellenie
(Brassart, Châtellenie de Douai, 281); le prévôt apparaît vers l'an 1140;
il avait la garde de l'ancienne enceinte fortifiée; c'est une fonction laïque.
Brassart croit pouvoir distinguer trois Gérard qui en furent investis de
3o II 57 à 1222; celui dont il est ici question serait Gérard II, qui n'apparaît
que de 1177 environ à 1187.
4 Renerus doit éXr^ corrigé en Bernerus; il est mentionné dans des
actes de 1187 et 1189 {Ibid., 325).
5 II y a Blangy sur ta Bresle (Seine-Inférieure), et Blangy au nord-
35 ouest de Saint-Pol (Pas-de-Calais); j'exclus Blaugies, au sud-ouest de
Mons.
6 Émerchicourt (Nord, Valenciennes, Bouchain).
1 34 Gisleberti
1181 mota ira quidam ipsius prepositi nepos Wilielmus miles de
Rueth ', Hugonis frater, quemdam comitis Hanonicnsis ser-
vientem incautum interfecit in ipsius comitis offensam et
detrimentum, in villa que Dichis ^ dicitur termine paschali.
Comes autem Hanoniensis cum festinatione in Ostrevannum 5
veniens, villam Rueth igné concremavit, et ad m.ajorem
ultionem exercendam omnium consanguineorum prepositi
domos et villas in Ostrevanno, licet illi hujus culpe immu-
nes essent, igné succendit; deinde ipsum prepositum a pro-
ximis et amicis suis, nuUa interposita conditione, prorsus 10
abjurari ^ fecit.
[99] Anno * Domini 1182 ^ Philippus comes Flandrie et
Viromandie super quibusdam controversiis que inter ipsum
et dominum suum regem Francorum vertebantur, occulte
assumpta occasione, contra Radulphum de Cociaco mense ô
Juillet Julio movit exercitum. In quo comitis Hanoniensis auxilium,
sicut consueverat, postulavit. Comes autem Hanoniensis.
intuitu dilectionis et jurate confederationis respectu, cum
exercitu 400 militum et 60 milium hominum tam equitum
quam peditum ad auxilium illius venit super fluvium qui 20
dicitur Ysara ^, inter Erini "" et Machini ^, ubi comes Flandrie
suum exercitum congregaverat , comitis autem Flandrie
exercitus ad mille milites et ad ducenta milia ^ hominum
a. Guise : Origni.
» Rœulx, au sud-ouest de Valenciennes (Nord, Valenciennes, Bou- 2 5
chain) ; ne pas confondre avec Le Rœulx, au nord-est de Mons.
* Dechy (Nord, Douai, Douai-Sud).
3 Cfr. p. 107, n. I, et voir notamment Duvivier, Actes, 355 et suiv.;
coutumes d'Haspres concernant les cas de mort d'homme et de muti
lations. confirmées en 1197 par Baudouin VI. 3o
4 Guise, XVIII, 9.
5 En juillet 1181 (Cartell., I, 102).
t> L'Oise.
7 Origny-Sainte-Benoîte (Aisne, Saint-Quentin, Ribemont) et Macqui-
gny-sur-l'Oise (Aisne, Vervins, Guise). 33
8 Au sujet de ces chiffres invraisemblables, voir la préface.
Chronicon Hanoniense i35
tam equitum quam peditum estimabatur «. Exercitibus 1181
autem illis congregatis et in malum Radulphi de Cociaco
paratis, inducie per nuncios régis Francorum et per interces-
sionem comitis Hanoniensis fuerunt firmate. Cornes autem
5 Hanoniensis ab expeditione illa rediens, statim ad auxilium
comitis Namurcensis avunculi sui super quadam guerra cum
exercitu suo tam equitum quam peditum properavit et cum
avunculo suo castrum Rocefort ' obsedit. Avunculo autem
suo per tantas vires ad pacem sibi honestam perducto, comes
o Hanoniensis, qui et in expeditione comitis Flandrie et avun-
culi sui expeditione in propriis expensis moram fecerat, ad
propria rediit. Deinde suadente dyabolo orte sunt nimie inter Après
comitem Flandrie et Viromandie Philippum et dominum ^^ ^ '
suum regem Francorum Philippum discordie. In qua dis-
,5 cordia Radulphus comes Clarimontis ^ prepotens in con-
siliis ipsius régis, dicitur laborasse, cum nec comiti rex super
aliquo honore vel hereditate videretur injuriam inferre, nec
comes adversum regem in aliquo honore vel hereditate vide-
retur contrarius; sed quisque in sua confidens feritate et
îo potentia nimia, ad guerram pervenire festinavit. Unde comes
assumpta occasione, a Radulpho comité Clarimontis castrum
suum Bretuel ^ quod ab eo tenebat, sibi reddendum requi-
sivit. Qui domini régis Frst'ncorum fultus auxilio, castrum
suum domino comiti reddere negavit. Unde comes adversus
2^ regem ira succensus, exercitu congregato, in dominum regem
insurrexit. Ad cujus comitis auxihum comes Hanoniensis ei
confederatus et conjuratus, Ucet guerra contra regem Fran-
a. A, Arndt : extimabatur; A^ : existimabantur; Guise : îestimabatur.
ï Rochefort (Namur, Dinant, Rochefort).
3o 2 Sur Raoul de Clermont, connétable de France depuis 1164, cfr. Car-
TELLiERi, I, 107 ; DE LÉPiNOis, Les comtes de Clermont du AY« au XIII*
siècle (MÉM. DE la Soc. acad. de l'Oise, IX et X).
3 Breteuil (Oise, Clermont, Breteuil) lui venait de sa femme Alix, fille
de Waleran III de Breteuil et nièce de Louis VIL Cette place était
35 comprise dans le Vermandois et relevait par conséquent du comte de
Flandre; cfr. p. 8S, 2.
136 Gisleberti
1181 corum generum suum ei displiceret multum, cum 220 mili-
tibus et iio servientibus equitibus loricatis venit. Cornes
autem Flandrie primos regi Francorum inferens guerre
27 nov. assultus *», Noviomum civitatem feria sexta ante adventum
Domini usque ad muros igné succendit. îllinc cum comité 5
Hanoniensi Monsdidier transivit. Comes autem Hanoniensis
pro guerra diu duranda per voluntatem comitis Flandrie
120 milites in Hanoniam ad propria remisit, centum autem
milites electos et totidem servientes équités loricatos secum
in propriis expensis suis retinuit. Audivit autem comes Flan- 10
drie quod dominus rex, ordinatis ubique in marchia ' contra
comitem Flandrie militibus et servientibus equitibus et pedi-
tibus in civitatibus et castris suis, ipse rex congregato apud
Silvanectem ^ ^ civitatem exercitu, terram ipsius comitis,
Valesium scilicet, invadere proponebat. Milites equidem i5
apud Crispiacum ^ manentes, Hellinus scilicet de Wavrin,
Flandrie senescalcus, et alii quidam, terram régis sibi vici-
nam prédis et igné vastaverant. Itaque DanmartininGoelia*
intrantes et igné concremantes, ibi milites multos et homines
pedites ceperunt, quorum insultus Francis usque Parisius 20
metum intulerat. Comes autem Flandrie, relicto apud Mons-
didier comité Hanoniensi cum quibusdam militibus et ser-
vientibus equitibus pro terra illa custodienda, ipse comes
Flandrie cum multis militibus et servientibus electis equiti>
bus et peditibus per Causiacum ^ castrum suum et per Petre- 25
fontem castrum, quod tune in auxilio suo erat ex bene-
volentia Hugonis de Oisi, domini tune castri illius^, transivit,
et Crispiacum castrum suum nobile pervenit. Comes vero
a. Guise : insultus. — ^. A, A^ : Silvanectum.
' Marchia, la frontière. 3o
2 Senlis (Oise, Senlis, Senlis).
3 Crépy-en- Valois (Oise, Senlis, Crépy).
4 Cfr. p. 90, n. 5. Le petit pays de Goële, au nord-est de Paris, ne
survit que dans ce seul vocable.
5 Choisy-au-Bac (Oise, Compiègne, Compiègne). 35
^ Hugues, par son mariage avec Agathe, était devenu maître de Pierre-
fonds; cfr. § 91.
Chronicon Hanoniense, i37
Hanoniensis, qui Monsdidier manebat, terram de Sancto
Justo \ Castro episcopi Belvacensis, et terram de Bretuel igné
totam,-extra castra, combussit, et pro parte comitis Fiandrie
ejus guerram contra hostes viriliter et fideliter exercuit.
5 Domino autem rege Francorum Philippo, qui Henricum ju-
niorem ' regem Anglorum cum 600 militibus secum habebat,
ad bellum contra comitem Flandrensem properante, cornes
Fiandrie undique homines suos in marchia constitutos ad se
vocavit; comiti autem Hanoniensi, ut ad se cum festinatione
10 veniret, mandavit. Qui super hoc comes Hanoniensis fes-
tinus Torotam ^ castrum propter nimiam aquarum inun-
dationem vix transivit; sed tamen cum labore nimio tran-
siens, Causiaci pernoctavit. In crastino vero Crispiacum
venit. Cui comes ad hospitandum largius et equorum pabula
i5 copiosius habenda, viilam fenis'»*, vino, frumento, avena et
ceteris pabulis refertam concessit. Inimiciciis autem inter
dominum regem Francie et comitem Fiandrie invalescenti-
bus, utrinque per duos dies ad bellum armali fuerunt. Ubi
comes Fiandrie primum bellum exercendum comiti Hano-
20 niensi commisit, ad quod comes Hanoniensis armatus vexil-
lum suum, quod baneria dicitur, cuidam commilitoni et
fideli suo Hugoni de Croiz, militi forti et magno, animoso et
sapienti, gerendum commisit. Armatis itaque ad bellum
domino rege Francorum ex una parte et comité Flandrensi
25 ex alia, Deo volente ad bellum nequaquam pervenerunt. Cum
autem comes Hanoniensis m terra Valesii moram faceret,
comes Flandrensis dominum comitem Hanoniensem apud
Mondisdier pro terra illa custodienda remisit. lUuc autem in
absentia comitis Hanoniensis Henricus ^ juvenis, necdum
3o a. Arndt : viilam Feniz.
» Saint-Just-en-Chaussée (Oise, Clermont, Saint-Just).
* Henri au court Mantel, fils de Henri II; cfr. § 48, p. 83, n. 4.
3 Thourotte (Oise, Compiègne, Ribecourt).
4 Arndt a pris fcnis pour le nom d'une localité. Rad. de Diceto (SS.,
33 XXVII, 272) parle au contraire de la pénurie de vivres dont souffrit le
comte de Flandre à Crépy.
5 Henri, qui fut duc de Brabant de 1 190 à 1235.
1 38 Gisleberti
1181
miles, ducis Lovaniensis Godefridi filius, cum 3o militibus
et totidem servientibus equitibus venit, et in propriis expen-
sis comitis Fiandrie in illo exercitu fuit. Adveniente auteni
25 déc. sancta Domini nativitate, inducie usque ad octavam epypha-
1182 nie inter dominum regem Francorum et comitem Fiandrie b
13 janv. fuerunt firmate. Cornes autem Hanoniensis, qui in propriis
expensis semper in guerra illa fuerat, ad propria rediit.
Ducis autem Lovaniensis filius Henricus, qui in expensis -
comitis Fiandrie fuerat, pre cunctis apud comitem Fiandrie
gratiam obtinuit. Mora comitis Hanoniensis eundo ad guer- 10
ram, et ibi morapdo et inde redeundo, spatium quinque
septimanarum continuit; expensa autem comitis Hanoniensis
fuit in i85o^ marcis argenti magno pondo. Post octavam vero
epyphanie % eodem tempore et anno iterum ad guerram et
dominus rex Francorum et comas Fiandrie reversi sunt. i3
Unde comes Fiandrie comitem Hanonie, quem ad omnes
nécessitâtes suas paratum semper habebat, ad eandem guer-
ram ad auxilium sibi tanquam confederatum et juratum
suum submonuit. Comes autem Hanoniensis secundum
ipsius comitis Fiandrie dispositionem cum 80 militibus et to- 20
tidem servientibus equitibus loricatis in auxilium ejus apud
Mondisdier venit, et in villa que Faveroles ' dicitur, propc
Mondisdier, hospitatus est. Comité autem Fiandrie apud
Mondisdier quandoque quiescente, comes Hanonie cum suis
et cum quibusdam Flandrensibus tempore frigido et pluvioso 35
equitabat. In qua equitatione comes Hanoniensis per mar-
chias illas terram régis usque Compendium et usque in Bel-
vacensem ^ regionem igné et prédis vastavit. Quo incendio
Novam Villam Régis * in Belvacesio combussit, unde quam-
plures et graves labores sustinuit. Adveniente autem tem- 3o
a. A, Arndt : in propriis expensis; Guise : in expensis — b. Guise : 1800.
' Guise, XVIII. 10.
" Faverolles (Somme, Montdidier, Montdidier).
3 Le Beauvaisis.
4 La Neuville-Roy (Oise, Clermont, Saint-Just). 35
Chronicon Hanoniense. 139
pore quadragesimali, firmatis utrinque induciis, cornes 1182
Hanoniensis, qui in propriis expensis eundo ad guerram et
ibi morando et redeundo sex ebdomadas compleverat, ad
propria rediit. Comitis autem Hanoniensis expensa fuit in
5 1600 marcis argenti magno pondo. Ducis autem Lovaniensis
filius Henricus, qui Mathildem comitis Boloniensis filiam,
comitis Flandrie neptem % habebat uxorem, cum 40 militibus
et totidem servientibus equitibus et 10 balistariis' ad exer-
citum illum venit, et in expensis comitis Flandrie prorsus
10 fuit; attamen pre cunctis apud eum gratiam adeptus est. In
exercitu comitis Hanoniensis ante natale et post natale Domini
fuerunt milites strenui, fama probitatis et scientie preclari,
Evrardus Rado, Eustacius junior de Ruez, Willelmus frater
comitis, Eustacius de Lens, Nicholaus de Barbencione, Osto
i5 de Trasiniis, Walterus de Warini ^ Rogerus de Condato,
Walterus de Blanden* et frater ejus Gerardus de Waldripont,
Almannus de Provi, Polius de Vileir, Nicholaus de Peruwez,
Balduinus'' filius ejus^ Hugo de Croiz, Walterus de Fontanis,
Wido et Fulco fratres ejus, Walterus et Arnulphus de Goi^
20 nepotes eorum, Heluinus de Turri^, Wilelmus de Ansen,
rt. ^rwû'^ .• Baldericus.
' Mathilde, fille de Mathieu de Flandre. Les conventions relatives à ce
mariage datent de 1179 : Wauters, Anafectes de diplomatique, C. R. H.,
4« série, VII, 135 et 138; la dot de Mathilde devait se composer de
25 Bruxelles, Vilvorde, Leeuw-Saint-Pierre (plutôt que Léau, qu'indique
Wauters), Uccle, Ruysbroeck, et tout ce que le duc possède entre la
Flandre et la Zuene (affluent de la Senne).
2 Balistarii, arbalétriers.
3 Wargnies (Nord, Avesnes, Le Quesnoy-Ouest).
3o 4 Blandain (Hainaut, Tournai, Templeuve).
5 Sur Baudouin de Péruwelz, cfr. pp. 142, 15, et 274, 13.
6 Gouy lez-Piéton (Hainaut, Charleroi, SenefFe).
7 Sont cités : Rodulfus de Turri, 11 17 (Devillers, Descr., V, m);
1120-1127 ^DuviviER, Hainaut, 535); 1142 {Ibid.. 559); 1150-1171 {Chartes
35 inédites. n« 33); Stephanus de Turs, T128 {Hain., 537); Gossuinus de Turri.
1164 (Devillers, Descr., V, 118); Adam de Turri, 1168 {Ibid., I, 25^3);
Helluinus de Turri, 11 77 {Ibid., II, 77). Le Carpentier, II, pp. 1042-1046,
qui consacre plusieurs pages aux diverses seigneuries dites de la Tour, ne
dit pas où était située celle qui, dans le Cambrésis, portait ce nom.
ï 40 Gisleberti
[182 Walterus de Birbais, minimus corpore, maximus animo,
Egidius de Bermeren N Boverus« frater ejus, Richardusde
Orca', WillelmusFlaons*^ Baldricus de Roisin, Gerardusde
Malcicort, Nicholaus agnomine Monachus, Johannes Cor-
nutus^ Renerus de Trith, Balduinuset RenardusdeStrepiS '>
et quamplures alii tam majores quam minores.
[100] Anno Domini II82^ cum dominus cornes Hanonien-
sis ad quoddam tornamentum tempore autumpnali apud
Ascam*^^ esset in parte Advallensium, sicut consuetudo erat
Hanoniensium contra Flandrenses, et in ilio tornamento esset 10
Henricus ducis Lovaniensis tilius, necdum miles ^ homines
ducis, quodam malo instructi consilio, comiti Hanoniensi et
suis tornamento intendentibus rapuerunt hernesia^ sua,
scilicet vestes, palefridos, runcinos et hujusmodi. Quo audito
cornes super hoc Henricum, ducis Godefridi filium, requisivit i5
ut hernesia sua, que homines sui rapuerant et in terram
a. Arndt : Bonerus; Guise, A^ : Boverus. — b. A, Arndt : Flauns;
Guise : Flavus. — c A, Arndt : Astam; Guise : Aseam.
I Bermerain (Nord, Cambrai, Solesmes).
3 Orca. Orcq, à l'ouest de Tournai, était en Flandre. PlustewTS 20
seigneurs d'Orcq sont cités dans les Preuves de V Histoire des châtelains de
Tournai, de M. D'Herbomez (t. II).
3 On pourrait être tenté de croire avec Ménilglaise qu'il faut, suivant
la leçon de Guise, lire Flavus; mais la charte pénale de 1 200 porte distinc-
tement Willelmus Flaons (Devillers, Chartes du comté de Hainaut de 25
ran 1200, publication extraordinaire du Cercle archéologique de Mons,
planche II). On rapprochera cette épithète du vieux français>^n, sorte
de pâtisserie (flan). Godefroid, IV, 24, cite le nom propre Flanet, petit
flan.
4 Sur Jean Cornu, cfr. § 146; il mourut en 11 89 (§ 158). ^o
5 Strépy (Hainaut, Soignies, Le Rœulx).
6 Guise, XVIII, 11.
7 Ascam, soit Assche au nord de Bruxelles, soit Asch en Betuwe ;
Cfr. p. 16, n. I. Arndt avait proposé Ath, qui faisait partie du Hainaut,
et Ménilglaise (II, 277) Ast, dépendance de Gossoncourt, en Hesbaye. 35
8 On remarquera qu'il est marié (§ 99), mais non encore chevalier.
9 Hernesia, harnois, comprenant les vêtements, les chevaux {palefridos),
les bêtes de somme {runcinos).
Chronicon Hanoniense. 141
suam deduxerant, redderet. Ipseautem Henricus ducis tilius 1182
et ejus pater restitui fecerunt mediam partem, aliam promit-
tentes reddere in termine constituto. Dum autem alia pars
reddenda reqùirebatur, ipse Henricus circiter festum sancti Vers
5 Martini firmitatem quamdam que a comité Hanoniensi in^®"°°^-
Brabantia tenebatur, scilicet Wasnacham % comité impro-
viso, ipsiusque firmitatis possessore non premeditato, violen-
ter occupavit, et eam hominibus et armis munivit. Quod
audiens comes, undique amicos suos ad auxilium suum invi-
îo tans, exercitumque suum summovens cum paucis militibus
Braniam-Wilhoticam venit, et inde Tubisam * firmitatem,
que a duce Lovaniensi tenebatur, occupavit et eam homini-
bus et armis et victualibus munivit, et novis fossatis et bere-
fectis ^ informa vit, congregatoque exercitu magno, in quo
i3 secum habuit Hugonem Sancti Pauli comitem, sororium
suum *, et Radulphum de Coci, qui eciam sororem suam
Agnetem habuerat uxorem ^, et Manasserum comitem
Retensem consobrinum suum ^, et episcopum Laudunen-
sem ^ et ejus fratrem Rainaldum de Roseto, consobrinos
20 suos, et Robertum de Petraponte, consanguineum suum ^,
1 Ce ne peut être Vissenaeken, près de Tirlemont, mais, comme le dit
Ménilglaise, II, 220, une forteresse située à l'ouest de Hal. sur la hauteur
de Bellinghen, dont une dépendance porte encore le nom de Hoesnaken,
par conséquent sur la limite du Brabanl^ hennuyer et du comté de
23 Louvain: cfr. Matthieu, Histoire d'En ghien, I, 46. Le 5 mai 1256, Siger
d'Enghien déclare tenir du duc de Brabant « le Wannake que mes frères
reprist dou vou ancesseur », Duvivier, La Querelle, etc., II, 412.
2 Tubize (Brabant, Nivelles, Nivelles).
3 Bcrcfectum, bcrfroi (Godefroy, I, 624); machine de guerre en forme
3o de tour portée sur quatre roues.
4 Hugues IV (i 174-12 151, époux d'Yolande, fille de Baudouin IV.
5 Cfr. § 35, P- 68, 14-19-
<> Manassès III de Rethel (f vers 1200), fils de Béatrice, sœur d'Alix de
Namur (p. 65, n. 2\.
35 7 Roger, évêque de Laon, et son frère Renaud de Rozoy, fils d'Eli-
sabeth, sœur d'Alix de Namur (p. 63, n. 6, et 64, n. 2).
^ Robert de Pierrepont, fils de Hugues et de Clémence de Rethel,
fille de Béatrice de Namur (p. 65, n. 2); cfr. § 33 et d'Herbomez, Chartes
de Saint-Martin de Tournai, n» 152, 1190.
142 Gisleberti
1182 Radulphum de Tur \ Gaufridum de Baleham % Widonem
de Cheri et ejus fratres Rainaldum et Balduinum de Doq-
cheri, consanguineos suos ^, Radulphum comitem Sues-
sionensem * et ejus fratrem Johannem dominum Nigelle,
amicos suos, filiorum suorum consanguineos, muitosque
Flandrie nobiles suosque Hanonienses, Jacobum de Avethnis,
Hugonem de Oisi, Rassonem de Gavra, Gerardum de Sancto
Oberto, Evrardum Radonem, Nicholaum et Hugonem de
Ruminio, Nicholaum de Barbencione, Eustacium seniorem
de Ruez et Eustacium filium ejus, Ostonem de Trasiniis,
Walterum de Warini, Balduinum et Matheum de Waliain-
coi^, Renerum de Trith, Willelmum fratrem ipsius comitis,
Almannum de Provi, Gerardum de Waldripont, VValierum
de Fontanis et fratres ejus, Egidium de Cimaco '', Nicholaum
de Peruwez ^ et Balduinum filium ejus, Walterum de Lens
et Eustachium filium ejus, Gossuinum de Aenghien, Wal-
terum de Hunecort, Bernardum de Sancto Walerio^ virum
potentissim um, castellanu m de Belmeiz ^, H ugonem de Ruet ^
Hoelum de Kavren, Karolum de Frasne senem, Polium de
Vileirs, Balduinum de Strepi, Rogerum de Condato, Hugo-
nem de Croiz, Balduinum Alontensem, Henricum Bincen-
sem, Gislenum Bellimontis castellanos, Johannem Cor-
nutum, Baldericum de Roisin, Gerardum Makrellum de
a Arndt : Cyniaco. — b. Arndt : Pervv'ez.
ï Raoul du Thour, fils d'Alice, petite-fille de Baudouin II (p. 54, n. 6). aS
2 Geoffroy de Balham, fils d'une sœur de la dite Alice (p. 54, n. 9^.
3 Une autre sœur avait épousé successivement le sire de Sery et le
sire de Donchery (p. 54, n. 7 et 8).
4 Raoul et Jean étaient frères de Conon (f 1 180) et cousins de Philippe
d'Alsace (§ 31, p. 56, n 7), par conséquent aussi de Marguerite d'Alsace; 3o
c'est pourquoi (jislebert les dit cousins des fils de Baudouin V.
5 Saint- Valérv'-sur-Somme (Somme, Abbeville, Saint-Valéry).
6 Beaumetz (Somme, Doullens, Bernaville) ou Beaumetz-les-Cambrai
(Pas-de-Calais, Arras, Bertincourt).
7 Rœulx (Nord, Valenciennes, Bouchain); ne pas confondre avec Le 33
Rœulx (Hainaut).
Chfonicon Hanoniense. \^3
Denen senem, Stephanum de Denen, Gerardum de Malci- 1182
cort, Willelmum de Hausi, Simonem de Aunoit', Fulconem
de Semeriis ' senem, multosque alios, multosque de terra
avunculi sui comitis Namurcensis milites. Dominas cornes
b Hanoniensis viliam in Brabantia Lembecham ^ in comitatu
Hanoniensi sitam, quam noviter a fideli suo Gossuino de
Aenghien in vadio acceperat, quam ipse Gossuinus a Wal-
tero de Lens in feodo tenebat et eandem Walterus a comité
Hanoniensi ex stagio Montensis castri tenebat, firmare pro-
ie posuit. Dux autem Lovaniensis Godefridus et ejus filius Hen-
ricus, quia Sancta Gertrudis Nivellensis in potestate illa
quedam bona, sed pauca tamen, habere dicebatur, cujus
sancte dux Lovaniensis se esse advocatum * asserit, firmi-
tatem fieri contradixerunt et suum econtra exercitum com-
i5 moverunt. Dominus autem comes super hoc domini comitis
Flandrie Philippi auxilium, tamquam confederati et jurati
sui, requisierat, tamquam ei cui ad omnia pro voluntate sua
servierat, hac tamen intentione ut si comes Flandrie ei
auxilium non ferret, saltem ei nocere non vellet. Comes
30 autem Flandrie ad ipsum locum accedens, congregatis cir-
citer adventum Domini exercitibus illis, comité Hanoniensi ^ Jo^^Qy
vires ad firmitatem illam, licet duce invito, faciendam suffi-
cientes habente, habitis hinc inde consiliis, comitem Hano-
niensem ad hoc precibus et blandiciis coegit, quod comes
25 Hanoniensis inducias firmandi et treugas guerre duci con- 1183
cessit usque ad octavas epiphanie sequentis. Dominus autem ^^ ^^'^^'
comes Flandrie comiti Hanoniensi promisit quod, intellecta
"intérim juris sui veritate, eum et in hiis et in aliis diligenter
et fideliter juvaret, consulens ei ut non minus ad guerram
3o cum quotcumque habere posset, tam equitibus quam pedi-
tibus, sibi provideret.
ï Aulnoy (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud). Simon d'Aulnoy
figure dans une charte de 1190 (Duvivier, Hainaut, 653) : accord garanti
par la Paix de Valenciennes.
3 S * Sémeries (Nord, Avesnes, Avesnes-Nôrd).
3 Lembecq se trouvait en effet dans la partie de l'ancien Brabant,
devenue hennuyère.
4 Les comtes de Louvain étaient avoués de Sainte-Gertrude de Nivelles.
1 44 Gisleberti
1183 [101] Intérim autem ' dominas comes Hanoniensis cum
predictis amicis suis, scilicet comité Retensi, episcopo Lau-
dunensi et fratre ejus Rainaldo, Radulpho de Cocy, Nicholao
de Ruminio, Widone de Chéri, Gaufrido et Ernoldo de
Baleham, Roberto de Petraponte et multis aliis, in villa que .5
dicitur Vinoiz ' colloquium habuit super auxilio sibi in here-
ditate sua reiinenda ferendo. Qui omnes ad auxilium suum
cum omnibus electis militibus, quos habere potuerunt, vene-
runt. Intérim eciam dominus comes ad tornamentum inter
Brainam et Suessionem sine armis transivit et in utraque 10
parte quotcumque poterat milites ad auxilium suum pre-
13 janv. cibus et promissis convertit. In octavis autem epyphanie,
congregatis in Montibus multis militibus cum armis, comes
Flandrie illuc ad comitem Hanoniensem et ad sororem suam
Margharetam comitissam et filios satis tunctemporis parvos i5
accessit, auxilium et consiiium in his et in aliis maximum
eis promittens, et in crastino cum comité Hanoniensi ad
ipsam villam Lembecham accessit, ubi dominus comes totum
exercitum suum adunaverat, qui omnes predictos amicos
sucs et alios multos et de imperio et de regno Francie et 20
homines suos Hanonienses jam nominatos habebat. Videns
autem comes Flandrie nimias comitis Hanoniensis contra
ducem Lovaniensem vires, treugas ab ipso comité Hano-
niensi precibus multiplicatis et blandiciis admixtis requisivit
usque ad reditum ducis Godefridi a Jherosolimis, qui tune a5
cruce Domini signatus erat\ Quibus treugis dandis comes
Hanoniensis, in viribus suis et in jure suo confidens, admo-
dum extitit contranus. Comes autem Flandrie Philippus
potentissimus, dilectionem ducis Lovaniensis et Henrici fiiii
14 janv.
1 Guise, XVIII, 12, résume les § 101-103. 3o
2 Vinoiz. X'est-ce pas Vigneux au sud-est de Vervins (Aisne, Laon,
Vervins).^
3 Cette trêve fut conclue à l'intervention de l'archevêque Philippe de
Cologne, comme le montre la lettre du moine Guibert de Gembloux
adressée à ce prélat (WauTERS, Fragments inédits concer?iant l'ancienne 33
abbaye de Gembloux, Bull. Comm. Hist., 4" série, II, 278). Gislebert ne
parle pas de ce lait. Le retour de Godefroid III de la croisade eut lieu
pendant l'été de 11 84 (Cartellieri, I, 151, n. 2).
Chronicon Hanoniense. 145
sui preponens, et debitum comitis Hanoniensis postponens 1182
auxilium, dixit et asseruit manifeste, quod firmitatem ibi
nuUatenus fieri permitteret et si cornes Hanoniensis super
hoc precibus ejus non acquiesceret, ipse ducem Lovaniensem
5 juvaret. Cornes autem Hanoniensis ut serviciorum comiti
Flandrie exhibitorum grates non amitteret, sed sperans quod
adhuc gratiam iilius aliquando mereretur obtinere, de homi-
num et amicorum suorum consilio, licet dolens, treugas
concessit usque post reditum ducis Godefridi a Jherosolimis.
10 O mala Lembecha per quam, motis per imperium et per
regnum Francorum nimiis inimiciciis, inde comitatus Hano-
niensis longe lateque supervenientibus exercitibus in majori
parte igné concrematus est! O mala Lembecha per quam
ducis Lovaniensis terra sepius prédis et igné vastata est!
i5 O mala Lembecha per quam Henricus comes Namurcensis
castrum suum Namurcum et ejus dominium amisit, et Hen-
ricus comes Campanensis, multis factis expensis, exercitus
magnos conimovit, sed non profecit! O mala Lembecha per
quam Jacobi de Avethnis terra in majori parte prédis multis
20 et magnis factis et igné vastata est! O mala Lembecha per
quam sepedictus comes Flandrie Philippus potentissimus
una die civitatem unam * et castra 65 amisit, sicut in subse-
quentibusplenius de singulis predictis manifestabitur.
[102] Eodem tempore hyemali, supradicto anno, scilicet
35 Domini 1182, Henricus comes Namurcensis et Lusceleborch
apud Lusceleborch egrotavit; et cum duos oculos haberet
quorum unius lumen a multis annis extinctum erat, alterius
lumen Deo volente amisit; itaque, toto oculorum lumine
perdito, cecatus est. Quo audito nepos ejus comes Hanonien-
3o sis eum visitare festinavit, dui comes Namurcensis a nobili-
bus terre iilius et familiaribus et burgensibusde Lusceleborch
novas fecit fieri securitates \ Quas quidem securitates et
» Amiens, cfr. § ii8.
" De Reiffenberg, Monuments, I, a publié deux chartes : l'une (p. 307),
35 datée d'avril 1183. par laquelle Raoul de Zahringen, évêque de Liège,
renonce en laveur de son cousin, Baudouin V de Hainaut. à tous les
10
146
Gisleberti
1182
hominia comiti Hanoniensi milites' fecerunt Wildncus de
Walcort-, Arnulphus de Lusceleborch et Johanoes films
eius Walterus de Weis ' et Richardus et Walterus fih. e)us,
Wildericus de Lusceleborch et Elizabeth uxor et Arnulphus
eorum filius, Hessello * de Bretengis advocatus de Luscele- 5
borch et Robertus frater ejus, Cono de Orwe N Arnulphus et
Cono et Egidius filii ejus, Arnulphus de Roketa', ipsms Cono-
droits qu'il pouvait avoir sur l'héritage de leur oncle, Henri de Namur i
U^econde (p 127). qui porte la date du ." avril .184, émane de Henr,
•AveÏÏefu confinant l'acte qu'il ava.t fa.t en juin nôj, en faveur de .0
a lœur AU. transporte à son neveu, le comte de Ha.naut, tous se
alleux. Cet acte porte la signature de plus.eurs vassaux °a-uro.s; , es
rédigé par Robert, notaire et prévôt de l'éghse Samt-P.erre a Namur e
GaiLrtus. chanoine de la même égUse. On s'est étonne (Arndt, .4)
qu'il ne coï;cidât, n> pour la date n, pour le nom des témoms, avec celu. . 5
que signale G.slebert, mais .1 faut remarquer que ceux-ci, dans le texe
du chroniqueur, sont exclusivement luxembourgeois; il est donc probable
que Gislebert a eu sous les yeux un troisième acte de même teneur que
le second, mais antérieur.
. Les éditeurs de Gislebert ont été embarrassés par un certam nombre ,0
des noms de lieux qui suivent, et n'ont pas réussi à les identifier. La
plupart des personnages se retrouvent dans une lettre adressée en 1192 a
Henri VI par le chapitre d'Echternach (SS., XXIII, 89) : ^7'"^7/'
Castro Rupis. Cuono frater efus de Belfere. Walterus de W.lz e, de Belfur,
(Beaufort, au sud-est de Diekirch), Walterus nef os ejus de Mesenburg :5
Anselmus de Kavelre, Wezel de Zohera (Zolwer, Soleuvre, au sud-ouest
de Luxembourg) et frater ejus Rohertus de Birtinga. Johannes de WUre
et de Burscheth. Godefridus de Asch et Henricus de H am frater ejus de
Moseldinga. Herbrandus de Falkenstein, Walterus et Cuono de Ruolant.
' Wèry III de Walcourt, fils de Thierry et de Mathilde de Laroche 3o
(D 11 n <;), tenait de sa mère plusieurs fiefs luxembourgeois.
3 H^m, Wilt^, sur la Wilt2, au nord-ouest de Diek.rch. Gauthier de
Wiltz est cité en 1 194 (mrub, II, LXXVI). „ , ,
4 Bertholet, IV, pr. XXIX : Wecelo advocatus: frater ejus Robertus;
MRUB II n» 69 : Wecelo et Robertus de Bretingen, 1184; Ibtd., n« 146: 35
Robertus 'de Bertinge. Probablement Bertringen (BertrangeJ, à l'ouest de
Luxembourg. ,,
5 Cono d'Ouren (Prusse rhénane, cercle de Prum), cite 1174 (mRUB, 11,
LXXXl); ses fils Arnoul, Cono et Gilles, cités 1184, 1200, 1210.
6 Larochette (Fais) sur la Weisse Ernz, affluent de la Sûre, au sud-est 40
de Diekirch.
Chronicon Hanoniense, 147
nis frater, Johannes de Bursi ', Helbrannus de Falconpire% 1182
Radulphus, Anselmus, Henricus, Fredericus de Cavelre '^ ^
fratres, Nicholaus de Betengis*, Rogerus et Menis de Husden-
gis ^ filius ejus, Hermannus de Niumaia * ^, Walterus de Mese-
borch^ Matheus de Rokengis ^ Theodericus de Rulant ^
Steppo et Henricus de Erloncort", Bartholomeus de Ascha",
Godefridus, Henricus, Wiilelmus, filii ejus, et cum istis
quidam alii milites et servientes et burgenses.
1103] Anno " Domini II82•^'^ tempore quadragesimali,
penitentiali ebdomada ante pascha Domini, Elizabeth nobi- 26 mars
lissima Flandrie et Viromandie comitissa, Philippi comitis
a. Arndt : Cavena. — b. Arndt : Ninnaia. — c. A, A', Arndt : 1183.
» Jean de Burscheid, au nord-ouest de Diekirch, cité 1163, 1194 (mrub,
II, LXXIII).
i5 ' Falkenstein (près Vianden). Herbrand cité 1 192-1206, lèid., LXXV.
3 Kahler (ou Kehlen), près de Kapellen, au nord-ouest de Luxembourg.
Anse/mus de Kavelre, cité 1184 (mrub, II, no 69); Henricus et Fredericus
fratres de Kalre, 1 190-1209 {Ibid., n® 187).
4 Probablement Bettingen, sur la Prûm (Prusse rhénane, cercle de
20 Bitburg), car Nicolas de Bettingen est cité 1185, mrub, II, n» 70, dans
une donation à Saint-Thomas sur la Kyll.
5 Roger et Menis, son fils, de Useldingen, près Mersch {Roger de
Unseldingen, 1182, Bertholet, IV, pr. XXIX); son fils y est" nommé
Petrus.
a5 6 Hermann de Neumagen, sur la ^foselle (cercle de Berncastel, cité
II73-II93, MRUB, II, LXXXI).
7 Gautier de Meisenburg, près Fils, cité 1194 {Ibid,, LXXIX) et 1182
(Bertholet, IV, pr. XXIX).
8 Reckingen-sur-l'Eisch, au nord-ouest de Mersch.
3o 9 Thierry de Reuland (cercle de Malmédy), cité 1171, 1185 ijbid.,
LXXXII).
«o Arloncourt, dépendance de Longvilly (Luxembourg, Bastogne).
Erlino curtis est cité déjà en 771 (mrub, I, 27).
" Barthélémy d'Esch-sur-la-Sûre, cité 1182 {Jbid., II, LXXII), et ses
33 fils Godefroid, Henri, Guillaume (Bertholet, IV, pr. XXIX).
" Guise, XVIII, 13, jusqu'à : contramandavit.
•3 Sur cette date, cfr. Cartellieri, I, Beilage, XII.
I ^8 Gisleherti
1182 uxor,a FlandrensibusetViromandensibjsplurimum dilecta,
a seculo migravit. Pro cujus morte Philippus cornes Fiandrie,
timens terram Viromandiam perdere, plurimum doluit,
quod comiti Hanoniensi significavit, et ei ut ad se accederet
pro consilio habendo mandavit. Dominus autem rex Fran- 5
corum cum comitissa Bellimontis Aenora, ipsius Elizabeth
sorore, ad saisiendam Viromandiam et Valesium se prepa-
ravit. Cum vero comes Hanoniensis ad comitem Flandren-
28 mars sem apud castrum suum novum Belcasne termino paschali
pervenisset, comes Flandrensis et consilium et auxilium 10
requisivit. Comes quidem Hanoniensis, qui nunquam ei in
jure suo vel in injuria defuerat, laudavit ei ut exercitum
suum Fiandrie commotum versus Sanctum Quintinum et
versus Chauniacum ' dirigeret, ubi jam tune aditus comitis
Fiandrie hominibus negabatur. Ipse autem comes, missis in i5
Hanonia cum festinatione nunciis, hominibus suis omnibus
tam equitibus quam peditibus, ut illuc properarent, man-
davit. Dum autem Hanonienses ad auxilium comitis Fian-
drie properabant, comes Fiandrie et comes Hanoniensis cum
domino rege Anglorum seniore Henrico et ejus filio Henrico ao
juniore, rege Anglorum, apud Gerberoam ' coUoquium
habuerunt, unde per ipsum regem Anglorum et per quosdam
mediatores régis Francorum homines colloquium inter
dominum regem Francorum Philippum et comitem Fian-
drie Pliilippum inter Silvanectem civitatem régis et Cris- i5
piacum castrum ipsius comitis fuit nominatum, in ioco qui
1183 dicitur Grangia Sancti Arnulphi ', anno Domini ii83, tem-
pore paschali; unde sub spe pacis future et comes Fiandrie
suo exercitui, et comes Hanonie suo contramandavit. In col-
ioquio illo, mediantibus rege Anglorum Henrico seniore et 3o
Henrico filio ejus rege juniore et Willelmo Remensi archie-
piscopo et comité Theobaldo et comité Stephano et duce
Burgundie et comité Hanoniensi, qui et pacem régis et
> Chauny-sur-l'Oise (Aisne, Laon, Chauny).
2 Gerberoy (Oise, Beau vais, Songeons). 35
3 La Grange-Saint- Arnoul, entre Senlis et Crépy (cfr. A. Cartellieri,
I, 116-129). *
Chronicon Hanoniense , 149
pacem comitis Flandrie desiderabat, pax ordinata est ' inter 1183
comitem Flandrensem et dominum regem Francorum et
cotnitissam Bellimontensem ita, quod cornes Flandrie totam
terratn Viromandiam et Valesium quasi pro 14 milibus libris
S denariorum Cathalanensium in vadio retinuit ^ attamen
cornes, nemini redimere volenti hoc redimere dum potuisset
permisisset*^. Hoc quidem vadimonium quadam simulatione
compositum fuit, ne videretur prorsus exheredatiQ, quod
cornes Flandrie per suas nimias vires faciebat \ Philippus
10 autem cornes in ipso anno cum et Viromandiam et Valesium
ad voluntatem suam sibi retinuisset, tamen quadam fretus
benignitate et ratione Valesium comitisse Bellimontis Aenore
liberum reddidit, interposita conditione quod totam Viro-
mandiam, sicut comes Radulphus possederat, dum viveret,
i5 in pace possideret.
[104] Tempore illo Henricus junior rex Anglorum, miles
probus, sibi retinebat commilitones ubicumque habere
poterat milites probos, et quecumque habere poterat eis
liberaliter erogabat, et cum nichil de patris vel matris here-
30 ditate possideret, et frater suus Richardus totam terram
matris, scilicet Pictaviam et Gasconiam, possideret, ipse ter-
a. Arndt : promisisset.
1 Cfr. la lettre de Henri II à Raoul de Glanville (Girald. Cambr., de
Instructione principis, SS., XXVII, ^02); RoGER. DE HovEDEN {Ibid..
ib 147); Gesta Henrici II {Ibid., 103).
2 Le comte de Flandre, reconnaissant qu'il n'a aucun droit sur le
\'ermandois et le Valois, ne les conserve que comme le gage des sommes
qu'il a dépensées pour ces territoires. Les Gesta Henrici et Hoveden
disent 60 milles livres d'argent (Cartellieri, I, 127, n. i).
3o 3 Le comte n'aurait permis à personne, tant qu'il l'aurait pu, de
racheter le gage, c'est-à-dire pas même au roi. Promisisset ne donne
aucun sens.
4 Philippe d'Alsace, grâce à sa puissance, obtient qu'on lui conserve le
Vermandois, non comme son héritage, mais par la fiction du gage
35 qu'il avait sur cette terre et afin que son renoncement ne soit pas trop
apparent.
i5o Gisleberti
1,83 ram illam reclamans in fratrem insurrexit. Cui Richardo
eorum pater Henricus rex Anglorum, dux Normanorum,
cornes Andegavensis auxilium ferebat; cum autem ipse
junior rex castra muita et villas bonas abstulisset fratri, et
multos viros potentes ad partem suam convertisset, quia S
Richardus a paucis amabatur, ipse rex infirmitate super-
13 juin veniente, a seculo migravit in burgo quod Martellum *
dicitur.
Août [i05] Eodem anno, mense Augusto, domina Marghareta,
Hanoniensis comitissa, iter peregrinationis ad Sanctum 10
Egidium ' arripuit, et prospère incedens et rediens in cras-
19 oct. tino sancti Luce Montibus, unde moverat, sana et incolumis
rediit.
[106] Eodem anno Walterus de Fontanis, miles probus,
pulcher et sapiens et comitis Hanoniensis consiliarius et com- » 5
milito dilectus, egrotans Montibus religionis Alnensis ordi-
nem et habitum assumpsit ^, et monachus factus, cito mor-
tuus est.
[107] Eodem anno, cum dominus cornes Hanoniensis pro
gratia domini imperatoris Romanorum super terra avunculi 20
sui comitis Namurcensis et Lusceleborch omnimodislaborare
vellet, nuncios suos duos, scilicet milites Gossuinum de
Tulin *, hominem discretissimum etfacundissimum, et Wal-
terum de Stankirca ^ militem probum, ad dominum impe-
ratorem transmisit. Jacobus autem de Avethnis intérim, qui aS
ad dominum imperatorem Fredcricum accesserat, pro fratre
suo Widrico de Walecort et pro se ipso super comitatu de
» Martel, dans le Quiercy, sur la Dordogne (Lot, Gourdon).
2 Saint-Gilles, au diocèse de Nîmes.
3 Cfr. § 29. Une charte de Baudouin IV, 1168 environ (Devillers, 3o
Mémoire sur un cartulaire de Fabbaye d'Aine, 237; Description, 1, 255),
énumère les conventions faites entre Cjautier de F^ontaines et l'abbaye
d'Aine.
4 Thulin (Hainaut, Mons, Boussu).
? Steenkerque lez-Enghien (Hainaut, Soignies, Enghien). 35
Chronicon Hanoniense. i5t
Roka laborabat ^ sed nil proficere poterat. Dominus vero 1184
imperator, nunciis domini comitis Hanoniensis bénigne res-
pondens, comili Hanoniensi ut ad se in propria persona
veniret mandavit. Cornes autem, assumptis sccum viris
5 probis et discretis, scilicet Reynero de Jacea et Eustacio
seniore de Ruez et Eustacio filio ejus, Ostone de Trasiniis'',
Nicholao de Barbencione, Almanno de Provi, Renero de
Trith, Hugone de Croiz, Gossuino de Tulin, Waltero de
Stankirca, Johanne Cornuto, Nicholao Monacho, ad domi-
10 num imperatorem apud Haghenoam ' in Alsatia, dominica
Letare Jherusalem, per Namurcum, ubi avunculus suus 27 mars
cornes Namurcensis litteras deprecatorias ad dominum impe-
ratorem concessit, et per Durbui et per Rocham et per Lus-
celeborch et per Treverim et per Toleam ^ et per Hornebac *
iî> — ubi Renerus de Jacea vir nobilis egrotavit et, dum comes
erat in curia, ibi decessit et ibidem in majori monasterio,
scilicet abbatia monachorum, sepultus fuit — et per Bitthas ^
et per Castra ^ transiens venit. Dominus imperator et ejus
fiiii, Henricus scilicet rex, necdum miles, et Fredericus dux
2o Suevorum, comitem Hanoniensem bénigne suscipientes, et
super omnibus possessionibus comitis Namurcensis gratiam
suam ei concedentes, ut sanius et plenius fieret ejus peticio,
diem sibi constituerunt in festivitate pentecostcs apud Man-
guntiam civitatem, ubi ipsi domini imperatoris filii novi
35 a. A, Arndt : Transiniis.
« Jacques d'Avesnes, fils de Nicolas et de Mathilde de Laroche, qui,
de son premier mari, était mère de Wéry de Walcourt; cfr. § 43- C'était
donc le demi-frère de Wcry. Le traité de Dinant, du 26 août 1199,
attribua définitivement Laroche au comte de Luxembourg et débouta de
3o ses prétentions Wéry de Walcourt.
2 Hagenau en Alsace.
? Tholey (Prov. rhénane, cercle d'Ottweiler).
4 Neu-Hornbach, au sud de Zweibrùcken.
5 Ritche.
35 b La précision de cet itinéraire ne permet pas de croire qu'il s'agisse de
Bliescastel qui devrait se placer entre Tholey et Hornbach. C'est proba-
blement Weissenburg, Album Castrum,
52 Gisteberti
1184 milites ordinandi erant, et apud Enghelehem ' torniare in
crastino octave pentecostes proposoerant, et super ipsum
comitem pro ipsorum honore plurimum precati sunt. Quod
quidem cornes eis diligenter concessit, se venturum tam ad
curiam quam ad tornamentum. Reditus ejus ab Haghenoa S
fuit per abbatiam Zesse ^ et per Spirahi et per Wormaciam,
per Spanehem ^ et per Kirepere *, terram consanguineorum
suorum ^ Radulphi comitisfiliorum, Henrici scilicet, Symo-
nis, Ludovici militum, Alberti, Godefridi et Frederici cleri-
corum, et per Treverim et per Lusceleborch. Conductor 10
autem comitis Hanoniensisad curiam ex parte domini impe-
ratoris a Treveris usque ad curiam, et redeundo usque
Treverim, fuitipsius comitis consanguineus predictus Symon
de Spanehem, miles probissimus.
[108] Eodem anno Domini ii83, quia comes Hanoniensis i5
comiti Flandrie contra regem Francorum debitum ferebat
auxiiium, tamen Ehzabeth Francorum regina a Francis
injuste habebatur invisa. Unde, firmatis contra eam consihis
ma^lignis, super faciendo inter regem et ipsam divortio con-
cilium malivoiorum apud Silvanectem statutum fuit^, ipsa »o
» Ingelheim, sur la rive gauche du Rhin (Rheinhessen).
» L'abbaye de Sehz (cercle de Weissenburg), au nord-est de Hagenau
sur la Sauer, affluent du Rhin.
3 Sponheim, à l'ouest de Kreuznach.
4 Kirchberg, dans l'Hundsrûck. a5
5 Henri, Simon et Louis de Spanheim figurent ensemble comme
témoins dans un acte de Conrad, comte palatin du Rhin, établissant un
accord entre le comte Godefroid de Spanheim et l'abbayé de Springiers-
bach, 1183 (mrub, II, n® 58). Henri a le titre de comte en 1194 {Ibid,,
n" 136), 1197 (n« 165). Godefroid est encore cité dans un acte (1169-1183, 3o
Ibid., p. 103), et le 27 mai 1197 {Ibid., n» 168). Henri, Albert et Godefroid
portent tous trois le titre comtal : a comitibus de Spanheim Heinrico
scilicet, Alberto et Godefrido; Louis a le titre de comte en 11 90 {Ibid.,
no 112). On ne sait de quel côté cette famille était alliée au comte de
Hainaut. Probablement par Alix de Namur et sa mère Ermengarde. 35
6 L'assemblée de Senlis eut lieu en 1184, mais probablement en mars,
ce c^iJi cadre avec la date donnée par Gislebert, qui commence l'année à
Pâques (i" avril 1184). Cfr. Cartellieri, I, 138, n. 1.
Chronicon Hanoniense, i53
regina incauta, pâtre eciam ejus comité Hanoniensi et comité 1184
Flandrensi nescientibus. Ad quod divortium prepotentes,
scilicet Willelmus Remensis archiepiscopus et Theobaldus
cornes et Stephanus cornes, régis Francorum avunculi, et
5 Henricus dux Burgundie et Raduiphus cornes Clarimontis
omnesque precipui régis Francorum consiliarii iaborabant.
Die autem ad divortium faciendum statuto, ipsa regina, ves-
tibus preciosis depositis, assumptisque vestibus humillimis,
per ecclesias civitatis iliius nudipes circuibat, Deum exorans
10 altissimum, ut eam a malignantium consiliis, que contra
ipsam arcius" tracta bantur, eriperet; pro qua leprosi univer-
sique pauperes, tractatum malignum percipientes, ante pala-
tium regine confluebant et clambsis vocibus, ipso rege
audiente cum suis, Deum orabant ut adversarios regine con-
i5 funderet, eamque ab eorum ma la potentia eriperet. At
Dominus omnipotens humilitatem ancilie sue respiciens,
quosdam viros ad subveniendum ipsi regine animavit, scilicet
Robertum comitem de Braina, régis Francorum patruum,
et ejus filios, Robertum scilicet de Drecis comitem' et Phi-
ao iippum episcopum Belvacensem ' et Henricum episcopum
Aurelianensem^, quorum consiliis intervenientibus, dominus
rex a malo recedens proposito, super hoc sustinuit, sed ipsi
regine in thoro et debito conjugali non communicabat.
[109] Iterum suscitate sunt discordie inter dominum
35 regem Francorum et comitem Flandrie Philippum. Unde
anno Domini 1184, termino paschali, colloquium fuit prope i«' avril
Rothomagum civitatem, in quodam nemore, in mansionibus
quorumdam fratrum religionis Gr^ndismontis *, inter senio-
a. A' : acrius.
3o » Robert, fils de Robert de Dreux, reçut le comté de son père en 1184
environ.
2 Philippe, évêque de Beauvais, 11 75-1 2 17.
3 Henri, évêque d'Orléans, 1186-1198. (Il n'était donc pas encore
évêque en 1184.)
35 4 L'ordre de Grandmont ou Grammont, diocèse de Limoges, fondé en
1073 par Etienne de Thiers, s'éteignit au XII* siècle.
i54 Gisleberti
u84 rem ADglorum regem et comitem Flandrie. Cum quo comité
ad colloquium veoit lialduinus cornes Hanomensis Rex
autem Angloram ex parte régis Francorum a comité Flan-
drie requirebat ut castra Torota et Causiacum m manus
fratrum Hospitalis ' committerentur, dum cornes Flandrie 5
viveret, tota autem alia terra Viromandie comiti Flandrie
per omnes Francie principes, dum viveret, tenenda confir-
maretur. Cui quidem compositioni ipse comes acquievisset;
sed ejus precipuus tune temporis consiliarius, Jacobus
scilicet de Avethnis. contradicebat, dicens quod si comes .0
Flandrie unum pedem Viromandie régi Francorum rehnque-
ret, nonulterius ei serviret, nec in ejus hominio maneret;
sicque, nulla facta pace, comes Flandrie ad propna rednt, et
res in contrarium remanserunt. Comes autem Hanomensis,
prapace laborans, Betisiacum ^ castrum venit, ubi dominum .s
regem conveniens, nichil pacis vel induciarum invenit. Illinc
dominus comes Hanoniensis ad filiam suam Francorum
reginam apud Pontisaram ' transivit, ut eam quam jam diu
non viderat, tune saltem videret. Ipsa autem Elizabeth,
illustris Francorum regina, mulier sanctissima, patrem 20
suum et ejus commilitones in lacrimas tota defluens orabat,
ut ipse pater suus misereretur sui, et ejus dominum regem,
quem diu pro comité Flandrie offenderat, vellet juvare contra
comitis Flandrie versutias, ut ipsa inde apud dominum
suum regem et apud Francos carior haberetur. Comes autem 25
Hanoniensis et ipsi regine et ipsi régi respondit quod quid-
quid posset, salva fidelitate, pro ois faceret. Invidi autem
quidam et malivoli retulerunt comiti Flandrie quod comes
Hanoniensis domino régi confederatus erat et ei auxilium
contra comitem Flandrie promiserat, unde comes Flandrie 3o
comitem Hanonie, horum nescium, suspectum et invisum
habuit. Appropinquante termino pentecostes, eodem tem-
pore et anno, comes Hanoniensis, qui ad curiam Maguncie
- Frères de l'Hôpital, chevaliers de Saint-Jean de Jérusalem
^ Béthisy, au nord-est de Senlis (Oise, Senlis, Crépy).
3 Pontoise (Seine-et-Oise).
35
Chronicon Hanoniense. i55
celebrandam pro hereditate sua perquirenda ire proposuerat, 1 18+
comitem Flandrensem, ejus suspectionis ignarus, postulavit
— qui ad curiam illam dirigere nuncios suos debebat — ut
ipse dominum imperatorem et consanguineum suum Henri-
5 cum regem, imperatoris filium, pro eo per nuncios suos
rogaret; quod cornes Fiandrie ei concessit et promisit;
attamen per nuncios suos Gérard um clericum de Mescinis %
sigillarium suum "*, Insulensem prepositum, et per Radul-
phum militem de Hansebruech ^ comiti Hanoniensi, quem
io juvare promiserat, si potuisset nocuisset. Cornes autem
Hanoniensis ad curiam illam cum probis et discretis viris
Eustacio de Ruez juniore, Ostone de Trasiniis, Waltero de
Warini, Nicholao de Barbencione, Renero de Trith, Hugone
de Croiz, Almanno de Provi, Polio de Vileir, Godefrido de
i5 Ascha ♦ Castro in Ardenna, Nicholao Monacho, Waltero de
Stankirca et Henrico ipsius comitis germano ^ milite novo,
sericis vestibus ornatis, per Namurcum et per Leodium, per
Aquas et per Confluentiam transiens, venit vigilia pentecos-
tes cum magno et honesto apparatu, tam vasis argenteis
30 multis quam ceteris sibi necessariis, et cum servientibus
honeste ornatis. In eadem eciam curia comes Hanoniensis
quamplures nobiles de terra Lusceleborch secum habuit. Pre
nimia quippe hominum copia supervenientium dominus
imperator in pratis Maguncie ultra Renum fluvium tentoria
tb sua et omnium advenientium figi ordinavit, ubi domos sibi
necessarias ipse imperator proprias fieri fecit. Ibi dominus
comes Hanoniensis plura ceteris et pulchriora tentoria
habuit. Congregatis equidem de toto imperio ex hac parte
Alpium ad curiam principibus, archiepiscopis, episcopis,
3o abbatibus, ducibus, marcionibus et comitibus palatinis et
aliis comitibus et viris nobilibus et ministerialibus, fuerunt
' Messines.
2 Gérard, garde-scel du comte dès 1169, prévôt de Saint-Pierre de
Lille.
35 3 Hazebrouck (Nord, Hazebrouck).
4 Godefroid d'Esch-sur-la-Sûre, cfr. § 102.
5 Henri de Sebourg, fils de Baudouin IV, cfr. § 34.
i56 Gisleherti
1184 numéro juxta veram estimationem milites in curia' illa 70
milia, exceptis clericis et cujuscumque conditionis homiûi-
20 mai bus. Die autem sancto pentecosles \ ipse dominus Fredericus
Romanorum imperator et ejus uxor imperatrix ^ cum magna
et débita soUempnitate impériales gestaverunt coronas. Hen- 5
ricus quoque rex eorum fiiius cum eis regalem gessit coro-
nam*. Cum autem in coronamento illo principes potentissimi
gestamentum gladii imperialis de jure reclamarent, scilicet
dux Boemie ^ qui in curia cum duobus militum milibus, et
dux Austrie Lupoldus ^ miles probus et largus, cum5oo mili- 10
tibus, et Bernardus dux novus Saxonie ^ factus cum 700 mili-
tibus, et Conrardus comes palatinus Reni ^ ipsius impera-
ratoris frater, cum mille et pluribus militibus, et langravius
Duringie ^ vir strenuus, imperatoris nepos, qui cum mille
aut pluribus militibus erat, dominus imperator gladium i3
illum comiti Hanoniensi commisit gestandum. Cui uemo
contradixit, cum ipse vir magni nominis ubique terrarum
esset, et in curia novus videretur, et in eadem curia principes
multos haberet consanguineos prepotentes cum aliis nobili-
21 mai bus. Feria secunda pentecostes, dominus Henricus rex 20
Romanorum et Fredericus dux Suevorum, domini Frederici
Romanorum imperatoris filii, novi ordinati sunt milites, pro
quorum honore ab ipsis et ab universis principibus et aliis
nobilibus multa militibus captivis et cruce signatis et jocu-
latoribus et joculatricibus data sunt, scilicet equi, vestes aS
preciose, aurum et argentum. Principes enim et alii nobiles
non solum pro dominorum suorum, scilicet imperatoris et
I Voir sur cette diète et sur le nombre de ceux qui y prirent part, les
observations de Giesebrecht, VI, 600-602.
» Guise, XVIII, 14. ^°
3 Béatrice.
4 Henri, couronné roi le 15 août 1169, à Aix-la-Chapelle.
5 Frédéric (f 27 mars 1189), fils de Ladislas II.
6 Léopold V, fils de Henri II, 11 77-1 194.
7 Bernard d'Anhalt, 1 180-1212; cfr. p. 94, n. 3- ^^
8 Conrad de Hohenstaufen, 1156-1195.
9 Louis III, landgrave de Thuringe, 1168-1197. C'est probablement
comme nepos imperatoris qu'il figure ici parmi les principes.
Chronicon Hanoniense. \5j
ejus filiorum honore, sed eciam pro sui proprii nominis fama 1 184
dilatanda, largius sua erogabant. Feria secunda et feria tercia
post prandia, ipsi imperatoris filii gyrovagari ceperunt, in
quo gyro ' per estimationem fuerunt milites 20 milia et
5 amplius. Gyrum autem sine armis fuiti in scutis etenim
gerendis et hastis et baneriis et cursu equorum absque icti-
bus delectabantur milites. In eodem gyro ipsum dominum
imperatorem Fredericum, quamvis ceteris non esset corpore
major vel decentior, tamen pre ceteris eum gerere scutum
10 suum decebat, cui comes Hanonie in illo gyro famulans,
hastam suam ei portabat. Ipsa autem feria tercia ad vesperam 22 mai
ventus validus insurrexit, qui capellam domini imperatoris
et quasdam domos, ibi noviter factas in pratis juxta Renum
propter populi multitudinem, prostravit, in quarum ruina
i5 homines aliquot mortui sunt, tentoria multa disrupit et
universis metum intulit *. Satis autem constat ^ in curia illa,
sicut supra dictum est, 70 milia milites fuisse, cum jam
nominati principes tôt habuerunt ibi milites, scilicet dux
Boemie duo milia, dux Austrie 5oo, dux Saxonum 700,
20 comes palatinus Reni 1000 aut plures, langravius Duringie
1000 aut plures, dominus Conrardus Maguncie archiepis-
copus, imperatoris consanguineus \ 1000, dominus Philip-
pus Coloniensis archiepiscopus \ comitis Hanoniensis
ï Gyrum a ici le sens de carrousel; cfr. Gyrovagari au § 32, p. 59, n. 4.
25 2 Les sept derniers mots ne se retrouvejit pas dans Guise.
3 Guise, XVIII, I5 = §§ 109-111 {desponsavit).
4 Conrad, archevêque de Mayence, 1161-1165 et 1 183-1200, fils d'Otton
de Wittelsbach, palatin de Bavière.
5 Philippe de Heinsberg, archevêque de Cologne (1167-1191), petit-fils
3o de Gossuin II de Heinsberg, oncle de Gérard III de Wassenberg dont
Baudouin III avait épousé la fille Yolande.
Gérard II de Watsemberg.
I
Thierry de Wassenberg. Gossuin I" de Heinsberg et Fauquemont.
I I
Gérard III. Gossuin II de Heinsberg et Fauquemont.
35 Yolande. Philippe de Heinsberg.
Baudouin IV.
Baudouin V
58 Gisleberti
1184 consanguineus, 1700, dominus archiepiscopus Magdebur-
gensis ' 600, dominus abbas Voldensis " 3oo; exceptis aliis
principibus, scilicet archiepiscopo Treverensi ^ archiepis-
copo Bremensi \ archiepiscopo Besentionensi ^ archiepis-
copo Resneburgensi ^ domino Rogero Cameracensi épis- 5
copo ^ domino Radulpho Leodiensi episcopo, episcopo
Metensi ^ episcopo '1 ullensi ^ episcopo Virdunensi '°, epis-
copo Trajectensi ", comitis Hanomensis consanguineo, epis-
copo Wormaciensi ", episcopo Spirensi '\ episcopo Argen-
tenensi '\ episcopo Basiliensi *^ episcopo Constantiensi '^, 10
episcopo Curiensi '^ episcopo Erbipolensi '^, episcopo Balde-
» Wichmann, 1152-1192.
2 Conrad II, abbé de Fulda, 1177-1192.
3 Le siège de Trêves fut disputé, après la mort de l'archevêque Arnoul
(1183), par deux compétiteurs : Raoul de Wied, que l'empereur investit, 1 5
et Folmar, prévôt de Carden, élu par une partie du chapitre. C'est assu-
rément Raoul qui doit avoir été à la diète de Mayence.
4 Sigefroid de Brandebourg, archevêque de Brême^ ii79'
5 Thierry II de Montfaucon, archevêque de Besançon, 1180-1191.
6 Conrad II de Raitenbach, évêque de Ratisbonne, 1167-1185. 20
7 Roger de Wavrin, évêque de Cambrai, 11 79-1 191.
8 Bertold, évêque de Metz, 1 180-12 12.
9 Pierre de Brisey, évêque de Toul, 1165-1192.
10 Henri de Bliescastel, évêque de Verdun, 1181-1186.
" Baudouin, évêque d'Utrecht (1178-1196), fils de Thierry VI de 25
Hollande et de Sophie de Rheineck, arrière-cousine d'Alix, mère de
Baudouin V. Voici le crayon généalogique :
Giselbert, comte de Luxembourg.
Conrad !•■■, comte de Luxembourg. Hermann, comte de Salm.
I I
Ermesinde, épouse de Godefroid de Namur. Otton, comte de Rheineck.
Alix épouse de Baudouin IV. Sophie, épouse de Thierry VI de Hollande.
. I
Baudojiû V. Baudouii, évêque d'Utrecht.
I' Conrad II de Sternberg, évêque de Worms, 1171-1192.
13 Ulrich Je Rechberg, évêque de Spire, 1 178-1187.
•4 Hciiri de Hasenburg, évêque de Strasbourg, 1181-1190.
15 Henri de Horburg, évêque de Bâle, 1180-119Î.
16 Hermann de Fridingen, évêque de Constance, 1182-1189.
17 Henri II, évêque de Coire, 1180-1193.
18 Reinhard d'Abensberg, évêque de Wurzbourg, 1171-1184.
35
Chronicon Hanoniense. i59
bergensi " \ episcopo de Monasterio % episcopo Heldensi \ 1184
abbate de Camberc, abbate Lorcensi ^ abbate Prumensi ^
principibus duce Otone Bawarie ^ Theoderico comité pala-
tine Bawarie, fratre ipsius ducis ^ Welffone duce Bawarie
seniore ^ imperatoris avunculo, landgravio Bawarie ,
Bertoldo duce Ciringhiorum ^ comitis Hanoniensis conso-
a. A, Arndt : Balbeburgensi; Guise : Baldebergensi. - b. A. AK
Arndt : Lx)nensi.
t Otton II d'Andechs, évêque de Bamberg, 1177-1196.
10 ^ Hermann de Katzenellenbogen, évêque de Munster, 1 174-1203.
3 Adelog, évêque de Hildesheim, 1171-1190. Ce qui témoigne pour la
fidélité des renseignements de Gislebert, c'est que l'archevêque de Reims,
qui était présent à Mayence (Toeche, 30, n. 2), n'est pas mentionne ici
parce qu'il n'était pas prince de l'empire.
.54 Camberc. La table des SS., XXI, 630, traduit par Kempten avec un
point d'interrogation; Giesebrecht, VI, 601, et W. Meyer, lo-ii, croient
qu'il faut y voir l'abbaye de Komburg, dans la province ecclésiastique de
Mai^ence (Wurtemberg); on pourrait songer aussi à Kamberg (Prusse
rhénane, cercle de Schleiden); toutefois, ni les abbés de Komburg, m
ao ceux de Kamberg n'avaient rang de princes (Ficker, Rf., p. 342).
Lorcensi Tous les éditeurs ont conservé : Lonensi; Toeche, 224, traduit :
Lonen; mais il n'a jamais existé d'abbaye de ce nom; il s'agit vraisem-
blablement de Lorsch (Hesse), ainsi que le disent Giesebrecht (VI, 601)
et W. Meyer (10); l'abbé de Lorsch et celui de Prum étaient princes de
î5 l'empire (Ficker, Rf., 340, 353)- , .
5 Otton de Wittelsbach n'était plus duc de Bavière; il était mort
le II juillet 1183; il avait eu pour successeur son fils Louis I".
b Le duc Otton n'avait pas de frère appelé Thierry; après son accession
au duché en 1180, la dignité de palatin de Bavière appartint à son frère
3o Otton le jeune, qui mourut en 1189 (cfr. Giesebrecht, V, 927). Ficker,
198, est d'avis que le palatin de Bavière n'était pas compte parmi les
^Twelf VI fils du duc de Bavière Henri le Noir (f 1126), était l'oncle
de Frédéric Barberousse, fils de Frédéric, duc de Souabe, et de Judith
35 sœur de Welf VI; il ne fut jamais duc de Bavière, mais duc de Spolete et
marquis de Toscane. . „
8 Cfr. Ficker, zoo. et surtout Schenk von Schwensberg, Batragezur
Fraec nach ier Bedeutung der Landgrafschaft (FORSCHUNGEN, XVI
525) : le landgrave du Nordgau bavarois, de ..71 à ..96, eta.t Otton II
40 de Stefling (sur la Regen). . „ . ir
9 Berthold IV, duc de Zahringen, cousin de Baudouin V.
6o Gisleberti
184 brino, marcione de Brandeburch \ marchione de Minse %
marchione de Stire ^ duce de Nanci \ Gerardo comité
Vienne super Rodanum ^ domine imperatricis avunculo,
comité paiatino de Tuinge « ^ aliisque multis archiepiscopis,
episcopis, abbatibus, ducibus, marchionibus et comitibus 5
palatinis et comitibus landgraviis nominatis aliisque multis
comitibus et viris nobilibus et ministerialibus, cum omnes in
Bawaria, Saxonia, Suevia, Franconia, Austria, Boemia, Bur-
gundia, Lotharingia ad hoc invitati fuerint. Tornamcntum
autem apud Engelehem villam supra Renum, que distat 10
duobus miliaribus a Maguntia, nominatum de consilio prin-
cipum pretermissum fuit. Comes Hanoniensis in curia de
a. Guise : Thuinge
I Otton I«^ margrave de Brandebourg, fils d'Albert l'Ours; il mourut
le 8 juillet 1 184. • '"^
'■^ Otton le riche, margrave de Meissen, 1176-1190.
3 Ottocar IV, marquis de Styrie, 1164-1192.
4 Simon II, duc de Haute-Lotharingie, 1 176-1205 (f 1207), queGislebert
nomme duc de Nancy.
5 Gérard, comte de Vienne-su r-le-Rhône ou de Mâcon (f le 15 septem- ao
bre 1184). Il n'était pas l'oncle de l'impératrice Béatrice, mais son cousin;
en effet, Béatrice était fille de Renaud III, comte de Haute-Bourgogne,
fils d'Etienne le Hardi, comte de Mâcon, et Gérard était fils de Guil-
laume IV de Mâcon, également fils d'Etienne.
Etienne, comte de M&con. î5
1
Guillaume IV, comte de Mâcon. Renaud III, comte de Bourgogne.
Gérard. Béatrice, a» iemme de Frédéric l".
Toutefois, Cartellieri, I, 143, note 6, a fait remarquer que le terme
avunculus, employé par Gislebert, peut aussi s'appliquer au fils de l'oncle
maternel. La mention de son nom parmi les principes, bien que le comte 3o
de Vienne n eût pas ce caractère (Ficker, 225), s'explique par le fait de
sa parenté avec l'impératrice {Ibid., 199).
6 Le comte Rodolphe de Tubingen, palatin de Souabe (sur ce titre,
cfr. Waitz, VII, 169); Ficker, 199, doute de son rang de prince, mais
c'est peut-être comme Tupos imperatoris qu'il figure ici. 35
Chronicon Hanoniense. i6
suo proprio cum domino imperatore tractans negocio, cum 1184
consobrino suo Bertoldo duce Ciringhiorum, qui in here-
ditate avunculi sui çomitis Namurcensis, licet injuste, recla-
mabat, concordiam, ut ei dimitteret omnia, facere voluit;
5 et quamvis mater ' ipsius ducis pro sua parte allodiorum
duo castra habuisset ^ tamen comes Hanoniensis, pro majori
pace, 1600 marcas puri argent!, pondo Coloniensi, infra octo
menses solvendi, ipsi duci dare volebat, unde ipsum comitem
cum difficultate et tedio finire oportebat. Quod audiens
10 dominus imperator, suasit comiti ut hoc non faceret, cum
pateret ipsum ducem jam nimis corpore gravem citius posse
décédera quam comitem Namurcensem ; sicque comes Hano-
niensis ab hac compositione retrocessit. Mortuus autem est
dux ille in ipso anno \ Itaque comes Hanoniensis per domini
i5 imperatoris benignum consilium tantum argentum illi duci
dandum lucratus fuit. Dominus autem imperator Roma-
norum comiti Hanoniensi gratiam suam super omnibus
bonis avunculi sui comitis Namurcensis, tam allodiis quam
feodis, concessit, et ei secundum consilium sociorum si'orum
20 et eorum dispositionem et Gisleberti ipsius comitis notarii
ordinationem privilegio suo confirmavit *. In quibus con- 22 mai
siliis cum principibus fuerunt Godefridus imperialis aule
cancellarius ^ , homo discretus et vividus, qui postea epis-
copatum Erbipolensem habuit, et Radulphus^ imperialis aule
' Clémence, fille de Godefroid de Namur
2 Cfr. § 33. J'ignore quelles sont ces deux places.
3 Ce fait n'est pas exact. Berthold IV ne mourut qu'en 1186 (le 8 sep-
tembre ou le 8 décembre), cfr. Ann. S. Georgii, SS., XVII, 297; GiESE-
BRECHT, VI, 69 et 605.
4 L'acte a été publié par Toeche, Heinrich VI, 600 (22 mai 1184); les
personnages cités par Gislebert y figurent comme témoins.
5 Godefroid de Helfenstein, évêque de Wurzbourg de 1186 au
6 mars 1190, avait été chancelier impérial de 1172 à 1186 (Bresslau,
Urkundenlchre, 378).
^ Rodolphe, qui fut évêque de Verden de 1189 à 1205. La fonction
de protonotairc, créée par Frédéric I", correspondait à celle de vice-
chancelier.
11
02 Gisleberti
1184 prothonotarius, postea Verdunensis in Saxonia factus epis-
copus, Wernerus' de BoUanda, ministerialis imperii% homo
sapientissimus et castris 17 propriis et .villis rnultis ditatus
et hominiis 11 00 militum honoratus; iste semper negotia
comitis dum vixit promovit, qui filiutn habuit probissimum
Philippum, qui trans Alpes, dum cum domino suo Henrico
rege Romanorum, imperatoris Frederici filio, esset, mortuus
est ^ Cono de Minsenberch ♦, ministerialis imperii, qui
dives et sapiens castra sua, bona et militum hominia multa
habebat, Henricus comesdeDiecea^ homo admodum sapiens,
comitis Hanoniensis devotus amicus. Confirmatio autem
bonorum comitis Namurcensis ejus nepoti comiti Hanoniensi
in curia illa fuit, tam super comitatu Namurcensi quam
super comitatu de Lusceleborch et de Rocha. In curia illa
fuerunt nuncii predicti comitis Flandrensis, ut auxilium
régis Henrici, imperatoris filii, et archiepiscopi Coloniensis
et aliorum multorum comes Flandrie contra regem Fran-
corum haberet ^. Que quidem auxilia omnia statim ei fuerunt
concessa et ad festinam guerram parata et demum in malum
comitis Hanoniensis et terre sue grave detrimentum per-
ducta. Comes Hanoniensis, peracta bene in curia illa volun-
tate negotii sui, et ibi pre ceteris principibus honoratus,
25 mai accepta a domino imperatore licentia, feria sexta pentecostes
» Werner de Bolanden (Kirchheim-Bolanden, au nord-ouest de
Worms, dans le Palatinat bavarois). Sur ses immenses possessions, voir a3
Sauer, Die àitesten Lehensbûcher der Hcrrschaft Bolanden, et le résumé
qu'en donne Inama-Sternegg, Deutsche Wirthschaftsgeschichte, II, 474:
cfr. KôLLNER, Geschichte der Herrschajt Kirchheim-Boland.
2 Sur les ministeriales de l'empire, cfr. Waitz, V. G., V^, 486 et suiv.;
SCHRŒDER, Lehrhuch, 433-441. -^0
3 Le nom de Philippe de Bolanden figure, pour la dernière fois, dans
un diplôme de Henri VI, donné à Otricoli le 24 juin 1187 (Stumpf,
Acta imperii, n» 181),
4 Minzenberg (Hesse, au sud-est de Giessen).
5 Henri, comte de Dietz (sur la Lahn), qui accompagna Frédéric 1°"^ à 33
la croisade.
6 Cfr. Bened. Petroburg. Bouquet, XVII, 460 et suiv.
Chronicon Hanonieîise. i63
a curia recessit, et per Bingham et per Treverim et per Lus- 1 184
celeborch rediit.
[110] Intérim ' dominus rex Francorum cum comité
Flandrie inter Compendium et Causiacum habuit collo-
5 quium, et ibidem inter eos treuge firmate fuerunt ^ Quisque
autem suos auxiliatores ibidem nominavit, ut illi in treugis
securius manerent. Comes quidem Flandrie Stephanum
comitem, domini régis hominem ligium et avunculum ^ in
suis treugis, sicut diu illum contra regem habuerat auxilia-
10 torem, posuit; econtra dominus rex ex sua astucia dominum
comitem 'Hanoniensem, ignarum tamen, in suis treugis
posuit, ut per hoc inter comitem Flandrensem et comitem
Hanoniensem aliquam seminaret discordiam, per quam
comitem Hanoniensem in parte sua prorsus posset habere.
i3 Quod audiens comes Flandrie ira adversus comitem Hano-
niensem succensus est, eumque in induciis régis Francorum,
horum omnium nescium, manere concessit; quod non facere,
sed potius guerram domini régis Francorum sustinuisse
debuisset *, quousque voluntatem ejus in propria persona
20 vel per fidèles nuncios audivisset. Unde rumores" ad domi-
num comitem Hanoniensem a curia revertentem dominica
prima post octavam pentecostes apud Amberlues ^ in Ar- 3 juin
denna pervenerunt. Comes autem Hanoniensis in sua absen-
tia exercitum terre totum summonuerat, ut cum rediret ad
35 .luxilium comitis Flandrie, sicut consueverat, paratus esset.
a. Guise : responsores.
1 Guise, XVIII, 15.
2 Entre Compiègne et Choisy-au-Bac, lin mai 11 84; cfr. Bexed. Pe-
TKOB., Ibid., 459; Cartei.meri, I, 146.
3 Etienne, comte de Sanccrre, oncle de Philippe-Auguste (i^ 23).
4 Philippe d'Alsace accepte le comte de Hainaut comme garant de la
trêve, alors qu'il eût dû s'assurer au préalable de son assentiment, au
risque de continuer la guerre contre le roi.
: Amberloup (Luxembourg, Bastogne, Sibret).
1 64 Gisleberti
Août
1184 Cornes autem Hanoniensis ad partes suas reversus totus
stupefactus de hiis que sibi referebantur, comitem Flandrie
sepius per nuncios requisivit, ut ei in marchia terre sue loqui
vellet; eut, si ipsi comiti Flandrensi placeret, comes Hano-
niensis ad ipsum ubicumque locorum in Fiandria vel Viro- b
mandia accederet; quod comes Flandrie, aliis pretentis
occasionibus, semper refutabat, rancorem nimium gerens in
corde contra illum.
[111] Eodem tempore et anno ipse Philippus comes Flan-
drie, qui uxore carebat, ad habendam uxorem stiidiosius 10
laborabat. Unde nuncios suos in Hyspaniam direxit. Qui
nuncii, milites scilicet et abbates, quos ad querendam sibi
uxorem miserat in longinquam regionem, adduxerunt ei
Mathildem ' Portigalensis régis sororem cum multo auro et
pannis sericis preciosis, quam ipse comes cum gaudio des- t^
ponsavit, et eam multis bonis in nuptiis dotavit, scilicet
Sancto Audomaro et Aria, que post suum decessum in par-
tem regine Francorum Elizabeth cedere debebant. Dotavit
eam eciam Duaco, Sclusa % Orciis ^ Insula, Nieppa *,
Cassello, Furnis, Dicamuda, Berghis^ Berburch^ que ad 20
comitissam Hanoniensem et ejus filios pervenire debebant.
Habita autem adversus comitem Hanoniensem majore ira,
ceteris bonis, que in partem comitisse Hanoniensis et filio-
rum suorum debebant cedere, contra leges et décréta dotavit,
scilicet Brugis, Gandavo, terra Wasia, Alost, Geralmont, ^5
Ypra, Curtraco, Aldenarda.
[112] Cum autem Godefridus dux Lovaniensis a Jhero-
' Mathilde (ou Thérèse), fille d'Alphonse I»' de Portugal et sœur de
Sanche I»'. Le mariage fut célébré en août 1184.
2 L'Écluse (Nord, Douai, Arleux). 3o
3 Orchies (Nord, Douai, Orchies).
. 4 Nieppe (Nord, Hazebrouck, Bailleul).
5 Bergues-S.-Winnoc (Nord, Dunkerque, Bergues).
o Bourbourg (Nord, Dunkerque, Bourbourg).
Chronicon Hanoniense. i65
solimis rediisset ', Henrici junioris ducis pater, et treuge in 1184
festo sançti Pétri % intrante mense Auguste, super Lembe 1 'août
cha finem capere deberent, dominus cornes Hanoniensis
omnes amicos suos ad auxilium suum invitavit et quot-
5 cumque potuit milites probos stipendiarios adunavit. Unde
eciam comitem Flandrie, sano habito consilio, tamquam
illum cui semper ad omnia cum multis hominibus et gran-
dibus expensis servierat, requirere proposuit, assumptisque
secum viris probis et discretis, Eustacio seniore de Ruez et
\o Eustacio filio ejus, Nicholao de Barbencione, Ostone de
Trasiniis, Waitero de Warini, Almanno de Provi, Renero
de Trith, Hugone de Crois, Balduino casteliano Montensi,
Gosuino de Tuiin, Johanne Cornuto, Balduino de Wallain-
cort, Willelmo de Hausi et multis aliis, apud Atrabatum ad
i5 ipsum comitem venit, quem cum multis militibus Flandren-
sibus et Viromandensibus ibi invenit, quadam dominica,
ante festum sancti Pétri die tercia. Cui cornes Flandrie 29 juillet
turbidum nimis vultum prétendit; sedentibusque universis
et pro turbatione ipsorum comitum tacentibus, cornes Hano-
20 niensis comitem Flandrie tamquam confederatum et juratum
suum submonuit ut contra ducem Lovaniensem eum juvaret
super honore suo et hereditate sua retinenda. Comes autem
Flandrie, querens occasiones, rogabat comitem Hanoniensem
ut inducias daret duci Lovaniensi, et ipsum contra inimicum
35 suum mortalem regem Francie juvaret. Ad hoc comes Hano-
niensis respondit quod nuUas duci Lovaniensi super his daret
inducias; sed si ipse comes Flandrie statim domino régi
Francorum guerram moveret, ipse statim eum contra regem
Francorum in totis viribus suis juvaret; si autem statim
^o contra regem Francorum guerram facere noUet, ipse comes
Hanoniensis ejus auxilium contra ducem Lovaniensem
habere vellet. Sic itaque comité Hanoniensi auxilium a
' Godefroid III était h Jérusalem en 1183, cfr. A. Cartellieri, I, 151,
n. 2. Méniglaise, II, 221, n. 179, dit à tort qu'il chargea son fils de le
y-) remplacer à la croisade.
2 S. Pierre-ès-liens, dont la fête se célèbre le i®*" août.
i66 Gisleberti
31 juillet
1184 comité Flandrensi contra ducem Lovaniensem reqairente,
comité autem Flandrie treugas postulante pro guerra quam
ipse contra regem Francorum habere debebat et comité
Hanoniensi statim ei auxilium ferre volente, tandem comes
Hanoniensis ab eo absqae auxilio recessit. In crastino autem,
sancti Pétri scilicet vigilia, inter se colloquium habuerunt
in Warda sancti Remigii '. In hiis autem verbis communibus
comes Flandrie a comité Hanoniensi requirebat ut cogno-
sceret si in treuga régis Francorum contra ipsum manere
vellet. Ad hec comes Hanoniensis respondit quod quicquid
régi Francie ex propria voluntate egisset % ipse statim contra
ipsum regem comitem Flandrie juvare paratus erat, nec sibi
plus dicere volebat. Ipsis itaque comitibus et eorum homi-
nibus super his discordantibus, comes Hanoniensis die festo
sancti Pétri Tubisam venit, ubi exercitum suum paratum
invenit. In cujus auxilio fuit dominus Rogerus Laudunensis
episcopus, consobrinus comitis, et ejus frater Raynaldus
cum 80 electis militibus, Manasserus Retensis comes, cum
140 militibus, VVido de Chéri, Reginaldus de Doncheri frater
ejus, Radulphus de Tur, Gaufridus de Baleham, consan-
guinei ipsius comitis, Robertus de Petraponte consanguineus
i'"'' août
' Warda Sancti Remigii était un territoire de quelque étendue qui a
laissé son nom à Lewarde, à l'est de Douai. On verra (§ 114) qu'il com-
prenait Villers-au-tertre (Nord, Douai, Douai-Sud). La Contin. Aqui-
cinctinà met le colloque in loco qui nuyicupatur Mons Sancti Remigii (SS., ib
VI, 422), c'est-à-dire à Estinnes-au-Mont (Th. Lejeune, Monographies
historiques^ I, 74), mais Lewarde, situé à l'extrême frontière de la
Flandre, convenait beaucoup mieux à cette rencontre.
2 Ce passage, qui ne figure pas dans Jacques de Guise, ne manque pas
d'obscurité; Ménilglaise (1, 270, n. a) a suggéré la correction : rex pour 3o
régi; Cartellieri, de son côté, traduit : « v\-as auch der Kônig von Frank-
reich aus eigenem Antrieb gethan hatte » (I, 152); toutefois je pense
qu'il est possible de maintenir le texte primitif; le sens me paraît être :
quelque engagement que le comte de Hainaut ait spontanément pris
envers le roi de France, il n'en est pas moins prêt immédiatement h 33
seconder Philippe d'Alsace, car il ne se sent pas lié par des obligations
auxquelles de sa libre volonté il n'a pas consenti.
Chronicon Hanoniense. 167
comitis Hanoniensis \ Gaufridus et Ludemarus fratres de 1184
Vienna ", milites probissimi, Radulphus de Coci cum 5o mi-
litibus. In crastino autem Jacobus de Avethnis ad auxi- 2 août
lium domini sui iigii comitis Hanoniensis cum paucis
b veniens, comiti Hanoniensi suggessit ut treugas daret, asse-
rens ipse Jacobus quod dux Lovaniensis auxilium comitis
Flandrie statim secum habebat, et si necesse haberet, totum
Flandrie exercitum in auxilium suum paratum haberet;
quod comes Hanoniensis vix credere potuit. attamen ipsi
10 Jacobo de consilio hominum suorum concessit ut super hoc
verba cum duce et suis haberet, quousque, ordinatis et
acquisitis viribus majoribus, melius contra ducem et contra
comitem Flandrie, ipsius ducis novum auxiliatorem, jus
suum retinere valeret. Dum autem ad ducem Jacobus tran-
iS sisset et cum eo super his conferret, et dominus comes Hano-
niensis ejus reditum et moram nimiam expectaret, dux
Lovaniensis, qui apud Hal cum exercitu suo erat, Lembe-
cham concremavit, comité non adhuc sibi providente. In
auxilio ducis Lovaniensis erat ex parte comitis Flandrie
20 Hellinus de Wavrin, Flandrie senescalcus, cum 3oo militibus
et multis servientibus equitibus et peditibus. Hanonienses
autem milites et servientes équités, videntes incendium
Lembeche, cito Advallensibus ^ insultum fecerunt et cum
festinatione incedentes, non ordine bellicoso, qui primus ad
25 illos veniebat primus feriebat. Comes autem ad pontem
Tubise super aquam Sanniam * venieps, paucos transire
permisit, cumomnes Franci et Hanonienses et Ardennenses^
transire desiderarent, nolens cum hominibus comitis Flan-
drie in armis congredi, dum sustinere posset, sperans quan-
3o ' Ces personnages sont cités pp. 54, 65, 141. 142.
2 Vienne-le-Château (Marne, Sainte-Menehould, Ville-sur-Tourbe).
3 Advallenscs (cfr. p. 16, n. i) se rapporte ici évidemment aux Braban-
çons.
4 La Senne.
3î> 5 Les auxiliaires ardennais du comte de Hainaut sont le comte de
Rethel, les sires de Sery, Donchery, Balham, Le Thour (p. 166).
1 68 Gisleberti
1184 doque apud illum, cui semper pro posse servierat, aliquam
amiciciam obtinere. Pauciores autem ex parte comitis Hano-
niensis in conflictu illo pluribus in parte ducis dampna
majora in occisione hominum et captione et equoram inter-
fectione fecerunt. In conflictu illo (nunquam meliore ad arma 5
in tanta hora viso vel audito), qui vulgariter pognis ' dicitur,
in parte comitis Hanoniensis equi circtter 80 occisi sunt, in
parte ducis circiter 340. Ibidem quidam de hominibus et
3 août commilitonibus comitis Flandrie capti fuerunt. Sequenti
autem die, mediante Jacobo, cui ab Hanoniensibus incen- 10
dium Lembeche ex nimia ipsius mora imputabatur, treuge
usque ad duos annos fuerunt fîrmate, sed a duce nunquam
observate. Comes autem Hanoniensis militum vadiis tam
domesticorum quam extraneorum liberatis largissime, et
eorum prediis ad voluntatem suam restitutis et stipendiariis i3
honorifice remuneratis, omnibus licentiam dédit benignam,
amicis suis super hoc auxilio gratiarum actiones referens.
[113] Deinde dominus comes Hanoniensis ad dominum
regem Francorum Parisius cum paucis venit. Ubi facta cum
domino rege contra comitem Flandrie confederatione, quia 20
ipse eciam rex ibi cum paucis erat, dominus rex ei diem
constituit Suessionis, ut ibi plures principes et nobiles
Francie haberet, et ut comes Hanoniensis plures terre sue
viros probos et valentiores ad confederationem illam confir-
mandam adduceret. Ad diem illum Suessionis constitutum 23
« Pognis; cfr. Godefrov, VII, 247 : Poigne, poingjie, piignc, poigneis,
pogneis. pougnis, combat, lutte. Il semble, d'après le texte de Gislebert,
que ce terme s'employât pour désigner non une bataille rangée, mais un
combat désordonné, une escarmouche. Pour comprendre les mots : in
tanta hora, il faut remarquer que tout l'incident raconté par Gislebert 3o
se rapporte à la journée du 2 août; la distance de Tubise à Hal n'est
que de 5 V2 kilomètres, la mission de Jacques d'Avesnes pouvait être
promptement accomplie, mais il y mit du retard, et le soir était proche
sans doute quand fut allumé l'incendie de Lembecq et que les hommes
d'armes du Hainaut, apercevant les flammes, engagèrent le combat. Je 35
traduis donc in tanta hora par : à une heure aussi avancée.
Chronicon Hanoniense. 169
dominus cornes Hanoniensis ad dominum regem Francorum 1184
cum i^o militibus de nobilibus et potentioribus terre suc
accessit \ ubi in abbatia Sancti Medardi ab hominibus
domini régis super confederatione conservanda fidem et
5 juramenta acçepit. Econtra dominus rex ab hominibus
comitis Hanoniensis super eadem confederatione tenenda
fides et juramenta suscepit. Cornes autem Fiandrie, super
his nimia accensus ira, omnem quem potuit contra comitem
Hanoniensem movit exercitum, certus satis quod tune
10 dominus rex Francorum, quorumdam perfidorum seductus
consiliOi nullum comiti Hanoniensi ferret auxilium, cum
comes Hanoniensi in ejus auxilio spem haberet. Comes
quippe Fiandrie in auxilio suo habuit Jacobum de Avethnis,
comitis Hanoniensis hominem bis ligium, qui continuum in
i5 Montibus stagium pro terra Avethnis et continuum in Valen-
cenis pro terra Brabancie debebat. O mira Jacobi prodicioN
cum enim ipso tempore autumpnaU comes Hanoniensis per-
'fidiam Jacobi timeret, antequam ad guerram ventum esset,
dominus comes ex astucia et jure illum summonuit ut
20 castrum Montense cusiodiret, et ibi continuum quem debe-
bat stagium faceret. Unde ipsi Jacobo diem satis ad hoc
aptum constituit. Jacobus autem die constituta Montibus
venit, ubi honesto tune habito 'cTonsilio comiti Hanoniensi
stagia in castris suis scilicet in Montibus et in Valencenis
25 débita recognovit coram paribus suis ^ Montensibus, Eustacio
scilicet de Ruez, Nicholao de Barbencione, Waltero de Lens,
Ostone de Trasiniis, Rassone de Gavra, Ida de Jacea, Egidio
de Cimai, Willelmo de Kevi \ Gerardo de Hamaida ^ et
coram paribus suis Valencenensibus °, Almanno scilicet de
3o ' Cfr. A. Cartellieri, I, i6o. Probablement en septembre.
2 Guise, XVIIl, 17 in fine.
3 Cfr. note i de la page 53.
4 Quévy (Hainaut, Mons, Pâturages).
5 La Hamaide (Hainaut, Ath, Frasnes). Gérard de La Hamaide avait
35 la pairie de Rebaix. Cfr. J. de Saint-Genois, Monuments anciens, I, XXL
<' On admet généralement que les pairs de Valenciennes étaient au
nombre de six; ceux qui sont cités ici représentaient les seigneuries de
Prouvy et de Trith, au sud-ouest de Valenciennes, de Caudry (primiti-
jyo Gisleberti
1184 Provi, Renero de Trith, Nicholao de Cauderi \ Karolo de
Frasne, Ludovici filio, Olivero de Peresel % Ida de Jacea pare
eciam Valencenensi. Cum autem hic Jacobus domino suo
plenius recognovisset, rogavit eum at a stagio summonito
tune differret, promittens ipsi comiti quod quandocumque
guerram contra comitem Flandrie haberet cornes Hano-
oiensis, ipse comiti Hanoniensi castra que ab eo tenebat red-
deret in auxilium guerre sue, et in proprio corpore suo ei
serviret cum omnibus hominibus ad feoda comitis Hano-
niensis pertinentibus; comitique Fiandrensi castra, que ab eo
tenebat, scilicet Guisam et appenditia, redderet. Comes vero
Hanoniensis de consilio hominum suorum sic ei concessiti
quod quidem Jacobus Montibus in capeiia comitis jura vit, et
osculo pacis et diiectionis comiti et comitisse et eorum filiis,
Balduino, Philippo, Henrico, dato, bénigne ab eis recessit.
Que juramenta et pacis oscula citius lésa fuerunt. Cum enim
comes Flandrensis ante compietos ab hac promissione et jurir,
recognitione 40 dies in comitem Hanoniensem insurgeret:
ipse Jacobus castra sua que a comité Hanoniensi tenebat,
scilicet Avethnas, Landrecias et Leusam, in manus comitis
Flandrensis tradidit; postea die eadem qiia terram suam
cum armis intravit, diffiduciare non abhorruit \
[114] Comes autem Flandrie dominum Philippum '
2b
vement en Cambrésis, mais acquis au moins en partie par le Hamaut
(DuviviER, Hainaut. 45, n. 10 et 109), de Fresne sur l'Escaut, de Preseau.
Quant à Ida de Jauche, elle devait sa pairie à son père Gossum (§ 29).
Dans la suite, le seigneur de Mastaing hérita de la pairie de Jauche.
Il semble cependant résulter d'un acte de Nicolas de Cambrai. 1145
(MiRJEUS, I, 697), que la châtellenie de Valenciennes avait eu primiti-
vement douze pairs; cfr. Duvivier, C/iartes médites, n» 58 (1182) et 3o
GUILHERMOZ, 178, n. 16.
1 Caudry (Nord, Cambrai, Clary).
2 Préseau (Nord, Valenciennes, Valencienncs-Est).
? Il était de règle qu'entre le dé_^ ei l'ouverture des hostilités on laissât
s'écouler au moins une ou deux semaines.
4 Philippe de Heinsberg, archevêque de Cologne (1167-1191); sur ce
personnage, cfr. Hecker, Die territoriale Politik des Erzbischofs Ph-
lipp J von Ko In.
35
Chronicon Hanoniense, [7
Coloniensem archiepiscopum, comitis Hanoniensis consan- 1184
guineum, Gossuini de Falcomonte ' filium, et Godefridum
ducem Lovaniensem et ejus filium Henricum habuit auxi-
liatores. Castris autem terre sue in marchia contra regem
5 Francorum ornalis et militibus et aliis hominibus munitis,
mililibusque et servientibus equitibus et pedilibus contra
comitem Hanoniensem in Geraimont, in Leusa, in Duaco,
in Castello in Camerachio '^ % in Landreciis, in Avelhnis
positis^, ipse cum militibus circiter 3oo et cum hominibus
10 equitibus loricatis circiter 1000 et cum hominibus peditibus
bene armatis circiter 40 terram comitis Hanoniensis, per
Cameracensem regionem veniens, invasit. Die autem qua
terram ejus intrare volebat, ipsum per quemdam militem Xov
suum Lambekinum de Rinenghis* diffiduciavit. Jacobus
i5 autem de Avethnis dominum suum bis ligium et consan-
guineum per fidelem suum Johannem de Orca diffiduciavit
apud Haimoncasnoit. Comiti autem Flandrie apud Vieilliz^
pernoctanti Osto de Trasiniis nocte fecit insultus, ubi accen-
sis quibusdam domibus, quosdam de hominibus suis inter-
30 fecit, quosdam captos duxit; comes Flandrensis in suc
adventu munitiones quasdam parvas et pravas cepit, scilicet
//. Arndt : in (Castello, in Camerachio.
/ Gossuin II de Fauquemont et de Heinsberg (cfr. p. 157, n. 5); les
seigneurs de Fauquemont (sur la Geule, à 2 lieues à l'est de Maestricht)
2S descendaient des Wassenberg, parents des comtes de Hainaut depuis le
mariage d'Yolande avec Baudouin III.
2 Le Gâteau Cambrésis, sur la Selle (Nord, Cambrai, Le Cateau).
3 (jrammont, Douai étaient au comte de Flandre; Leuze, Landrecies,
Avesnes lui avaient été livrés par Jacques d'Avesnes; quant au Cateau,
3o Philippe d'Alsace en avait acquis la prévôté (cfr. Forin. territor.^ I', 150),
ce qui lui permettait de l'occuper militairement. Il faut remarquer que
Philippe d'Alsace avait fait don de cette prévôté, en 1180, à Roger,
évêque de Cambrai (Duvivier, Chartes inédites, n^ 51 et 52).
■> Reninghe (Flandre occid., Dixmude, Ypres).
35 "^ Viesly (Nord, Cambrai, Solesmes).
,,y2 Gisleherti
[184
Soleanam, Sanctum Pitonem et Hausi S quod muro tan-
tum parvo et basso circumdatum dominus cornes Hano-
niensis, non sano habito consilio, militibus munivit; qui
licet viriliter se defendentes in pravis propugoaculis, tamen
per vires comilis Flandrie capti fuerunt milites circiter 45. 5
Firmitates'' quidem illas cornes Flandrie, considerata earum
debilitate, nuUam sibi retinere voluit, sed regionem illam
comburendo usque Haimoncasnoit pervenit. Cornes vero
Hanoniensis villam illam, ne ad obsidendum castrum in ea
hospitarentur, comburi fecit, castrumque illud multis mili- 10
tibus electis et servientibus equitibus et multis peditibus
munivit. Archiepiscopus autem Coloniensis Philippus, prin-
ceps prepotens, in auxilium comitis Flandrie cum i3oo mili-
tibus et multis servientibus equitibus, et dux Lovaniensis
Godefridus et ejus filius Henricus junior dux, ruptis treugis »5
predictis quas cum comité Hanoniensi firmaverant, et non
eis renunciantes, cum 400 militibus et 60 milium hominum
tam equitum quam peditum venientes, per nemus Carbo-
neriam' transierunt; et Ruez villam comburentes et ante
Bincium transeuntes, Lestinis* pernoctaverunt, et ibi qua- 30
dam die Veneris, victualibus deficientibus, multi eorum oves
famé arctati comederunt. Sicque terram illam vastantes, in
locum qui Belmoncel « ^ dicitur, qui distat uno miliari a
Montibus, pervenerunt. Comes autem Flandrie qui ante
Haismoncasnoit per duos dies in nemore parvo, quod Gais*' 2b
a. A, Arndt : Belmontes. — b. A, Arndt : Gars; A"" : Sart.
« Solesmes, Saint-Python et Haussy (Nord, Cambrai, Solesmes).
^ L^sjirmitates sont des forteresses moins importantes que les castra.
3 La forêt charbonnière.
4 Estinnes-au-Mont (Hainaut, Thuin, Binche). 3o
5 Je lis ici, comme au § 116, Belmoncel; cfr. F. Hachez, Le campement
de Belvwncel à Harmignies (Ann. du Cercle archéol. de Mons, XX,
434 et suiv.). Moncel est un hameau d' Harmignies, à 8 '/^ kilomètres
à l'est-sud-est de Mons.
6 J'adopte la correction que me suggère M. Duvivier : Gais pour Gars; 35
il y a, à Louvignies-Quesnoy. le Grand et le Petit Gay. (Cfr. Duvivier,
Chartes inédites, n» 14.)
Chronicon Hanoniense. 173
dicebatur, damis et vaccis silvestribus repleto, manserat, 1184
cum exercitu suo Bavacum, deinde Melbodium transiens,
ad Coloniensis archiepiscopi et ducis Lovaniensis exercitum
in loco illo nominato pervenit, et apud Kevi cum suo exer-
5 citu mansit. Si autem cornes Hanoniensis cum illis non
congrediebatur, non est mirandum, cum tota ejus intentio
circa castra sua conservanda versabatur. Comes itaquc
Hanoniensis castris suis conservandis intendens, Valencenas
fossato firmari in ipsa guerra faciebat, et illam multis mili-
o tibus cum ipsius ville hominibus munivit; Bulcenum cas-
trum militibus et servientibus equitibus et peditibus muni-
vit; Vileir ' casteilum in Warda sancti Remigii et Lalen ^
prope Duacum militibus et servientibus equitibus et pedi-
tibus munivit; Ramis*^ servientibus equitibus et peditibus
3 munivit; Haimoncasnoit eciam, ut supra dictum est; Bal-
duino de Wallaincort ad suas firmitates, scilicet Wallaincort
et Perreusmont « muniendas, et Egidio de Businiis ad Businias
muniendas, in militibus et hominibus peditibus et denariis
auxilium fecit; Sanctum Obertum eciam per aliquot dies
n munivit; Moncellum *, Belfort \ Bellum Montem, Solram ^
militibus, servientibus equitibus et peditibus munivit; Bin-
cium eciam militibus et servientibus equitibus et peditibus
de Hasbanio circiter bis mille et 3oo stipendiariis munivit
Eustacius senior de Ruez et Eustacius filius ejus, qui comili
t5 in guerra magnum, si sibi liceret, auxilium facere potuissenî ,
Castro suo Morlainv^eiz ^ custodiendo satis erant intenti, qui
in transitu archiepiscopi et ducis aliqrfos ceperunt, et homi^
a. Arndt : Pernesmont.
' Villers-au-Tertre (Nord, Douai, Arleux), au sud de Lewarde. Bau-
3o douin d'Avesnes {Istorcs, II, 627) traduit : Villers-Chastel, vers le
Warde-Saint-Remi.
2 Lallaing, sur la Scarpe (Nord, Douai, Douai-Nord).
3 Raismes (Nord, Valenciennes, Saint-Amand Rive droite).
4 Monceau- Saint-Vaast (Nord, Avesnes, Berlaimont).
35 5 Beaufort (Nord, Avesnes, Maubeuge).
6 Solre-le-Château (Nord, Avesnes, Solre-le-Château).
7 Morlanwelz (Hainaut, Thuin, Binche).
174
Gisleberti
1184 nés aliquos interfecerunt. Braniam Wilhoticam et Scalsinas '
et Tubisam — quam duci pro Wasnacha' sibi ablata abstu-
lerat - et Ath et Blatum ^ militibus multis et servientibus
equitibus et peditibus munivit. Castrum vero Montense,
quod parvo et basso muro circumdatum erat, in quo domina ">
comitissa Marghareta, ipsius comitis Flandrie soror, pro
partu infirma jacebat, 140 militibus et balistariis ad defen-
sionem necessariis munivit. His autem omnibus, tam equi-
tibus quam peditibus, quos comes Hanoniensis hostium
insultibus undique valiatus ad defensionem castrorum suo- 10
rum ordinaverat, in suis propriis expensis copiose provi-
debat, hominibusque suis tam majoribus quam minoribus
solatium vultu hilari faciebat dicens j Confortamini et robusti
estote, quia hostes nostri quandoque recèdent, et terras nostras
nobis relinquent, quia eas secum portare non poterunt. In ipsa i3
guerra habuit comes Hanoniensis stipendiarios milites
circiter 3oo, et servientes eciam stipendiarios tam équités
quam pedites circiter tria milia. Habuit eciam milites auxi-
iiatores circiter 3oo, qui quam vis non essent solidarii, tamen
in expensis ejus erant, quorum quidam de Francia, quidam 20
vero de Lotharingia advenerant.
[115] Temporibus illis dominus comes Balduinum Caron,
militem magnum, pulchrum et fortem ac probissimum,
Rogeri de Ruma * filium, qui a comité Flandrie pro quadam
discordia recesserat, susceperat commilitonem, et ei 600 libras 25
in feodo ligio dans, ei denarios illos super Karinen ^ villam
prope Vaiencenas, assignavit. Hugonem quoque de Antun ^
militem tune pauperem, sibi commilitonem retinuit, fratrem
' Écaussines (Hainaut, Soignies, Soignies).
2 Cfr. p. 141, n 1.
3 Blaton (Hainaul, Tournai, Péruwelz).
4 Humes (Hainaut, Tournai, Antoing) était dans le comte de Flandre
clV. p. 53, n. 5, et § 117.
5 Querenaing (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud).
'' Antoing (Hainaut, Tournai, Antoing).
Chronicon Hanoniense, 175
Gosselini et Willelmi de Antun, et ei villam Artram'**in 1184
Brabantia, quam in vadio ab ejus antecessoribus habuerat
pro 400 libris, liberam reddidit. Balduinam quoque de Nova
villa *, Eustacii fratrem, sibi retinuit et eum 3oo libris infeo-
5 davit, unde ei winagio Melbodiensi 3o libras annuatim assi-
gnavit. Robertum de Belren ^, militem probissimum et
magni nominis, retinuit commilitonem, et ei terram apud
Forest * villam in feodo dédit, et cum terra 20 libras. Waltero
quoque de Warini, militi probo et admodum in armis et
in ceteris necessariis discreto, vadium quoddam 700 librarum,
unde villam Belen ^ juxta Valencenas habebat, in feodo ligio
dédit. Richardo de Orca 200 libras dédit, ut in feodum
ligium eas converteret. Quosdam eciam milites de regno
Francorum probos magnique nominis, Robertum scilicet de
i5 Condato ^ et Gerardum de Geri ', et eciam Willelmum de
Petraponte ® infeodavit feodis annuatim habendis; Rober-
tum quidem de 20 libris denariorum, Gerardum de 20 libris,
Willelmum de 20 marchis.
[116] Inde dicendum est, quomodo comes Flandrie et
20 a. Arndt : Artrain; A^ : Artram.
» Artram ne peut être, comme le propose Ménilglaise, Hattain, dépen-
dance de Baisy-Thy, dans le duché de Brabant, mais probablement Attre,
canton de Chièvres, dans l'ancien Brabant hennuyer.
2 Neuville-Vitasse (Pas-de-Calais, Arras [Sud]), dans le comté de
25 Flandre. Eustache de Neuville est cité en 1177 (De Loisne, Cartulaire
du chapitre d' Arras, n° 44); vers la même date (Du Chesne, Béthune,
pr., 37), etc.
3 Beaurain (Nord, Cambrai, Solesmes).
4 Forest, entre Solesmes et Landrecies Nord, Avesnes, Landrecies}.
3o ? Bellaing (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Nord).
6 Robert de Condé était chevalier du royaume de France; ce ne peut
être Condé, dans le comté de Hainaut, ni Condé-en-Barrois, comme le
propose Ménilglaise; le Barrois était terre d'Empire; il y a plusieurs
Condé dans l'Aisne : Condé-en Brie, Condé en- Suippe, Condé-sur-Aisne.
33 7 Geri?
8 Guillaume de Pierrepont, fils de Hugues et de Clémence de Rethel,
fille elle-même de Béatrice de Namur (cfr. § 33, p. 65, n. 2); Guillaume
était le frère de l'évêque de Liège, Hugues de Pierrepont (1200-1229).
ijS GisLeberti
1184 archiepiscopus Coloniensis et dux Lovaniensis a Hanonin
recesserunt, et quid cornes Hanoniensis post eorum disces-
sum egerit. Dum cornes Flandrie et archiepiscopus Colonien-
sis et dux Lovaniensis cum exercitibus suis apud Belmoncel '
essent, cornes Hanoniensis per quosdam mediatores cum ipso b
archiepiscopo colloquium habuit; qui archiepiscopus a comité
Hanoniensi ut faceret pacem requirebat. Comes vero sciens
hostibus suis victuaha deficere et eos egere, archiepiscopo
nil certitudinis respondebat, ut sic eum verbis posset detinere
et in cladem famelicam perducere. Fingens igitur comes con- lo
silium super hiis accepturum, tribus diebus archiepiscopum
verbis ociosis detinuit. Archiepiscopus equidem et ceteri
hostes astuciam comitis Hanoniensis percipientes illinc reces-
serunt, et inter Montes et Bincium transeuntes Carneriis
venerunt, ubi duabus noctibus pro via latiore ad transeun- \b
dum per haiam ' facienda moram fecerunt. Die autem tercia
archiepiscopus Coloniensis et dux Lovaniensis retranseuntes
ad propria reversi sunt; comes Flandrie cum illis transiens
haiam, inde per terram ducis Lovaniensis in Flandriam
' rediit, deinde in gravamen comitis Hanoniensis contra terram 20
Ostrevannum cepit regressum. Jacobus autem firmitatibus
domini comitis Hanoniensis, quas pre ceteris oderat, scilicet
Belfort^ et Moncello, graves intuUt assultus, ubi pauci
manentes multis assilientibus viriliter resisterunt. Jacobus
autem inde nichil de voluntate sua faciens, satis confusus 2&
recessit. Comes quidem Flandrie per duas dies Vileir castello
in Warda sancti Remigii insultus per milites, per servientes
équités et pedites, et per balistarios et per manghenellos '
fecit, ubi custodibus castri viriliter et animose se defenden-
tibus, comes Flandrie in cède et vulneribus suorum nimis 3o
confusus recessit. Rasso de Gavra, qui quamvis comitis
Hanoniensis homo esset ligius, tamen comiti Flandrie magis
1 Ci-avant § 114, P- 172, n. 5.
2 Le bois de Carnières, cfr. § 62, p. 101, n. 9.
3 C'est le château de Beaufort que Baudouin V avait construit à 3^
Kiviniœ, § 74, p. 114, 1-2.
4 Mangonneau, machine h lancer des traits; cfr. § 217.
Chronicon Hanonierise. 177
astrictus [erat] hominio et timoré, pro parte comitis Flandric 1184
a Geralmonte comiti Hanoniensi faciens insultas continuos.
terram magna in parte succendit, et munitionem domus de
Gislenghien ' parvam et pravam capiens, in viribus suis
5 quosdam servientes in ea captos secum duxit. Cornes autem
HanonicDsis, post reversionem archiepiscopi Coloniensis et
ducis Lovaniensis, terram Jacobi in Brabantia prédis muitis
et igné apposito vastavit, ubi 72 villas tam proprias quam de
feodo suc concremavit, et Condatum totum succensum
to saisivit, et ibi firmitatem restruere incepit quasi perpétue
possidendam. Quam tamen postea per intercessionem régis
Francorum.cum ipsa villa Jacobo restituit. Dominus autem
rex Francorum, qui apud Compendium exercitum suum ad
auxiliandum comiti Hanoniensi contra comitem Flandrie
\b congregaverat, qu6rumdan:i perfidorum suggcstione retro-
cessit, àrripiens iter suum contra comitem Stephanum avun-
culum suum % qui pro auxilio comitis Flandrie ipsi régi
o-uerram moverat. Cui quidem dominus rex per aliquem
satis parvum principem resistere potuisset, sed malo suorum
20 fretus consil|o nullum in guerra illa comiti Hanoniensi tulit
auxilium, cum «omes Hanoniensis per dictam confedera-
tionem^ipsi régi essfej obligatus, et ipse rex comiti Hano-
Qiensi per eandem confederationem in omni auxilio debito
essetde jure et conditione astrictus. Itaque in guerra comitis
25 Hanoniensis nec ejus hominibus vel nunciis vel auxiliatoribus
nullus patebat a Hanonia introitus vel exitus*. nisi per Tudi-
1 Ghislengien (Hainaut, Ath, Ath^.
2 Guise, XVIII, 19, dit : Stephanum, comitem Bolonie, mais c'était le
comte de Sancerre; cfr. §§ 23 et 50. Il n'y a pas d'Etienne de Boulogne à
3o ce moment.
3 Le traité dont il a été question au § 113.
4 II ne restait en effet que la Irontière orientale de libre; au nord et à
l'ouest le duc de Brabant et le comte de Flandre enfermaient le Hainaut;
au sud, Philippe d'Alsace avait mis des garnisons dans les places fortes
35 de Jacques d Avesnes, c'est-à-dire à Avesnes et à Landrccies; il occupait
de plus le Cateau (§. 114, P- 171» 8).
12
178
Gisleberti
1184 nium-' castrum vel per Cimacum. Cornes Hanoniensis
domini sui ligii episcopi Leodiensis Radulphi, suique conso-
bnni, cum guerra sibi immineret, et in ipsa guerra auxilium
debitum requisivit, cui episcopus ouUum fecit auxilium. In
guerra autem cornes Hanoniensis pro metu comitis Flandne .
et archiepiscopi Coloniensis filios suos Balduinum, Philip-
pum Henricum pro majore et saniore tutela apud Tudinium-,
episcopi Leodiensis castrum, miserat. Sicque guerra inter
comitemFlandrie et comitem Hanoniensem durante, Jacobus
de Avethnis per quendam hominem et commilitonem suum, 10
Willelmum scilicet agnomine Pisiere % domino comiti Hano-
niensi insinuavit, quod si aliquis miles eum proditioms
redarguere vellet, quin ipse contra comitem Hanoniensem
justeegissetetabejus hômiiiio légitime recessisset, ipse m
quacumque curia provocaretur, scilicet curia régis Fran- .5
corum vel régis Anglorum, proprii corporis sui duello con-
tra militem illum probaret: quod quidem multis Hanonien-
sibus probis militibus duellum hoc habere contra illum
optantibus, multum placuit. Loco autem et tempore oppor-
^"°^^" tuno Jacobus hoc complere recusavit. Guerra illa a festo 2c
'^ omnium sanctorum usque duodecimam diem antc natale
Domini duravit. Tune autem per quosdam mediatores inter
comitem Flandrie et comitem Hanoniensem treuge concesse
usque ad octavas epyphanie fuerunt firmate ; in quibus treu-
gis comes Flandrie ducem Lovaniensem et Jacobum de 22
Avethnis posuit. Firmatis itaque utrinque treugis, comes
Hanoniensis auxiliatoribus suis in guerra expensarum vadia
largissime liberans et perdita sua eis restituens, benignam
cum gratiarum actionibus recedendi eis concessit licentiam,
stipendiariisque suis universis, tam militibus quam ciien- 3(
tibus equitibus et peditibus et balistariisserviciasua honori-
a. Arndt : Tudunum.
' Thuin.
2 Pisûre, probablement le peseur; il est nomme Wa/f^'rus Pesùrc dans
la charte de Landrecies (délivrée par Jacques, seigneur de Landrecies,
fils de Jacques d'Avesnes, vers 1200. Reiffeniîerg, Monum., I, 337)-
Chronicon Hanoniense. 179
fice et gratissime remuneravit. Dcinde ipse cornes Hanonien- 1184
sis ad dominum regem Francorum in natali Domini apud 25 déc
Laudunum accedens, cum multis probis militibus inde cum
ipso rege venit ad colioquium quod ipse rex habuit cum
5 comité Flandrie inter Compendium et Causiacum ', infra 1185
octavas nataiis Domini. In quocolloquio Eustacius junior de Janvier
Ruez et Osto de Trasiniis certatim paratos se et voluntarios
offerebant ad provocandum Jacobum de Avethnis ad duel-
lum, quia maie contra dominum suum ligium comitem
10 Hanoniensem egisset. Sed quia ipse in induciis comitis Flan-
drie erat, sine ipsius comitis Flandrie licentia super hoc
cornes Hanoniensis illum ab aliquo provocari non permitte-
bat, ne in aliquo fidem super induciis datam ledere videretur.
Attamen cornes Hanoniensis, audientibus universis, a Jacobo
i5 requirebat ut verbum Valencenis mandatum et propositum
prosequeretur, et apud comitem Flandrensem ut sine fidei
lesione conveniri posset. Jacobus propositum illud nolens
prosequi, umbra treugarum comitis Flandrie satis indecenter
tectus, ad hoc respondere nolebat, quantum ad honorem
20 probi militis et viri nobilis pertinebat. Ibi autem inter comi-
tem Flandrie et dominum regem Francorum et ejus auxilia-
torem comitem Hanoniensem treuge fuerunt firmate usque
ad proximum instans sancti Johannis festum. 24 juin
[117] In diebus illis comes Hanoniensis a quodam homine
25 suo ligio, qui castellanus de Fanmars "* dicebatur, bona
quedam que ille ab eo tenebat acquisivit, emptione inter-
veniente, scilicet donationem prebendarum in Condatensi
' Cartelmeri, I, 168.
2 Famars (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud). Le châtelain de
3o P'amars s'appelait Guillaume; il est cité en 1174 (Duvivier, Chartes
inédites, n^ 41) et vers 1182 (D'Outrkman, Appendice). Parmi les vingt-
cinq hommes dont l'hommage fut acquis au comte de Hainaut, devaient
se trouver les signataires de la charte de 1174 : Fulco de Semeries, Fulco
de Artre, Galterus de Pons, Arnulfus Carete, Thomas de Sancto Solvio,
33 Stephanus de Petra.
1 8o Gisieberti
1185 ecclesia tredecim et gentem ' de staplo " " Valencenensem, et
molendinaquedamin Valencenis et medietatem ville Artre ^
et 25 hominia militum et omnia que ipse a comité tenebat.
Tempore illo Gossuinus de Wavrin, miles probus, Hellini
de Wavrin Flandrensis senescalci frater, occiso quodam ser- 5
viente comitis Flandrie Lamberto nomine. ad comitem
Hanoniensem venit ; quem cornes Hanoniensis commilftonem
sibi retinuit, et in ipso anno ei uxorem dédit consanguineam
suam Adam viduam, Eustacii de Ruez filiam, prius Nicholai
de Bouleirs, postea Drogonis de Boosiis uxorem \ et eidem 10
Gossuino comes Hanoniensis../ libratas terre in villa Keri-
nen prope Valencenas in feodo ligio assignavit. Et in eodem
anno Balduino Caron Idam de Jacea, nobilissimam consan-
guineam suam, viduam, Reneri de Jacea primo uxorem ^
dédit uxorem, probitatis ejusdem militis respectu. «^
21 avril [118] Deinde termino paschali, anno Domini ii85, cum
treuge inter regem Francorum et comitem Flandrie finem
necdum cepissent, quidam miles nobilis castellanus de
Perona castrum suum Braium'^ quod a comité sepedicto
Flandrensi et Viromandensi Philippo diu quocumque modo 20
tenuerat, in manus régis Francorum tradidit, et lUud ab
ipso rege in feodo recepit, quod dominus rex contra comitis
Flandrensis minas militibus munivit. Quaproptcr comes
Flandrie et Viromandie Philippus, commoto exercitu, ipsum
castrum obsedit. Domious autem rex ad subveniendum cas- 2S
a. Arndt : Staplo. — b. A : lacune. — c. A et Arndt : Brainum.
1 Baudouin d'Avesnes (II, 629) : « les gens de l'estaple de Valen-
ciennes »; Guise : gcntcs et officiarios cujusdam fori quod gallice dicitia-
l'estaple. Il s'agit d'une avouerie et des droits utiles qui en résultaient.
2 Staplmn, entrepôt.
3 Artres^Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud).
4 Cfr. § 28, p. 50.
5 Cfr. §29, p. 53, et § 115.
6 Bray-sur-Somme (Somme, Péronne, Bray): cfr. Cartellieri, I, 172,
note 2.
35
Chronicon Hanoniense. i8i
tro sibi concesso et militibus in illo positis, exercitum suum 1185
undique contra comilem Flandrie commovit, et Bovam '^ '
villam super Summam fluvium prope Ambianunn civitatem
in viribus suis venit, et ibi mansit. Econtra cornes FJandrie
5 et Viromandie Philippus cum exercitu venit ex altéra parte
fluvii. ExercitQS domini reg:is Francorum Philippi fuit per
existimationem in duobus milibus militum et in 140 milibus
tam equitum quam peditum. Dominus equidem rex et cornes
Flandrie cum exercitibus suis ibi per très ebdomadas man-
10 serunt. Cornes vero Flandrie et Viromandie milites circiter
400 et homines tam équités quam pedites circiter 40 milia
habebat. Nec mirum si cornes Flandrie solito pauciores secum
habebat milites et alios homines, cum ipse contra domi-
num regem Francorum et suos Ribemontem, Sanctum Quin-
i5 tinum, Cauniacum-^, Bellum Locum, Torotam, Causiacum,
Rissuns, Lacheni, Monsdidier, Hangest, Bulas, Milli, Pois,
Belcasne, Ambianensem civitatem ' et alia multa militibus et
servientibus equitibus et peditibus munivisset, nec aliqui in
marchia constituti homines pro custodia rerum suarum ad
20 exercitum venire auderent. Similiter contra comitem Hano-
niensem castra Castellum in Cameraccsio, Duacum, Cawer-
cin ^ Sclusam, Aldenardam, Geralmontem et alia multa tam
militibus quam servientibus equitibus et peditibus munire
oportebat comitem Flandrie, nec homipum terrarum illarum
25 aliqui pro suarum custodia rerum terram suam exire aude-
bant. Insuper auxiiium ducis Lovaniensis et illius virium
a. A rjidt : liondim. — b. A rndt : CAnnvàcum; .4^ ; Caminiacum.
' Boves l'Somine, Amiens, Uoves , et non Bonnay Arndt,. Cfr. Car-
lELLiERi, 174, n. 4.
2 Kibemunt, Sainl-Oucnlin, Cliauny, Beaulieu (près de Lassigny ,
Thuurotle, Choisy, Ress(;ns, Lassigny, Monldidier, Hangest, Bulles,
MiUy, Poix, Beauquesne. Amiens; cfr. ï; 49 où Cauniacmn, Chauny, est
appelé Caujiis.
5 Civji'crcin, probablement Wavrechain-sous-Denain, que (iislebert
:§ 10. i)p. 15 et 16, nomme Waiercins, Wavcrcin.
82 Gisleberti
1185 magnarum et auxilium Jacobi de Avethnis et suorum pro
guerra comitis Hanoniensis ipsi comiti Flandrie defuit.
Preterea auxilium comitis Hanoniensis si habuisset cu-fn
illius viribus, sicut solebat, satis domino régi restitisse
potuisset. Intérim ' cornes Hanoniensis, commoto exercitu. 5
terram Jacobi de Avethnis, prédis multis factis igneque appo-
sito, in majori et meliori parte vastavit. In qua vastaiione
villas circiter no succendit, vastataque terra iila ad domi-
nium Avethnense pertinente, ipse comes cum exercitu suo
inde remeans, in terram comitis Flandrie versus Geralmont 10
et terram ducis Lovaniensis transire proposuit. Et cum in
pratis de Bossut "" super Hainam fluvium cum exercitu suo
esset, nuncios régis Francorum habuit, ut cum festinatione
ad ipsum accederet, et comiti Flandrie et ejusauxiliatoribus
intérim pacem teneret. Colloquium etenim inter dominum i5
regem et comitem Flandrie nominatum erat. Comes vero
Hanoniensis graviorem de hostibus suis intendens sumere
vindictam, super induciis illis doluit, et colloquium nomi-
natum sibi displicuit; attamen quia de consilio suorum
hominum agere semper consueverat, ipsorum consilio ad 30
dominum regem Francorum per terram comitis Flandrie,
ipsius comitis licentia et conductu habito, transivit. Quem •
apud Bovam " villam cum exercitu suo invenit. Ex altéra
parte aque Summe comes Flandrie cum exercitu suo sede-
bat, ubi de pace inter dominum regem Francorum et co- 25
mitem Flandrie tractabatur. Pacis autem erat forma, ut
comes Flandrie comitisse de Bellomonte Aenore Caunia-
cum*^, Rissuns, Lascheni statim redderet tamquam here-
ditatem suam, et ei in winagio de Roia * 200 libras annuatim
a. Arndt : Bonamvillam. — b. A et Arndt : Causiacum; Baud. Avesn. 3o
(Kervyn, II, 629) : Chauni; Guise : Cantin.
' Guise résume les événements qui suivent au livre XVIII. § 20.
2 Boussu lez-Mons.
■^' Le manuscrit porte deux fois Causiacum, mais dans la part d'Eléonoïc
il faut mettre Chauny [Cauniacum] et non Choisy; cfr. Cartell., 1, 35
ij8, n. 2.
4 Roye sur l'Avre (Somme, Montdidier, Roye).
Chronicon Hanoniense. i83
assignaret; domino autem régi Francorum comitatum 1185
Ambianensem et omnia hominia illius, Monsdidier cum
appenditiis illius et hominiis, Causiacum, Torotam, hominia
de Bretuel, de Pois, de Milli, de Bules, de Hangest, vice-
3 dominium de Pinkini \ dominium de Bova, dominium de
Moruel et alia in partibus illis ex assensu ipsius comitisse
Aenore de Beilomonte, ipsius terre juste heredis^, perpetuo
possidenda daret ; comes autem Hanoniensis in amorem et
confederationem comitis Flandrie et ejus hominium rediret,
10 scilicet de ^00 libris quas comes Hanoniensis m winagio de
Bapalmis' habebat annuatim pro reclamatione hereditatis
Duacensis et pro matrimonio suo, salva tamen confederatione
quam cum domino rege Francorum comes Hanoniensis fir-
maverat; Jacobus autem de Avethnis pacem comitis Hano-
i5 niensis haberet et in ejus ligium hominium rediret. Cujus
quidem pacis " ordinatio domino régi Francorum placuit
admodum, satisque placere debuit, cum ipse per hanc pacem
non solum honores nominatos lucraretur, verum eciam
Noviomum civitatem suam et Corbeiam et Monasteriolum
20 supra mare * et Sanctum Richerum in Pontiaco, villas
regales viribus comitis Flandrie hactenus astrictas et suis
castns circumdatas, ulterius in pace et ad suam voluntatem
haberet ^ Comiti autem Hanoniensi non satis placuit, cum
a. A. Arndt : justa herede.
35 ' Picquigny (Somme, Amiens, Picquigny).
2 cfr. § 59, p. 99, n. 4. Uhominhim se rapportait aux 500 livres du
•d'inagc de Bapaume.
3 Sur cette paix, cfr. Rigordus, SS., XXVI, 290; Sigeb. Cont. Aquic,
SS , VI, 423, et la note 8, p. 177. de Cartellieri (t. I).
3o -^ Montreuil-sur-mer (Pas-de-Calais) et Saint-Riquier (Somme, Abbe-
ville, Aillv), dans le Ponthieu.
5 Corbie avait été la dot d'Adèle, fille de Robert le Pieux, épouse de
Baudouin V de Flandre (1035-1067), mais avait été reprise par Philippe I«^
à l'avènement de Robert le Frison (cfr. Formation territ., l\ 168, n. i).
Le texte de Gislebert s'explique en ce sens que Noyon. Montreuil,
Corbie, Saint-Riquier étaient des enclaves royales auxquelles le comte
avait réussi à imposer son autorité et dont Philippe-Auguste reprenait
la libre disposition.
35
1 84 Gisleberti
1185 super dampnis suis et hominum suorum et grandibus expen-
sis et malis multis a comité Flandrie et a Jacobo de Avethnis
illatis plurimum doleret. Altamen ipsi Jacobo et toti terre
sue tam in Hanonia quam Brabantia dampna multa prédis
et igné et hominum captione et morte nimia detrimenta fece- 5
rat. Doniinus autem rex comitem Hanoniensem quasi flexis
genibus tamquam patrem suum et summum post Deum
auxiliatorem orabat, ut huic paci acquiesceret pro ipsius
régis tanto incremento. Videns autem cornes Hanoniensis
domini régis, generi sui, maximum honoris incrementum, et 10
honoris comitis Flandrie "^^ncimum detrimentum, quod ab
universis ex utraque parte in coUoquio ab ipso comité Hano-
niensi procedere dicebatur, voiuntati ipsius régis acquievit.
et eandem pacem fieri iaudavit, domino rege sibi bona multa
promittente, sed non satis secundum promissa ad majores. 1 5
nécessitâtes proseqtre-ate. Predicta castra Aenore comitisse
Bellimontis libère fuerunt reddita: alia vero, sicut supra
dictum est, domino régi et regno ex ipsius comitisse assensu
fuerunt tradita. Que castra a comité Flandrensi et Viroman-
densi reddita tam propria quam feoda usque ad 65 ' cum una 20
civiiate, Ambianensi scilicet, computata fuerunt. Patet igitur
de malis que per Lembecham, sicut supra dictum est, evene-
runt contra comitem Hanoniensem primo, deinde contra
jacobum de Avethnis, postea contra comitem Flandrie.
Cornes Hanoniensis in hominium et confcderationem comi- 25
tis Flandrensis. salva confederatione domini régis, rediit;
Jacobus in hominium ligium comitis Hanoniensis reversus
est. Jacobus de Avethnis, summus comitis Flandrie con-
siliarius, pro hac pace facicnda et ad tôt castra domino régi
danda premium occulte promissum scilicet 100 libratas 3o
terre in feodo ab ipso domino rege habere debuit; quod
quidem usque ad donationem feodi illius paucis notum fuit.
Quas quidem 100 libratas terre dominus rex postea ipsi
Jacobo apud Crispiacum ^ in Laudunesio assignavit. De pace
' Cfr. §101. 35
2 Crép\'-en-Laonnois 'Aisne, Laon, Laon;.
Chrotiicon Hanoniense. i85
illa et Tubisa duci Lovaniensi et Wasnacha' comiti Hano* 1185
oiensi restituta fuit. In colloquio autem pacis facte Robertus
de Bova, vir nobilis et magni nominis, qui in multis regioni-
bus multa gesserat mirabilia, unde adhuc quedam scripta
5 sunt % facto novo hominio domino régi, comiti Fiandrie
quem oderat in obprobrium dixit : Domine cornes^ hactenus
homo vesler Jui, nunc autem Deo volente par '^ ^ vobis factus
iium et vobiscum in curia domini régis habeo judicare.
[119] Eodemanno^ cornes Hanoniensis murumcastri Mon-
lu tensis exaltari et propugnaculis ornari fecit, turrim renova-
vit, fossatum magnum, multis prostratis domibus, ad tuitio-
nem majorem ipsids viile et patrie, sicut olim a multis annis
fuerat, fieri fecit. Murum Bincii reiiovari et exaltari fecit.
Turrim de Brania Wilhotica exaltari et superiore testudine
lî) construi fecit. Turrim de Bulceno exaltari et testudine con-
strui fecit, et muros ipsius ville renovavit. Turrim de Ramis
exaltari et superiore testudine ornari fecit. Fossatum maxi-
mum Valencenis et tune et postea construi fecit. Bellum Mon-
lem muro circumdedit. Ath murum exteriorem circa man-
20 sionem suam fecit. Hec enim ipse comes Hanoniensis, vir
prudens et animosus, contra versutias quorumcumque hos-
tium et adversariorum construebat, quia in paucorum pro-
missis vel debitis tidem sanam invenerat.
[120J Cum autem inter regCATi Francorum et comitam
25 Fiandrie de pace tractabatur, dux Lovaniensis Godefridus et
a. A et Arfidi : pro; A^ : pro, mais au-dessus de la ligne : par.
■ Cfr. § 100.
2 Cfr. Sigeb. Conl. Praemotistr. et A ur far. Ursicam}), SS., VI, 456, 473.
Robert de Boves, comte d'Amiens, était lils de Thomas de Marie (§ 28)
3o et de sa troisième iemme, Mélisende de Crccy; il mourut en 1 191.
3 Pro vohis, qu'Arndt a conservé, ne donne pas de sens satisfaisant;
il faut évidemment accepter la correction qui figure au manuscrit
Harrach; cfr. A. Cariellieri, 180, n.
4 Cfr. GuiSK, XVllI, 21, résume les §;; 119, 120, 121, 122.
86 Gisleherti
1185 filius ejus Henricus junior dux. commoto exercita, in cooii-
tem Namurcensem insurrcxerunt. Unde cornes flanoniensis
a loco supra dicto pacis tacte rediens, nuncios apud Came-
racum habuit. Ipse autem, commoto eu m festinatione exer-
citu, tercia die post auditos rumores ad auxilium avunculi ^
sui m terram Namurcensem venit, quia pacem novam de
Hanonia et Brabantia factam infringere nolebat; veniensque
cum 3oo militibus et hominibus tam equitibus quam pediti-
bus circiter So milia, avunculum suum cum 200 militibus et
hominibus equitibus circiter decem milia invenit. Dux autem 10
Lovaniensig, audito adventu comitis Hanoniensis, omnes
predas ' terre sue in marchia contra terram comitis Namur-
censis jacentes, et omnia mobilia " in burgo quod Gembluez
dicitur, congregari fecit, i bique meliores et fortiores burgen-
ses et servientes et aliquot milites ad defensandum posuit. i5
Duce autem cum multis militibus et hominibus equitibus et
peditibus illinc prope astante, cornes Hanoniensis cum comité
Namurcensi Gemblodium invasit, homines autem in ea
positi diu et viriliter se defendentes, Hanoniensibus et
Namurcensibus resistebant. Tandem ipsa villa per vires ao
comitis Hanoniensis capta est, homines autem illi post cap
tionem ville in domibus et in monasterio se diu defensave-
runt, sed nec monasterium eis potuitesse refugium securita-
tis vel defensaculum fortitudinis. Ipsa villa igné concremata
est % homines ducis ibi multi occisi sunt, capti autem circiter 25
tria milia. Hanonienses illinc multos equos et alias bestias
a. Arndt : et omnia mobilia que.
1 Predas terre sue ne signifie pas, comme le croit Ménilglaise : « toutes
les récoltes », ni suivant la traduction de l'édition de Fortia (Guise,
t. XII, 323) : « ce qu'il avait pillé », mais : ^^ les troupeaux ». Cfr. Gode- 3o
FROY, VI, 428 : Proie, et les exemples : x< comme le dit sergent eust
prise en certain blé . . . la proie, que l'on appelle la herde des vaches
de la ville de Waucayen »; cfr. Du Cange, VI, 455 : praeda. peciis.
armcntorum grex. Aussi le butin du comte de Hainaut se compose-t-il
de : equos et alias bestias et arma et vestes et alia mobilia (voir plus bas). 35
2 Cfr. SS., VIII, 563; Cent. Aquic, VI, 424 (mais à la date de 1186 .
Chronicon Hanoniense. 187
multas et arma, vestes et alla multa mobilia abstraxerunt. 1185
Deinde cornes Hanoniensis cum avunculo suo villam, que
Mons sancti Wiberti ' dicitur, et villas alias multas, vidente
eciam duce, succendit. Destructio autem illa in Gemblodio
5 facta ducem et terram suam ex dampnis factis et hominum
occisione et captione graviter afflixit. Patet itaque cum aliis
dampnis predictis id malum a Lembecha processisse ad detri-
mentum ducis Lovaniensis. Sic autem comes Hanoniensis
de hostibus suis parvo in tempore gravem sumpsit vindic-
10 tam, scilicet de comité Flandrie pro tantorum castrorum
supradicta redditione et de Jacobo de Avethnis per terre sue
magnam combustionem et depredationem et de duce Lova-
niensi per destructionem Gemblacensem.
[121] Eodem tempore» post factam pacem cum rege Fran-
i5 corum, Philippus comes Flandrie ad dominum suum et
consanguineum ^ Henricum Romanorum regem, Frederici
imperatoris filium, in Theutoniam transivit ^ et de domino
rege Francorum et de comité Hanoniensi gravem fecit queri-
moniam. Mirabatur autem rex Henricus quod ipse comes
30 suum auxilium, quod ipsi comiti contra regeir. Francorum
fuerat paratum, non expectasset, cum ipse rex Romanorum
auxilium ei ferre proposuisset per utramque Lotharingiam,
scilicet per Brabantiam et Hanoniam et per Metensem
' Mont-Saint-Guibert (Brabant, Nivelles,''Perwez).
25 ' Béatrice, mère de Henri VI, était fille d'Agathe, fille de Simon, duc
de Haute-Lotharingie, frère de Thierry de Flandre
Thierry II de Haute-Lothariiigie.
I ^ 1
Simon Thietry, comte de Flandre.
I ■ I
Agathe, épouse Renaud 111, Philippe, comte de Plandre.
3o comte de Bourgogne.
Béatrice, épouse Frédéric l".
1
Henri VI.
:- Henri, roi des Romains, était à Spire le 28 août 1185.
88 Gisleberti
1185 regionem "; attamen ipse rex Henricus iterum ei auxilium
promisit. Dominus autem rex Francorum paulo post comi-
tem Flandrenscm convenit, ut sibi castrum quod edificaverat
I novum, Belcasne scilicet, ex predicta compositione liberum
dimitteret, dicens illud ad dominium Ambianense perti- ?
nere ', cornes autem Flandrie illud de dominio Atrebatensi
esse dicebat. Itaque dominus rex Francorum comiti Flandrie
inde diem constituit aliquando Compendii, aliquando Pari-
sius; ad quas dies cornes Flandrie venire recusabat expectans
auxilium domini Henrici régis Romanorum. Unde ipse rex 10
Romanorum ad suggestionem comitis Flandrie et archie-
Sept. piscopi Coloniensis et d-jcis Lovaniensis Leodium tempore
autumpnali venit ^ ad proquirendum auxilium contra regem
Francorum et ad comitem Hanoniensem opprimendum, ut
ab amore et confederatione régis Francorum separaretur, et i3
eciam terra ejus per transitum régis Romanorum vastaretur.
Dominus equidem rex Romanorum Leodium vcnturus,
comiti Hanoniensi districtius mandavit, ut illuc ad se veniret.
Cornes autem Hanoniensis illuc ire disponens, uçque ad
Andennam * cum militibus circiter 200 venit, et ulterius, 20
quia in curia illa prmcipes erant viri potentissimi, qui sibi
inimicabantur, scilicet archiepiscopus Coloniensis Philippus
et cornes Flandrie et dux Lovaniensis, transire absque sano
conducto noiuit. Dominus aulem rex conductorcs quos comes
Hanoniensis voiuit obviam misit, scilicet Coloniensem archie- 25
' La définition des deux Lotharingies est singulière : le Brabant. le
Hainaut et la région de Metz (la Mosellanei. lîrabajïiia ne peut signifier
le Brabant hennuycr, mais le duché de Brabant. 11 semble qu'on retrouve
ICI la préoccupation de (iislebert icfr. i> 170) de ne pas admettre la
subordination du Hainaut au duché brabançon. 3o
2 Cfr. § 87, 7-8, et § 103 Beauquesne (Somme, Doullens, Doullens)
était situe sur la limite extrême de l'Amiènois et de l'Artois. Or, en
vertu du traité de Boves i§ 118), l'Amiènois avait été abandonné par
Philijipe; de là le débat.
3 On a un diplôme de Henri, daté de Liège, Siumpf, n" 4576, en 35
septembre 1 185.
*♦ Andenne (Namur, Namur, Andeniie. )
Chronicon Hanoniense. 189
piscopum, Radulphum Leodiensem episcopum\ Conrardum 1185
comitem palatinum Reni ^ Henricum ducem de Lemborch ^
et Aubertum comitem de Danborch ^ Dominus quHcm rex
Romanorum comitem Hanoniensem summonitionibus dis-
5 trictis coarctabat ut ipsum comitem Flandrie contra regem
Francorum juvaret et ad majus auxilium hominibus suis de
imperio contra regem Francorum castra sua in Hanonia
deliberaret et transitum per terram suam pararet. Ad hec
cornes Hanoniensis respondebat quod mirabatur si cornes
,0 Flandrie contra dominum suum ligium regem Francorum,
cum quo noviter pacem fecerat, et ab eo tamquam ejus
homoetamicus recesserat, nec postea eum diffiduciaverat,
nunc in illius detrimentum laborabat. Dicebat eciam comes
Hanoniensis, quod comitem Flandrie juvare debebat ^
i5 Dicebat eciam comes Hanoniensis, quod hominibus régis
Romanorum castra sua reddere non debebat, nec transitum
eis per terram suam pararet, cum in hoc vastatio terre sue
immineret. Ipse enim in marchia imperii Romanorum et
regni Francorum manens, terram suam custodire debebat in
20 eorum guerris. Insuper dicebat comes Hanoniensis. quod
terram totam Hanoniensem ab episcopo Leodiensi, qui ibi
aderat, tenebat% quem nunquam fefellerat, sed ei semper
quidquid debebat fecerat tamquam domino suo ligio. Unde
eciam comes Hanoniensis dicebat, quod si dominus suus
2S Leodiensis episcopus aliquid super terra sua vel castris suis
haberet dicere, ipse statim per consiUum parium suorum
paratus erat de jure satisfacere. Quo audito Leodiensis epis-
I RaouldeZàhringen(ii67-ii9i), § 33, P- 65, 2.
^ Conrad, que son frère Frédéric I"^ avait créé comte palatin du Rhin
3o en 1159, t H95-
? Henri III, duc de Limbourg, 1167-1221.-'
4 Albert, comte de Dasbourg-Moha (Alsace), était, rar sa mère
Liutgarde, le frère utérin de Godefroid III de Brabant. Liutgarde, veuve
de Godefroid II (t 1142), s'était remariée à Hugues III de Dasbourg-
?5 Moha (fvers 1175).
5 En vertu de l'alliance renouée au colloque de lioves (§ 118, p. 183,
9-10).
6 Cfr. § 9.
I ço Gisleberti
[85 copus de consilio ecclesie sue et hominum suorum domino
régi Romanorum otïerebat, quod si quid adversus ejus fide-
lem comitem Hanoniensem haberet dicere, de eo quicquid
pares sui principes imperii judicarent, taceret. ïtaque cornes
Hanoniensis imperterritus a curia illa cunn malivolentia régis
Romanorum sibi graviter minantis recessit, nuUam boni
spem habens in ipso rege Romanorum potentissimo, sed
potius ejus grandia expcctans gravamina. Contra quem cum
ipse comes Hanoniensis sibi et terre sue viriliter et astutc
providisset, Dominus eum a tantis minis eripuit. Cum
equidem dominus rex Romanorum auxilium comiti Fiandrie
pararet, et in comitis Hanoniensis malum per terram suam
transira proponeret, comes Fiandrie cum domino rege Fran-
corum treugas firmavit, inscio et inconsulto ipso rege Roma-
norum '.
i5
Oct. [122] Eodem tempore autumpnali comes Namurcensis
Henricus instinctu Coloniensis archiepiscopi et comitis Fian-
drie et ducis Lovaniensis, qui in exheredationem comitis
Hanoniensis moliebantur, Agnetem uxorem suam a se per
i5 annos remotam, Ottonis comitis de Ghelra ' sororem, 20
comitis Hanoniensis in secundo gradu ^ consanguinitatis con-
sanguineam, recepit, que cito concepit filiam, quam postea
(juillet) mense Julio peperit, Ermensendem nominatam. Unde mala
(1186) niulta comiti Namurcensi et toti terre sue et labores comiti
i Trêve d'Aumale (Radulf. de Diceto, XXVII, 274). A comparer 25
TOECHE, 536, et HUYGENS, Valeur historique de la chronique de Gislebert, 3.
C'est sur l'ordre de Frédéric V^ que son fils s'abstint en ce moment de
soutenir Philippe d'Alsace. Gislebert représente la trêve comme un acte
d'hostilité du comte de Flandre envers Henri VI. Cfr. Cartellieri, I,
185. 3o
2 Ctr. § 58. Otton, fils de Henri, fut comte de Gueldre de 1183 à 1206
environ; on ignore la date de sa mort.
? L'expression se retrouve encore au § 135 et au § 154. Baudouin V et
Agnès étaient arrière-cousins; le primus grudus consanguinitatis embras-
sait donc les cousins germains; le secundus gradus, leurs enfants. 35
Chronicon Hanoniense. 19
Hanoniensi et suis ducique Lovaniensi dispendia et detri- 1185
menta grandia evenerunt ; que omnia a Lembecha malam
sumpserunt originem.
[123] Eodem anno ' in adventu Domini, cum ex mandate i*"" déc.
5 régis Francorum cornes Hanoniensis ad ipsum apud Seno-
nensem civitatem accessisset, et in loco quodam in partibus
illis cum comitissa Campanensi, sorore sua, colloquium
haberet dominus rex, cornes Hanoniensis qui colloquio inte-
rerat, ab ipsa comitissa et archiepiscopo Remensi et Theo-
10 baldo comité et Stephano comité et duce Burgundie coarcta-
tus fuit, ut conventiones matrimoniorum de pueris suis et
pueris comitisse Campanensis rirmatas ^ fide interposita et
juramento prestito teneret, cum filius comitis Hanoniensis
primogenitus jam annos et Maria comitisse Campanensis filia
i5 annos ad conveniendum in matrimonio sufficienies habe-
rent ^ Comes autem Hanoniensis inducias super hac requi-
rebat, quousque Yolendis filia sua tantos annos haberet,
quod Henricus comes Campanensis juvenis eam rationa-
biliter posset ducere uxorem. Quas quidem inducias habere
20 non potuit, cum filius suus primogenitus Balduinus et Maria
comitisse Campanensis filia annos ad hoc haberent sufficien-
tes. Illis autem inducias super hoc comiti Hanoniensi negan-
tibus, suumque auxilium comiti Hanoniensi plurimum 1186
promittentibus, timens comes ipse religionem sue fidei ledere,
23 illinc Trecas * civitatem veniens, ibi matrimonium Balduini
Hanoniensis et Marie Campanensis contrahendum in sequen>
tis epyphanie octavis utrinque juratum fuit. Juratum eciam 13 janv
fuit utrinque, quod quando Yolendis comitis Hanoniensis
fiha etatem ad nubendum sufficientem haberet, Henricus
3o I Guise, XVIII. 22 = §§ 120, 124, 125.
' Cfr. § 97 : c'étaient Baudouin et Yolande de Hainaut, Marie et
Henri II de Cliampagne.
? Jam annos oppose à annos suffïcii'ntcs : Marie venait d'atteindre l'âge
voulu.
35 4 Troves (Aube).
^2 Gisleberti
1186 comes Campaniensis eam sine occasione et dilatione duceret
uxorem, quod quidem ipse Henricus comes Campaniensis
annos 16 aut plurcs habens juravit. Juravit eciam pro parte
illius mater ej us Maria Campancnsis comitissa et eorum homi-
nes multi nobiles. Unde eciam dominus Willelmus Remensis
archiepiscopus, comitis Campancnsis avunculus, obsidem se
constituit. Juravit eciam comes Hanoniensis et sui homines
ibidem présentes. Qae quidem juramcDta postmodum malc
fuerunt observata; non enim illis suffecit ut in juramentis
illis comitem Hanoniensem fallerent, sed ut per aliud quesi-
tum matrimonium in exheredationem ejus nimiam labora-
rent, sicut in subsequentibus dicetur '. Juxta hanc equidem
compositionem Balduinus comitis Hanoniensis tilius, etatem
habens i3 "* annorum, Mariam comitis Campanensis sororem
accepit uxorem, etatem 12 annorum habentem, apud Castel-
lum Tyeri ^. Que quidem Maria obsequiis divinis in oratio-
nibus, vigiliis, jejuniis et eiemosinis satis juvenis cepit inten-
dere; quam vir ejus Balduinus, juvenis eciam miles, caste
vivendo, spretis omnibus aliis mulieribus, ipsam solam cepit
amare amore ferventi, quod in aliquo homine raro invenitu]
ut soli tantum intendat mulieri et ea sola contentus sit.
Nuptiarum quippe sollempne gaudium Valencenis in copia
militumet dominarum et cujuscumque conditionis hominum
fuit celebraturp.
[124] In diebus illis comes Hanoniensis villam quam-
dam, suum proprium allodium quod a quibusdam nobilibus
acquisierat, Bailueiz * sciiicet, prope Cimacum, Egidio
ipsius castri domino, fideli suo consanguineo ^, in augmen-
tum feodi sui dédit, qui quidem Egidius ipsam villam
> § 129. 3o
- C'est inexact : il avait 14 ans, étant né en juillet 1171 (§ 63).
3 Château-Thierry sur la Marne (Aisne, Château-Thierry).
4 Baileux, à 5 kilomètres à l'est-sud-est de Chimay.
? (xilles de Chimay était fils d'Alard, qui avait épousé Ida, petite-HUe
de Baudouin II (§ 30 p. 55. 1-3). ^^
Chronicon Hanoniense. 19?
Bailueizet villam Mominiis ',quam novam instituerat, stagio 1186
Montensis caslri addidit.
[125] Eodem anno tempore quadragesimali, anno sci- 10 mars
licet ii85, cum dominus rex Francorum cum domino rege
5 Anglorum et comité Flandrie super querela supradicta de
BeJcasne colloquium inter Triam "* et Gisors ^ habuissent, in
quo colloquio comes Hanoniensis cum domino rege Fran-
corum fuerat, inde revertentes scilicet et rex Francorum et
comes Hanoniensis et comes Flandrie, Ambianum civitatem
10 venerunt; ubi comes Flandrie dommi régi Francorum pro
Belcasne Castro retinendo Roiam in Viromandia dédit, rex
autem dominio Atrebatensi addi castrum Belcasne concessit.
Ibidem dominus rex Francorum Mathildi uxori comilis Flan-
drie, que se reginam ^ appellari faciebat, dotalicium a comité
i5 Flandrie sibi concessum '" confirmavit. Comes autem Hano-
niensis et tune et alias super hoc requisitus, illud approbare
nolebat.
[126] Tempore paschali, anno dominice incarnationis 13 avril
\i86, comes Hanoniensis, habito secretariorum et familia-
20 rium suorum consilio ^ s\iper debitis suis magnis pro expen
sis et militum et servientium slipendiariorum remunera-
tionibus, cum comité Flandrie contra regem Francorum et
cum rege Francorum aliquando et quandoque per se contra
comitem Flandrie et ducem Lovaniensem et Jacobum de
-ib Avethnis factis, studiose Monlibus in Castro suo computavit.
Que quidem débita usque ad 41 milia libcas Valencenensium
• Momignies, à l'ouest de Chimay; Baudouin d'Avesnes dit : « donna
li quens Bauduins a monseignour (iillion de Cymai son cousin la vile de
Baillues et celle de Mommegnies que il avoit acquises ».
3o 2 Trie-Château (Oise, Beauvais, Chaumont), non loin de l'Epte, qui
séparait le territoire français de celui du roi d'Angleterre.
3 Gisors (Eure) était en Normandie. (Rad. de Diceto, SS., XXVII,
275 : prope Gisorcium 6 Idus Martii.)
4 Comme fille de roi.
35 5 Cfr. 8 III.
^ Guise, XVIll, 32.
13
194
Gisleberti
1186 deaariorum fuerunt computata. Unde cornes Hanoniensis,
licet dolens, terram suam graviter talliis ' opprimendo, par-
tem majorem et fere totam infra 7 menses persolvit.
Juillet [127] Eodem anno et tempore, mense Julio % tempestas
quedam magna cum tonitruo et grandine et pluvia a Warda 5
sancti Remigii per mediam Hanoniam in longum transvo-
lans, segetes in campis non solum prostravit, sed totas con-
trivit, arbores desiccavit, aves in nemoribus et campis et
lepores et feras in silvis interfecit, bestias eciam in pascuis
occidit, et Hanoniam graviter afflixit. Eodem mense et anno 10
vir nobilis et miles acerrimus et magni nominis Eustacius
de Ruez \ Eustacii senioris filius, decessit, et in monasterio
Sancti Foillani apud Ruez sepultus fuit; unde comes Hano-
niensis et sui doluerunt.
leTfnov. [128] Eodem anno, circiter festum sancti Martini, reli- i5
quie Parisius in monasterio veteri Sancti Stephani sub altari
a quodam monacho, Johanne nomine, Clarevallis, fuerunt
invente, cui Deus éas revelaverat in sompnis, quarum reli-
quiarum inventioni comes Hanoniensis, a domino rege
rediens a Monteleherio ** interfuit. In quibus reliquiis de 20
capillis béate Marie Dei genitricis, caput sancti Dionysii,
Costa sancti Laurentii, de lapidibus quibus sanctus Stepha-
nus lapidatus fuit, continebatur. Scriptum enim cum reli-
quiis inventum indicabat quod quedam regina ^ uxor
Clodovei régis Francorum, qui primus regum Francorum 26
baptismum suscepit a beato Remigio, templum illud con-
« C'est à ce propos que Guise (XVIII, 24) rappelle les doléances du
clergé au sujet de ces tailles et donne la liste des paroisses du Hainaut;
SS., XXX, 234 et s.
2 D'après le Coni. Aquic, SS., VI, 424, le 30 juin. Un manuscrit 3o
de Sigebert, contenant des notes d'Hautmont, signale le même fait
(Delisle, Manuscrits Intins, etc., II, 618).
3 Cfr. § 28. p. 49, 13 et note 3.
4 Montlhcry, au sud de Paris (Seine-et-Oise, Corbeil, Arpajon).
5 Clotilde. 3^
Chronicon Hanoniense, 195
secrari et reliquias predictas in illo fecerat sigillari, quia 1186
templum illud civitatis Parisiensis capitalis ecclesia olim
faerat, et ibi sedes fuerat metropolitana, que postea ad sedem
Senonensem fuit translata. Illinc cornes Hanoniensis Cassel-
5 lum venit, ubi Evrardus Rado ' duellum contra Johannem
de Cysun ^ aggredi debebat, qui quidem instinctu comitis
Flandrie ipsum Evrardum, comitis Hanoniensis consobri-
num, ad duelium provocaverat 'l Videns autem cornes Hano-
niensis, quod cornes Flandrie odio gravi Evrardum oderat,
10 quia cornes Flandrie dominus erat et justiciarius duelli,
laudavit Evrardo ut si pacem facere posset, faceret antequam
duellum aggrederetur, per illius justiciam per quem et pro
quo ad duellum provocatus erat. Itaque Evrardus pacem
faciens, castrum suum Moretaniam \ quod in allodio tene-
i5 bat, situm quidem in comitatu Hanoniensi, quod quidem
castrum comes Flandrie de feodo suo esse dicebat, ab ipso
comité Flandrie in feodo accepit^ et illud dominio Flandrie
fuit additum.
1187
fl29] Adveniente inde termino paschali ^ anno Domini 29 mars
20 1 187, comes Namurcensis in malum et exheredationem comi-
tis Hanoniensis nepotis sui laborans, dum ei amicicie vultum
pretenderet, conventiones matrimonii filie sue parvule
I Evrard Radou III, châtelain de Tournai ( 1160-1189?), était fils
d'Evrard II et de Richilde, fille du comte Baudouin III.
2 S 2 Cysoing (Nord, Lille, Cvsoing). Jean de Cysoing, époux de Mabilie,
fille de Baudouin II, comte de Guines, donna en 12 19, à la ville de
Cysoing, la loi de La Bassée (Talliar, Recueil d'actes, 66).
3 Sur les provocations au combat judiciaire que le comte de Flandre
avait coutume d'adresser à ses vassaux, cfr. le § 147.
3o 4 Mortagne, au confluent de la Scarpe et de l'Escaut (Nord, Valen-
ciennes, Saint-Amand Rive droite). Cfr. d'Herbomkz, Histoire des châte-
lains de Tournai de la maison de Mortagne.
5 L'exigence de Philippe d'Alsace s'explique par le prix qu'il devait
attacher à la possession de Tournai, dont le châtelain aurait eu en dehors
35 de la Flandre sa résidence fortifiée.
^ Cfr. (iuiSE, XVIII, 33 = §§ 129, 130, 131, 132.
1 96 Gisleberti
1187 Ermensendis, niindum annum habentis % comiti Campa-
nensi Hcnrico tradende, per nepotem suum ' Manasserium
comitem Rctensem, comitis Campanensis hominem, fir-
mavit, occulte promittens illi totius terre sue hereditatem,
cum ipse cornes Campanensis comitis Hanoniensis jurasset S
filiam accipere uxorem. Quod cum comiti Hanoniensi fuis-
set intin-iatum, ipse nuncios suos, sciiicet dominum Lam-
bertum, venerabilem abbatem Sancti Gisleni \ et Gisleber-
tum clericum suum, ad dominum imperatorem Romanorum
Fredericum transmisit, ut hec ei significarent et ejus volun- 10
tatem super lioc audirent. Quibus dominus imperator apud
Tullum ^ civitatem in Lotharingia respondit in sollemp-
17 mai nitate pentecostes, quod, post dccessum comitis Namur-
censis et Lusceleborch, omnia feoda de dono suo erant, et ea
nemini concederet, nisi soli comiti Hanoniensi, cui et feoda iS
et allodia in curia Maguntina ^ confirmaverat; in allodiis
autem comitis Namurcensis neminem de regno Francorum
illi succedcre permitteret. Imperatore autem comiti Hano-
niensi multa bona promittente, ipsi nuncii ad dominum
comitem Hanoniensem reversi sunt. 20
[130] Tempore illo cum miles probissimus Osto de Trasi-
niis ^ homo et commilito comitis Hanoniensis, a transma-
rinis partibus fuisset regressus, dominus comes ad augmen-
tum feodi sui et stagii Montensis dédit viUam in Brabaatia
Abechias ^ et partem quam in winagio de Haspre ^ habebat. ib
ï Cfr. § 122.
2 Mariasses de Rethel était le fils de la sœur de Henri, Béatrice, épouse
de Gonthier de Rethc-l (§ 33).
3 Lambert, abbé de Samt-f/hislain, 1 170-1 191.
4 Toul; c'est à tort que la Clironica n^ia Coloniensis (edit. Waitz, 135) 3o
dit : à Altenburg.
5 Cfr. § 109.
.6 Cfr. §40, p. 73, 7.
7 Aubechies (Hainaut, Ath, Quevaucanips).
« Haspres (Nord, Valencienncs, Bouchain). 35
Chronicon Hanoniense, 197
[131] Eodem anno, scilicet 1 187, Richardus régis Anglorum 1187
filius adversus dominum regem Francorum intercepit '.
Unde dominus rex Francorum contra illum, qui Pictaviam
et Gasconiam tenebat, exercitum movit, et castra, que ab illo
5 et a pâtre ejus Henrico rege Angiorum tenebanlur, occu-
pando, scilicet Issodunum ' et alia quedam, usque ad locum
qui Castellum Radulphi ' dicitur, cum exercitu suo pervenit,
et dimidio miliari a Castro illo tentoria sua fixit. Rex autem
Angiorum et filii sui Richardus et Gaufridus et Johannes cum
10 exercitu suo in castro illo erant. In auxilium autem régis
Francorum cornes Hanoniensis cum 1 10 militibus electis et
80 servientibus equitibus loricatis in propriis expensis venit,
et ibi et in redit u in propriis expensis semper fuit. Cum autem
nullis mediantibus ad pacem vel treugas convenire possent,
j5 in vigilia beati Johannis Baptiste ad bellum utrinque armati 23 juin
fuerunt. Cum autem super primo bello habendo comes Flan-
drie Philippus cum comité Campanensi Henrico coram rege
contenderet, et quisque in hoc jus reclamaret, dominus rex
de consilio principum suorum illud primum bellum comiti
20 Hanoniensi commisit. Armatis equidem universis, homines
comitis Hanoniensis ad videndum décentes erant, cum
omnes milites ejus, excepto solo milite probissimo Balduino
scilicet de Strepi, equos lerreiscooperturisornatos haberent.
De servientibus autem plures equos ferro coopertos habe-
25 bant, armati ut milites. Viris autem religiosis mediantibus,
treuge inter reges fuerunt firmate ^ Castra quidem que rex
Francorum occupaverat sibi tenepda remanserunt.
[132] Eodem anno, mense Julio, Henricus comes Cam- juillet
1 Intercepit. dans le sens de aggrcssus est. Cfr. le français : entreprendre.
3o Sur la date, voir Pauli, III, i?/ ^^ ^' ces événements remontent plutôt
à 1186. Geofirov, qui est cilé ici, était mort dès le 19 août 1186; cfr.
Sigeb Cont. Aquic, SS., VI, 424. Rigordus (Bouquet, XVII, 23 et s.)
donne 1187.
2 Issoudun (Indre).
35 3 Châteauroux, sur la rive gauche de l'Indre.
4 Paix de Châteauroux, juin 1187.
iq8 Gisleberti
1187 panensis ' Namurcum venit, ibique per se et per homines
suos milites probos, quibus tune Campania fiorebat, filiam
comitis Namurcensis juravit se accepturum uxorem, quam
in partes suas, unum annum habentem, vehi fecit. Cornes
autem Namurcensis ibi securitates ab hominibus suis super S
terra sua post decessum suum obtinenda, tam a militibus
quam servientibus et burgensibus % per totam terrain suam
exhiberi fecit, quod audiens comes Hanoniensis Namurcum
cum probis et discretis viris simpliciter et sine armis venit,
comitemque Namurcensem avunculum suum in atrio ^ 10
Sancti Albani inventum et ejus homines et burgenses et
milites summonuit, ut securitates et fidelitates patri suo et
matri sue primo, deinde sibi factas observarent, tamquam
super justa hereditate sua ; comitemque Campanie rogavit et
inhibuit, ut hereditatis sue securitates vel hominia sibi non i5
usurparet; proponens ei, quod ipse filiam suam accipere uxo-
rem juraverit, et sui homines, qui présentes aderant, idem
juraverant. Cornes autem Namurcensis fidei et juramenti
religionem erga nepotem suum nequaquam observans,
matrimoniumque filie comitis Hanoniensis cum comité 20
Campanie primo juratum contempnens, comiti Campaniensi
securitates et hominia ab hominibus suis, contradicente
comité Hanoniense et reclamante, ficri fecit. Quas quidem
fidelitates et hominia homines comitis Namurcensis, quidam
pecunia a comité Campanensi accepta, quidam metu comitis aï»
Namurcensis, ab eo coacti fecerunt. Audiens autem comes
Hanoniensis, quod dominus imperator Romanorum Frede-
15 août ricus eodem tempore mense Augusto, in assumptione béate
Marie, apud Wormaciam principibus suis curiam indixisset,
ubi domino Philippo Coloniensi archiepiscopo, quem tune 3o
' Henri II de Champagne avait succédé en 1 180 ou 1181 à son père
Henri 1°'.
2 Les trois classes de personnes que le comte appelle en garantie sont
celles qu'ail § 32 (p. 62, 15-17) le chroniqueur énumère en ces termes :
tain a militihus nobilibus quam a faviiliaribus servientibus et burgensibus. 35
3 Atrium (ancien français : aitre), le parvis de l'église, et par extension,
le cimetière.
Chronicoji Hanoniense, 199
graviter oderat, diem constituerat, iiluc nuncios suos, Gos- 1187
suinum scilicet de Tulin, militem discretum, et Gislebertum
cleriCum, notarium suum, misit. Qui in curia corani domino
imperatore et principibus suis jus comitis Hanoniensis, quod
5 in terris comitis Namurcensis habebat jure hereditario et ex
ipsius comitis dono, et securitatibus et priviiegiis comitis
Namurcensis confirmatum reclamabant, privilegiaque comi-
tis Namurcensis sigillo roborata super hoc et vetera et nova
monstraverunt. Quod audientes universi, super perfidia
10 comitis Namurcensis mirati sunt, quod nepotem suum
comitem Hanoniensem, qui ejus defensor contra omnes
homines fuerat, itain jure suo defraudaverat. Dominus vero
imperator comiti Hanoniensi super his et aiiis omne bonum
promittens, universis audientibus principibus et aliis viris
«5 nobilibus, dixit et asseruit, quod dum ipse viveret, comes
Campanensis vel aliquis potens Francorum princeps comiti
Namurcensi in tantis bonis nequaquam succederet. Sicque
nuncii illi cum gratia domini imperatoris a curia recesse-
runt.
20 [133] Eodem anno ' Domini 1187, mense Augusto, Eli-
zabet Francorum regina, comitis Hanoniensis filia, filium
peperit Parisius Ludovicum ^, eu jus nativitas Francis et
Hanoniensibus magnum dédit gaudium.
[134] Eodem anno in festo apostolorum Symonis et Jude, 28 oct.
25 Albertus clericus, Leodiensis archidiaconus, Godefridi ducis
Lovaniensis filius ^ Henrici ducis junioris frater, relicto offi-
cio clericali, comitem Hanoniensem adiit, ut eum militem
faceret. Quem comes Hanoniensis, licet pater illius et frater
diutius extitisset invisus, tamen eum honoris intuitu bénigne
3o suscepit, et eum honorifice Valencenis militem ordinavit.
[135] Temporc autumpnali eodem anno, rumores ad
« Guise, XVIII, 34= §§ i33, i34, i35, 136.
^ Louis VIII, ne le 5 septembre 1187.
y Albert, fils de (^odefroid 111 de Louvain.
200 Gisléberti
1187 Francos et universos ex hac parte Alpium constitutos perve-
nerant, quod victis in transmarinis partibus christianis, et
rege Jherosolimitano ' capto cum multis, civitas sancta Jhe-
rusalem ab inimicis fidei catholice occupata sit'. Unde Gre-
gorius papa ^, vir sanctissimus, ad Francos et Teutonicos 5
misit Henricum Albanensem epis^opum, sancte Romane
ecclesie cardinalem \ apostolice sedis legatum, hominem
aimodum discretum et honestum, ad predicandum popalis,
ut terre Jherosolimitane subvenirent, cam solus, post hél-
ium illud, princeps, Deo volente, ad partes illas venisset, vir 10
probus, princeps potens, discretus et animosus, Conrardus
marchio Montis Ferrati^ imperatoris Romanorum et régis
Francorum consangaineus ^ qui solus Acram et Tyrum
conservabat continuosque a Sarracenis insultas sustinebat.
Quibus auditis rumoribus, statim Richardus dux Aquitanie, i5
régis Anglorum filius, et Philippus Belvacensis episcopus \
et Robertus Drecensis cornes frater ejus, filii Rob^rti comitis
» Guy de Lusignan, roi de Jérusalem en 1 136, mort seigneur de Chypre
en 1194.
2 Saladin avait gagné la bataille de Tibériade le 3 juillet 1187 et pris 20
Jérusalem le 2 octobre.
3 Grégoire VIII succéda le 21 octobre 1187 à Urbain III, mort le
20 octobre; il mourut le 17 décembre de la même année et eut pour
successeur Clément III (f iiçO-
4 Henri, évéque-cardinal d'Albano, 1179 1188. 25
5 Conrad, marquis de Montferrat (Italie, province d'Alexandrie), 1188-
1192.
^ Agnès, fille de Henri IV, avait épousé i» Frédéric I'^'", duc de Souabe,
grand-père de Frédéric Barberousse, et 2" Léopold III, margrave d'Au-
triche, dont elle eut Judith, qui devint femme de (Guillaume, marquis de 3o
Montferrat (f 1188), père de (Conrad Conrad était parent de Philippe-
Auguste; son père, Guillaume, était fils de Gisèle de Bourgogne, qui avait
été unie en premières noces à Humbert II de Savoie (f 1103), père
d'Adélaïde, épouse de Louis VI de France, et grand-père de Philippe-
Auguste. 33
7 Philippe de Dreux, évèque de Beauvais (1175-1217J, frère de Ro-
bert II, comte de Dreux (1184-1218); ils étaient fils de Robert l*"^, comte
de Dreux, troisième fils de Louis VI le Cjros.
Chronicon Hanoniense 201
de Braina, et Jacobus de Avethnis signum crucis sibi h»?
assumpserunt, et cum eis et post illos alii multi.
[136] In adventu vero Domini, colloquiuin Frederici im-
peratoris Romanorum et régis Francorum Philippi, inter
5 Ivois'» et Mosun ' constitutum fuit; cui colloquio ut cornes
Hanoniensis interesset cum eo, dominus rex Francorum
primo mandavit ipsi comiti; dominus vero imperator simi-
liter mandavit comiti Hanoniensi, ut cum eo ad coUoquium
illud veniret. Dominus autem comes, licet nemini illorum
10 hominii fidelitate obligatus esset \ tamen, quia de imperio
erat, ad dominum imperatorem transivit et cum eo in collo-
quio illo fuit, et inter ipsos dominos, sciiicet imperatorem
Romanorum et regem Francorum, summus fuit consiliarius.
In recessu vero a colloquio. cum in villa quadam Ludovici ^
i5 comitis Ciniacensis ^ comitis Hanoniensis in secundo gradu *
consanguinei, Vertun ^ sciiicet, dominus imperator pernoc-
taret, comes Hanoniensis sententiam quesivit super illis, qui
possessiones aliorum injuste usurpant et eas per aliquot
annos vel tempus injuste detinent. Unde principes imperii
20 et alii fidèles domini imperatoris comiti Hanoniensi et homi-
nibussuis sententiam exposuerunt, quod si aliquis in posses-
a. A, Arndt : luvir; Guise : Ivois; Avesncs : entre Ivois et Mouson. -
b. A, Arndt : Cismacensis.
I Les entrevues royales se tenaient d'ordinaire sur la frontière même.
25 11 paraît résulter de ce passage que Mouzon appartenait alors à la France.
' Il n'était pas vassal immédiat de l'empereur, son suzerain direct
étant l'évêque de Liège. Cfr. Ficker, 7Jom Reichsfûrstcnsiande, m
3 Louis m, comte de Chiny (1162-1 191 ), fils d'Albert.
4 Ici, comme au § 122, le secundiis gradus consanguiiiitatis désigne les
3o cousins issus de germains. Voici le crayon généalogique :
Albert 111 de Namur.
I
Godefroid I" de Namur. Alix, épouse Oiton de Chiny.
i i
Alix, épouse Baudouin IV. Albert de Chiny.
! I
Baudouin V. Louis III de Chiny.
35 ? Virton (Luxembourg, Arlon, Virton).
202 Gisleberti
1187 sionem alterius intraverit et inde ad dominum clamor factus
fuerit, dominus veridicos, qui circummanentes dicuntur,
constituere super hoc débet'; si quis equidem ex illorum
relatione in alterius possessione injuste inventus fuerit, ipse
illi, cujus in hac jus est, possessionem suam liberam in pace
dimittere débet, et dampna illata per veritatem ' illi resti-
tuere débet, deinde excessum facti ^ domino comitatus per
decem iibras denariorum comitatus emendare débet. Homi-
nes domini imperatoris judicatores fuerunt Johannes cancel-
lariusS Radulphus Leodiensis episcopus, archiepiscopus Ma-
guncie, episcopus Metensis, cornes palatinus Reni, H(enricus)
comes de Diecea, Wernerus de BoUanda, Cono de Minse-
berch, comes de Leninghis ^ G(erardus) comes de Loz ^ F(ri-
dericus) de Husa \ Homines comitis Hanoniensis, quibus
1 La question posée se rattachait à la procédure en matière de reven- 1 5
dication immobilière; celui des deux adversaires qui avait la possessio
{Gewcre) avait l'avantage de la preuve, qu'il fournissait par son serment
et la production de témoins cojureurs, mais le fait même de la jouissance
de la chose pouvait être contesté, et dans le cas où les deux parties en
avaient chacune temporairement retiré des fruits, l'enquête par témoins 20
du voisinage {circummanentes) était appelée à trancher la difficulté.
Cfr. Heusler, Instittitionen des deutschen Prwatrechts. II, §§ 85 et 97,
p. 106 et suiv. ; Schrôder, Handbuch"^, 752 et suiv.; Laband, Ver^nô^ens-
rechtliche Klagen, 187. Cette hypothèse se présentait surtout alors que
l'usurpation remontait à plusieurs années {per aliquot annos)^ car l'occu- 23
pation d'an et jour conférait la légitime Gewere.
2 Per veritatem, par enquête.
3 Excessum facti, dans le même sens que forisfactum, forfaiture, c'est-
à-dire amende pour avoir transgressé la loi.
4 Jean, archidiacre et })robablement prévôt de Saint-Germain de Spire, 3o
devint chancelier le i" octobre 11 86, archevêque de Trêves en 1189.
(Bresslau, Urkundc7ilchre, 378.)
5 Leiningen (Palatinat bavarois). C'était Emicho, cité de 1171 à 1202
(mrub, II). Pour les autres personnages, cfr. § 109.
6 Gérard, comte de Looz. 1145-1171. 35
7 Frédéric de Hausen, le minnesinger, originaire d'une lignée établie
aux environs de Worms (Hausen, Hesse-Darmstadt, cercle de Bensheim);
il fut tué en Asie Mineure, le 7 mai 1190; cfr. Giesebrecht. VI, 267;
Paul, Grundriss dcr Germ. PhiloL, II, 326.
Chronicon Hanoniense. 2o3
judicium commissum est, Eustacius senior de Ruez, Nicho- 1187
laus de Barbencione, Osto de Trasiniis, Hugo de Crois,
Almannus de Provi, Renerus de Trit, Johannes Cornutus,
Balduinus Montensis castelianus, Gislebertus clericus Mon-
S tensis prepositus, et alii multi. In colloquio equidem illo
cornes Campanensis apud dominum imperatorem per se et
per patruos suos, Willelmum scilicet Remensem archiepisco-
pum et comitem Theobaldum et consobrinum suum ' ducem
Burgundie, super terra comitis Namurcensis, ut ejus gratiam
10 haberet, laborabat, sed nichil ei profuit. Dominus autem rex
Francorum plus pro comité Hanoniensi, quam pro comité
Campanensi, nepote et consobrino suo, rogabat imperato-
rem ^. Cum autem dominus comes Hanoniensis cum domino
imperatore conventiones pro terra illa renovare vellet, domi-
i5 nus imperator bénigne comiti respondens dixit, quod nichil
novum super hoc absque consensu et presentia filii sui Hen-
rici Romanorum régis ordinare vellet; verum cum filius suus
in proximo ab Italia rediturus in Theutoniam perveniret,
comes Hanoniensis et ad ipsum imperatorem et ad ejus fi-
20 lium accederet. Promisit itaque ei dominus imperator, quod
filium suum proprium super sua gratia habenda precaretur.
Inde comes Hanoniensis per Bullionem et per Dinant ad
propria rediit; et vigilia natalis Domini Bincium veniens, ibi 24 déc.
die sancto natalis Domini mansit. Inde Valencenis venit ad 25 déc
25 suscipiendum ibi domjnum regem Francorum.
1 Le duc de Bourgogne, Hugues III, était fils d'Eudes II et de Marie,
fille de Thibaut IV de Champagne, grand-père de Henri II de Cham-
pagne :
Thibaut IV de Champagne, comte de Blois.
! ,
I ^ ^ J-
3o Henri I", Guillaume, Thibaut V, Marie,
comte de Champagne. archevêque de Reims. comte de Blois. épouse Eudes II,
I duc de Bourgogne.
Henri II, 1
comte de Champagne. Hugues III,
duc de Bourgogne.
2 Voir sur ce point Toeche, ioo, n. i, et Huygens, p. 4. L'attitude
33 prêtée par Gislebert au roi de France est invraisemblable.
2 04 Gisleberti
1187 [137] Dominus equidem * rex Francorum tercia die natalis
27 déc. Domini Valencenis venit; quem cornes Hanoniensis honorifice
28 déc. in hospicio suscepit. Quarta autem die Tornacum venit.
Inauditum enim erat, quod aliquis antecessorum suorum
umquam iiluc venisset, sed cives, qui semper soli episcopo, 5
domino suo, servierant, tune voluntati domini régis ita sub-
diti fuerunt, quod postea ipsi régi et in pecunia danda et in
suis expeditionibus ad voluntatem suam servirent ^ Per
vires enim comitum Flandrensium regibus Francorum tran-
situs ad illam civitatem difficilis erat. Isti autem régi per 10
familiaritatem comitis Hanoniensis levior patuit aditus ad
suam prorsus explendam voluntatem. A quibus siquidem
serviciis domino régi Francorum et in hiis et in aliis sepius
prestitis, dominus comes Hanoniensis minimas grates nul-
lasque remunerationes loco et tempore opportuno accepit, i5
sicut in subsequentibus satis declarabitur.
1188 [138] Eodem tempore et anno, predictus Henricus Alba-
nensis episcopus ^ cardinalis et legatus, per Franciam mul-
tos per suam predicationem ad crucem sumendam convertit.
Qui in Hanoniam veniens, a domino comité, tamquam ab 20
abbate '* ecclesie Montensis, in Castro ipsius lionorifice sus-
ceptus, per duas noctes hospitatus est; qui indominica qua
21 févr. cantatur : Exsurgc, quare cbdormhli '^, Domine ^ in mo-
nasterio Béate Waldetrudis divina celebravit. Ad cujus pre-
dicationem vir probissimus Osto de Trasiniis et multi alii a5
milites, et cujuscumque conditionis homines cruce signati
a. A, A^, Arndi : obdormis.
' Guise, XVlll, 35 = §§ 137-13S.
2 Cfr. DuviviER, La comvtiinc de Tournai de iiSy à I2ii (Bull, de
l'Acad. ROY. DE Belgique, 1901, 247); d'Herbomez, Le voyage de 3o
Philippe- Auguste à Tournai en iià'y (Rev. des quest. HlST., 1891);
Gachard, Doc. inédits, 1, 93.
3 Cfr. § 135.
4 Cfr. § 14.
5 Désignation, d'après l'introït, du dimanche de la Sexagésime. 35
Chronicon Hanoniense. 2o5
sant. Comitis autem honorificentia admodum ei placuit. A
quo accepta benigna licentia, per Nivellam transivit, ubi mul-
tos ad crucem convertit; deinde Lovanium venit, ubi Hen-
ricum ducem juniorem cruce signavit; qui citius, abjecta
5 cruce, guerrarum insultus longe lateque multos movit. Inde
Leodium ubi symoniam" inter cetera vicia vigere nimiam
audivit, in ipsum episcopum Radulphum exacerbatus venit.
Cornes autem, austeritatem ' nimiam domini sui et conso-
brini considerans, timuit, ne ipse predicationem in populo
10 illius, vel décréta et ordinationes circa ecclesiam sanctam
spcrneret; ipse Leodium ad daadum consiiium et auxilium
domino et consobrino suo venit. Cum autem ipse cardinalis
et legatus multos in Leodio ad signum crucis convertisset, de
symonia predicare cepit % et inde ordinare de consilio majo-
i5 rum Leodiensis ecclesie et tocius episcopatus, cui dominus
Radulphus Leodiensis episcopus, homo austerus et nulii
dum posset consilio acquiescens, sed sue voluntati semper
intentus faciende, contrarius esset; quem ejus consobrinus
et fidelis comes Hanoniensis ad voluntatem ipsius cardinalis
20 prosequendam induxit. Congregatis autem in palatio epis-
copi clericis, scilicet abbatibus, archidiaconis, prepositis,
decanis et aliis ecclesiarum prelatis, aliisque clericis circiter
duobus milibus, présente et cum cardinali résidente episcopo
Leodiensi et cum eo cmnite Hanoniensi, qui soius laycus
25 omnibus clericorum interfuit consiliis, clerici tam majores
quam minores circiter 400, bona sua, scilicet archidiacona-
tus, abbatias, preposituras. prebendas ecclesiasticas, par-
rochias, et alla quam plura bénéficia, in manum cardinalis
libère resignaverunt, quorum plures ista ab ipso episcopo
3o Radulpho ibidem présente emptione acquisierant«. Dominus
autem cardinalis illos a peccato isto absolvens et eis peniten-
tiam injungens, mutans personatus ^ et alia bona ecclesias-
a. A, Arndt : acquisierunt ; Guise : acquisierant.
' Austeritatem, opiniâtreté, entêtement.
35 2 Cfr. Aeg. Aur., SS., XXV, 1 12 et suiv.
3 Personatus. les dignités ecclésiastiques.
2o6 Gisleberti
1182 tica, quod unus posséderai alii conferebat; sicque cuique in
alterius bonis justam recompensationem faciebal, aliquibus
ipsa bona, que resignaverant, reddebat. His equidem bono-
rum restitutionibus manum apposait ipse Radulphus
Leodiensis episcopus; Albertus autem, ducis Lovaniensis 5
filius, officio militari abrenunciavit ' et bonis ecclesiaslicis et
ordine clericali restitutis, cruce ibidem signatus est. lllinc
ipse cardinalis et legatus iisque Manguntiam civitatem tran-
sivit, ubi dominum imperatorem Romanorum Fredericum
27 mars et principes multos invenit, et milites et clericos et cujusque 10
conditionis homines congregatos. Ibi dominus imperator et
Jilius ejus Fredericus, dux Suevorum, miles probus et lar-
gissimus, cruce signati sunt, et cum eis milites multi, et ibi
per totum imperium de polentioribus et valentioribus
imperii principibus et aliis militibus, exceptis archiepiscopis, i5
episcopis et aliis clericis et plèbe. De signatis autem cruce,
tam per imperium Romanorum, quam per regnum Francie et
per regnum Anglorum, quamplures in transmarinis partibus
succubuerunt morti, quidam vero, peracto eciam Christi
negotio, tam majores quam minores inde ad propria redie- 20
runt. Eodem tempore et anno, cum rex Francorum Philip-
pus et rex Anglorum Henricus ^ et filii ejus et comes Flandrie
21 janv. Philippus, in quodam colloquio ^ inter Triam et Gisors con-
venissent, Dei inspirante gratia, cruce Domini signati sunt,
scilicet Philippus rex Francorum, Henricus rex Anglorum, a5
Philippus comes Flandrie, Theobaldus comes Blesensis,
Stephanus comes, Radulphus comes Clarimontis, multique
alii et super discordiis suis usque post reditum suum a Jhero-
solimis treugas inter se ordinari et firmari fecerunt. Que
quidem inducie non satis fueruntobservate, ut postea dicetur. 3o
Eodem tempore Henricus dux de Lemborch * et Henricus et
» Cfr. § 134.
' Henri II.
3 Cfr. Gesta Henrici, Il (SS., XXVll, 109 : inter Trye et Ghorciwn,
die sancte Agnctis virginis ci martyris, duodccimo Kalendas Februarn)\ 35
RuiORDUS (BouyuEï, XVII, 25); Cartelmeri, 1, 269, n. 2 et 3.
4 Henri III de Limbourg et ses fils.
Chronicon Hanoniense, 207
1188
Walrannus filii ejus, cruce Domini signati sunt; qua cito
abjecta, multa mala et gaerras per imperium moverunt.
Gerardus cornes de Loz tune cruce signatus est; quam cum
per 5 annos et amplius gestasset, iter arripuit. Cornes de
5 Hostada ' tune eciam cruce signatus fuit, quam cum duobus
annis gestasset, iter arripuit, et cum in Apuliam ad dominum
imperatorem novum ' Romanorum Henricum venisset, ibi
cum eo moram fecit, et cum eo ad propria rediit, ubi cito
post reditum suum mala multa et detrimenta graviora
«o passus est ^.
[139] Anno Domini 1188 *, termino paschali, audiens 17 avril
dominus comes Hanoniensis quod dominus Henricus rex
Romanorum, domini Frederici imperatoris filius, ab Italia
Teutoniam regressus esset, iter ad ipsum dominum impera-
i5 torem et ejus filium Henricum regem transire proposuit.
Gui comes Namurcensis avunculus suus adulari volens, ne
ipse nepos ejus aliquid in curia imperatoris sibi contrarium
macbinaretur, Namurci ei obviam venit, amoris et boni co-
piam ei promittens. Gomes attamen Hanoniensis non magis
20 ei credens, litteras deprecatorias ad dominum imperatorem
ab illo accepit, et per Lusceleborch et per Treverim civita-
tem transiens, dominum regem Romanorum Henricum
apud Engelehen ' impériale palafium invenit, de cujus non
tantum quam tunc^ de gratia patris confidebat. Cum autem
a5 ï Thierry de Hochstaden, près de Frimmersdorf, cercle rhénan de
Grevenbroich, dans un des comtés ripuaires qui furent englobés dans le
comté de Juliers (voir For m. terril., II, 245 et suiv., 259).
2 Henri VI avait été couronné roi dès le 15 août 1169; il ne fut empe-
reur qu'après la mort de son père; son couronnement à Rome eut lieu
3o le 14 avril 1191.
3 Cfr. § 195.
4 OuisE, XVIII, 36.
5 Ingelheim, entre Mayence et Bingen (Hesse-Darmstadt, province
Rheinhessen).
35 ^' Tune paraît signifier : lorsque, en 1187, Frédéric Barberousse lui
avait fait des promesses formelles (§§ 129 et 132).
;o8 Gisleberti
„88 cornes super negotiis suis pro hereditate sua Namurcensi
eum conveniret et precaretur, ipse bénigne et amicabiliter
ei respondens, eciani apud patrem suum imperatorem auxi-
lium suum et consilium promisit, cum pater suus pro comité
precari eum proposuisset, ipsumque comitem cum quibus- 5
dam secretariis suis ad patrem suum apud Selestat ' ultra
Renum transmisit, et per secretanos suos missos patrem
suum pro comité Hanoniensi precatus est. Quod quidem
ipsi jmperatori placuit. Ut autem negotium comitis plenius
fieret, ipse imperator filio suo Henrico régi mand^vit, ut cito lo
ad se accederet. Qui citius ad patrem venit; habitoque, et
pater et filius, communi consilio, comiti Hanoniensi super
allodiis et feodis avunculi sui gratiam suam concesserunt,
quod nunquam ipsi duo communiter fecerant, et ei eadem
i6mai privilegiis suis confirmaverunt \ Dominaque Constantia »-^
regina, régis Henrici nova nupta, comitis Hanoniensis con-
sanguinea ^ pro ipso apud dominum imperatorem et ejus
aiium ^ Henricum regem, precibus, quibus poterat, interce-
dere studebat. Inde comes accepta benignius licentia iNamur-
cum venit, ubi avunculus suus eum expectabat, certus quod :o
comes Hanoniensis gratiam domini imperatoris et domini
régis habebat. Comes igitur Namurcensis, percipiens plenius
quod comes Hanoniensis, nepos suus, in curia domini impe-
ratoris, apud ipsum imperatorem et Henricum regem filium
ejus communiter et reginam, voluntatis sue petitiones om- jS
nimodis consecutus sit, cum ipso comité pacem novam et
concordiam fecit, et congregatis hominibus suis multis mili-
tibus, servientibus, clericis et burgensibus ^ in alrio Béate
a. A, A^, Arndt /filius.
« Seligenstadt sur le Mein (Hesse-Darmstadt, prov. Starkenburg). 3o
2 L'acte est publié dans Toechk, 606 {Datum apud Selignhtad . XVII
Kal. Junii)\ Stumpf, 11° 4628.
3 Constance, fille de Roger II de Sicile et de Béatrice, fille de Gon-
thier de Rethel et de Béatrice, sœur d'Alix de Namur (femme de Bau-
douin IV). Le mariage avait été célébré le 27 janvier 1186. 35
4 On retrouve ici les trois classes de personnes citées aux §§ 32 (p. 62,
15-17) et 132 (p. 198, n. 2); de plus, les clercs.
Chronicon Hanoniense. 209
Marie, recognovit cornes Namurcensis comiti Hanoniensi.
eum omnium bonorum suorum justum esse heredem, tide
interposita, tactisque sacrosanctis, jurans, quod nichii ulte-
rius faceret, unde cornes Hanoniensis ab hereditate sua alie-
5 nari posset, qui in omnibus bonis suis ei succederet; et ab
hominibus suis, scilicet Clarebaldo de Altaripa, et Bastiano
de Gordinis ', et Godefrido de Orbais, et Theoderico de
Faan% et Willelmo de Mosain ^ Iberto de Ais\ Henrico de
Me^lemont^ Willelmo de Unghesiis ^, Johanne de Golesinis^
10 et aliis multis, securitates et fidelitates sepius antea factas
renovari fecit, ibique comes Namurcensis' comiti Hanoniensi
justiciam et pro-'isionem ^ terre sue commisit, promittens
ei se omnimodis laboraturum ad hoc, ut liliam suam reha-
beret, et a conventionibus, quas cum comité Campanensi
i3 firmaverat, recedere vellet. Comes aulem Hanoniensis ei
juravit cum hominihus suis, quos ibi secum habebat, quod
comitem Namurcensem contra omnes homines juvaret, et
ejus terram et honorem bona fide conservaret, debitamque
in terra illius justiciam exerceret. Unde ipse comes Hano-
20 niensis onus et laborem in propriis expensis suis sibi as-
sumpsit, et postpositis aliis multis negotiis, terre Namur-
censi in omni bono et pace providere intendebat.
[140] Tempore illo et anno ^, cum Gérard us de Sancto
Oberto, vir nobilis, comitis Hanoniensis homo et conso-
a5 ' (iourdinne (Namur, Philippeville, Walcourt).
2 Faing, nom ancien de Montaigle (Croonendael) sous Falaën, sur le
Flavion (Namur, Dînant, Dinant).
3 Mosain, probablement Mozet (Namur, Namur, Andenne).
4 Ais, probablement Aische-en-Refail, sur un affluent de la Mehaigne
3o (Namur, Namur, Éghezée).
5 Merlemont (Namur, Philippeville, Philippeville).
6 Éghezée (Namur, Namur, Éghezée).
7 Golzinne, dépendance de Boissière (Namur, Namur, (Tembloux).
*< Provisionem. l'administration. La même idée est exprimée au § 142
35 par le mot protectioncm.
^ Guise, XVIII, 37.
14
2 lo Gisleberti
brinus ', contra milites quosdam discordiam haberet, et
unum de illis servum suum esse assereret, scilicet Achar-
dum de Verli'» % et inde illum in curia comitis Hanoniensis
in causam traheret, quadam die illis in presentia domini
comitis Hanoniensis Montibus constitutis, multis probis et 5
nobilibus viris et cujusque conditionis hominibus astantibus,
miles quidam Robertus de Belren ^ probissimus, qui uxorem
primam^de familia comitis habuerat, et ex illa filios habebat,
consanguineus ipsius Achardi, in superbiam elatus, cum
nemo eum super servitute conveniret, publice dixit : lo
Domine cornes, relatum est mihi, quod dominus Gerardus de
Sancto Oberto. me non audiente, dixerit, me ex servili con-
ditione ad ipsum pertinere. Quod si hactenus dixerit, mentitus
est, ut nequam et proditor; si autem amodo dicere vellet, men-
tiretur ut nequam et proditor, et ecce vadium meum paratum i5
contra ipsum ad duellum super hoc. Gerardus autem, illius
audita presumptione et arrogantia. cum eum hactenus
dilexisset pre ceteris de origine illius et in hoc casu ei semper
parcere proposuisset, habito festino suorum consilio, respon-
dit : Domine cornes ; Robertus de Belren qui presens est, ipse 20 y
servus * meus est; quod quia negat et se liberum esse dicit, ecce , ; ''
a, A^ : Berli. — d. A, A^ : de prima familia; Guise : primam de
familia.
' Cfr. § 32, p. 59-
2 Achard de Verli: C'est peut-être Viesly, au sud-ouest de Beaurain,
que Gislebert appelle aussi Vieilliz (p. 171, 17). Ailleurs on trouve la
désig;nation Vc-fcres Lites (DuviviER, Hainaut. 638), (jui n'est qu'un jeu
de mots.
3 Robert de Heaurain fNord, Cambrai, Solesmes). Cfr. § 115, mais il
n'v est pas dit qu'il avait épousé une parente du comte.
4 II résulte de ce texte qu'il y avait encore à la tin du Xll*^ siècle, dans
le Hainaut, des chevaliers de naissance non libre. Beaumanoir atteste
qu'en France il en était autrement : « chevaliers et sers ne peust il estre
ensemble pour ce que sont dui estât contraire, l'un de franchise, l'autre
de servitude >^. (Kdit Salmon, II, 233. Récit d'un procès analogue à celui
de Robert de Beaurain : le roi juge que le chevalier, né d'une mère serve,
doit demeurer franc.) On sait que dans rKmjiire, les ministiria/c^, qui
Chronicon Hanoniense. 211
vadîum meum paratum, quoi menittur, et ego paratus sum
adversus ipsum probare, tamquam adversus nequam et pro-
ditorem, ipsum eise servum meum. Cui Robertus respondit,
se liberum esse, et ut nequam mentiebatur ipse Gerardus,
b cum eum super hoc provocabat, datisque in manu domini
comitis vadiisduelli\ quia in voluntate duelli concordabant,
duellum eis adjudicatum est, datisque utrinque obsidibus %
dies eis ad duellum constituta est in Montibus. Cornes autem
in justicia recto tramite volens incedere, omnes nobiles et
îo sapientes terre sue ad diem illum invitavit. Duelli autem
hulus provocatio ab universis audientibus Roberto impro-
perata ^ est, cum ipse super hoc casu manens in pace, tam
nobilem virum ad duellum provocasset; et licet in armis
nominatior illo et probior diceretur Robertus, tamen quia
i5 brachium dextrum quassatum habuerat, nec inde bene con-
valuerat, eum in sinistro majores vires oportebat habere.
Cum autem dies opportunus accidisset *, convenerunt Mon-
tibus ad duellum. Comité autem in platea ante monasterium
B^te Waldetrudis résidente cum multis nobilibus et cujus-
20 que conditionis hominibus, et episcopo Cameracensi Roge-
ro^ multisque abbatibus cujusque ordinis, qui super pace
facienda laborare intendebant, circa horam diei primam ^
venit Gerardus de Sancto Oberto armatus, veniensque in
presentia domini comitis dixit, se paratum esse ad pro-
2 5 jouent un rôle important auprès des princes, étaient à la fois chevaliers
et serfs (« unfreie Ritter »), Cfr. Schrœder^, 433-436; Guilhermoz, 459
et note 27. Cette classe de personnes était inconnue en France.
1 Les gages de bataille, l'épée ou le gant, étaient remis par le provo-
cateur au juge du camp qui les transmettait à la partie adverse. Cfr. Jean
io DE SïAVEi.OT, 582 : « Ly appellans doit donneir son espée sique gaige au
maieur de Liège là présens, et tantoist ly appelleis le doit prendre à
maieur ». Voir aussi Du Cange, III, 203 {Duellmn, 3).
2 Obsides, les répondants.
? Itjipropcrarc, ancien français impropérer, attribuer à quelqu'un la
<b responsabilité d'un acte, reprocher.
4 Sur ce duel, cfr. W. Meyer, § 4 et suiv.
5 Roger de Wavrin, cfr. 83.
<J Prima hora, à partir du lever du soleil.
2 1 2 Gisleber^ti
bandum- ' contra Robertum de Belren, quod proposuerat,
sicque stetit, expectans Robertum; moranteque Roberto qui
in ipsa villa Montibus erat — unde omnes astantes miraban-
tur — hora nona ' sonuit. Quod videns et audiens Gerardus
de Sancto Oberto, per se et per prolocutorem suum Hugo- 5
nem de Crois, dixit, quod usque ad horam et ultra horam
expectasset adversarium suum, et ideo a duello liber esse
et querelam suam attigisse, et in causa sua obtinuisse debe-
bat; et super hoc judicium requisivit. Unde hominescomitis
districtius ammoniti, considérantes solem, et a clericis astan- lo
tibus instructi, dixerunt horam nonam esse transactam.
Demum judicaverunt Gerardum a duello esse liberum et
quod reclamaverat contra Robertum de jure obtinuisse,
quandoquidem et ante factum judicium et post factum
judicium Roberto in hospicio suo, nescio quo habito consiho, i3
moranti satis significabatur. Post factum quippe judicium
Robertus venit, et in presentia domini comitis armatus dixit.
se paratum esse probare * contra Gerardum quod propo-
suerat; quem dominus cornes de consiho hominum suorum
cepit et eum dearmari et detentum custodiri fecit. Gerardus ao
autem de Sancto Oberto a comité requisivit, ut Robertum
sibi adjudicatum ei statim redderet. Quem dominus cornes
per judicium hominum suorum eidem Gerardo reddidit.
a. A, A^, Arndt : properandum. — b. A, A', Arndt : properare.
I Fortia, Ménilglaise proposent : probandum ; comme ci-dessus : adTcr- 25
sus ipsum probare. Il paraît en effet difficile d'admettre que Gislebert
emploie la forme properare dans le sens de probare, prouver.
^ Hora nona était primitivement la neuvième heure du jour où se
chantaient les nones, c'est-à-dire, en comptant à partir de 6 heures du
matin, trois heures de l'après-midi, mais peut-être à la suite du dcpla- 3o
cément de ces heures canonicales, /lona désigna ?nidi; cfr. Grimm-Lkxkr,
vvB, VII, 88o, fumt ; Schillkr-Lujîben, mndwb, III, 196, fione; Kiliaen,
noefie, meridies; Staij.akrt, II, 236: (^odrfroy, V, 524, fione, heure de
midi; à Tournai, Noesfie. midi. C'est le noen néerlandais, dans le Hainaut,
on dit encore : « à nones ». La règle générale pétait de ne pas attendre le 3?
défaillant après cette heure. (PJ.ANCK, Gtrichtsverfaliren, I, 122.)
Chronicon Hanoniense. 21
Gerardus autem illum, tamquam servum sibi adjudicatum,
secum in vinculis deduxit. Judicatores '' horum omnium,
scilicet de hora nona et de duello, unde Gerardus liber esse
et quod reclamabat attigisse debebat, et de redditione Roberti
5 in manus Gerardi, fuerunt Eustacius senior de Ruez,
Nicholaus de Barbencione, VValterus de Lens, Eustacius
filius ejus, Alardus de Cymai, Willelmus frater comitis, Osto
de Trasiniis, Balduinus Caron, Hoelus de Kavren, Willelmus
de Kavren, avunculus ipsius Roberti, Almannus de Provi,
10 Renerus de Trit, Walterus de Wareni, Balduinus de Wal-
laincort, Willelmus de Hausi, Fulco de Semeriis, Stephanus
de Denen, Gerard-.s Makerellus ^ \ Symon de Aunoit% Rasso
de Gavra, Gerardus de Wadripont, Hugo de Oisi ^ Gerardus
de Hamaida, Gossuinus de Aenghien, Nicholaus de Peruwez,
i5 Nicholaus et Egidius de Mainwaut \ Rogerus de Condato,
Hugo de Crois, Balduinus iMontensis castellanus, Gislenus
Bellimoniis castellanus, Henricus Bincensis castellanus,
Geroldus de Hun ^ Johannes Cornutus, Hugo de Ruet,
Rainerus^ ad vocatus Marlinensiss Theodericus de Walleirs^
20 Willelmus de Gominiis ^ Willelmus de Ansen ^^^ Hugo de
a, Arndt : indicatores; A^ : judicatores. — à. Arndt : Gerardus de
Makerellus. — c. A^ : de Marciensi; Giiisc : Marciennensis. — d. Arndt :
Ausen
I Gérard, frère d'Etienne de Denain; tous deux portaient ce surnom.
25 2 Aulnoy (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Sud). Simon intervient
en 1190 dans un accord conclu entre les prévôts de Valenciennes et
l'abbaye d'Hautmont(DuviviER, Hainaiit, 652; voir aussi Chartes inédites,
n° 67, acte en faveur de Vicogne).
3 Hugues III d'Oisy. On a de lui le Tournoi des dames (Arth. Dinaux,
3o Trouvères cambrésiens, III, 126; Jeanroy. Romania, 28, 238). On lui
auribue le plus ancien servcntois (Grôber, Grundriss, II, i, p. 674).
4 Mainvault (Hainaut, Ath, Athj,
? Hon-Hergies (Nord, Avesnes, Bavay).
6 Régnier, avoue de Marchiennes.
35 7 Wallers (Nord, Avesnes, Trélon ou Nord, Valenciennes, Valen-
ciennes).
» Gommegnies (Nord, Avesnes, Le Quesnoy).
9 Anzin, nord de Valenciennes.
2 1 4 Gisleberti
ii88 Antun, Stephanus de Lambres ^ \ Nicholaus de Ruez Came
racensis archidyaconus, Nicholaus Sancti Germani prepo-
situs, Gossuinus prepositus Sonegiensis, Gossuinus de Tulin,
Renard us de Strepi, Walterus de Blanden, Polius de Vileir,
Karolus de Fraisne, Karolus Ludovici de Fraisne filius, 6
Nicholaus de Cauderi, Godefridus de Tuin, Walganus de
Anfroitpreit % Baldricus de Roisin, Egidius de Bermeren ^
Stephanus prepositus Sancti Amandi.
[141] Cum autem* Gerardus de Sancto Oberto Robertum
de Belren in vinculis detineret, ille misericordiam postu- lo
lavit, et ei tamquam domino suo ut homo servilis condi-
tionis fidelitatem fecit. Gerardus autem illum illesum cor-
pore recedere permisit eique honorem ulterius et bonum
promisit. Robertus autem cito fidelitatem factam ledens, ad
curiam domini imperatoris venit, querimoniam faciens de i5
hominibus domini comitis Hanoniensis super sententia.
Nemine itaque contradicente, literas a curia illa impetravit,
ut sententia illa revocaretur. Que quidem sententia ab ho-
minibus domini comitis, absente tamen Gerardo et non inde
convento, revocata fuit Montibus juxta tenorem literaruin 20
illarum. Unde mirandum est, quomodo literas iilas a domi-
no rege Romanorum Henrico impetravit Robertus, cum
ipsius Henrici, Romani facti postea imperatoris, idem judi-
cium in quemdam militem fuit factum. Cum Henricus
domini imperatoris marescalcus ^ militem quemdam, prepo- 25
situm scilicet Argentinensem, ad duellum provocasset, et
ille prepositus ad diem constitutum non venisset. quinta die
a. A^ : Lambs; Arndt : Lambers; Guise : Lambris.
i Lambres (Nord, Douai, Douai-Ouest).
^ Amfroipret (Nord, Avesnes, Bavav). 3o
3 Bcrmerain iNord, Cambrai, Solesmes).
4 Guise, XVIII, 37.
5 Le maréchal de l'Kmpire était en 1184 et en 1185 Henri de Lautern
(GlESKBRECHT, VI, 89 et 108).
Chroaicon Hanoniense. 2i5
natalis Domini apud Haghenoam ', dominas imperator Hen- ii88
ricus satis mane pransus in platea sedit, ut melius posset
considerare horas diei. Cum autem ille miles ante horam
nonam non venisset, judicatum fuit per dominum Conrar-
5 dum '^ Maguncinensem archiepiscopum ', et per episcopum
Babelbergenensem ^ et episcopum Spirensem *, et episcopum
Metensem^ et per Conradum comitem palatinum Reni ^, et
per comitem Henricum de Spahehem \ et per comitem
de Salebrugis ^, et per Cononem de Minseberch ^, et per
10 Robertum de Dorne '°, et per multos alios, quia miles ille
pro defectu, quia ante horam nonam non venerat, honore et
terra et uxore " privabatur. Quod horum conscriptor vidit
et audivit, qui eciam sententiam in Montibus adversus
Robertuni latam viderat et audierat ".
i5 [142] Ad comités '^ autem Namurcensem et Hanoniensem
revertamur. Cornes equidem Hanoniensis terram Namur-
censem inhabitans in propriisexpensis, predas''^ et violentias
a. A et A^ : (jerardum; Arndt : Conrardum.
1 Cfr. plus loin (§ i8i), où Gislebert fait allusion à la sentence de
20 Haguenau,
2 Conrad de Scheyern fut archevêque de Mayence de ii6i à 1165 et de
nouveau de 11 83 à 1200.
3 L'évêque de Bamberg, Otton II d'Andechs, 11 77-1 196.
4 L'évêque de Spire, Otton de Henneberg, 1 188-1200.
25 5 L'évêque de Metz, Bertold, 1180-1212.
^ Cfr. § 109.
7 § H)7-
8 Sarrebrûcken ; le comte Simon (I ou II?)
9 Conon de Minsenberg, § 109.
3o 10 Robert de Walldùrn (Giesebr., VI, 198), cfr. Oesterley, 138 (Grand-
duché de Bade).
>' La mise hors la loi entraînait la perte de tous les droits civils.
»2 II est à remarquer que la sentence de Haguenau ne porte pas sur la
question de liberté, et l'on comprend que l'empereur n'ait pas voulu
35 consacrer la dégradation d'un chevalier uniquement à cause de sa nais-
sance non-libre, puisque, en Allemagne, le cas était fréquent.
'3 Guise, XVIII, 38.
''♦ Prcdas n'a pas ici le même sens qu'au ^ 120, mais signifie : pillages.
2i6 Gisleberti
1188 in terra illa pacificabat, et contra Godefridum ducem Lova-
niensem marchias terre Namurcensis, quas ipse dux oppri-
mere consueverat, et contra episcopatum Leodiensem, ad
honorem comitis Namurcensis et pacem terre, reduxit \
Videntes autem homines comitis Namurcensis, qui terram 5
suam maie tractare consueverant et de illa ad voluntatem
suam maie agere, super justicia comitis Hanoniensis et pro-
tectione terre graviter doluerunt, et inter eum et avunculum
discordiam seminare ceperunt, dicentes quod si comitem
Hanoniensem in custodia terre sue cornes Namurcensis diu 10
morari permitteret, ipse comes Hanoniensis eum prorsus
exheredaret. Contigit autem quod homo quidam maleficus,
cuidam pauperi mercatori res violenter aufercndo, plagis
multis eum afïlixit, ita quod eum quasi mortuum reliquit.
Cognita autem malefacti veritate, malefactor ille infra fines i3
justicie Claribaldi de Altaripa captus fuit et detentus, et
14 marcis redemptus. Comité autem Hanoniensi apud
Namurcum existente, homo qui maie tractatus fuerat, pau-
per rébus, debilis corpore, ad dominum comitem Hanonien-
sem suam detulit querimoniam. Audiens autem comes 20
Hanoniensis malefacti veritatem, hominem malefactorem
capi et ad se. adduci fecit: deinde, quod de murdritoribus"*
facere consueverat, illum in campo prope Namurcum igné
concremari ^ fecit, eum comes Namurcensis et sui perfidi
adulatores ibidem essent; que quidem hominis combustio 25
perfidos homines, adulatores comitis Namurcensis, graviter
succendit, qui in talibus lucra sua percipere solebant. Unde
ipsum comitem Namurcensem adversus comitem Hanonien-
sem ad iram incenderunt, nesciente tamen comité Hano-
niensi, qui super his omnibus bona tide et intuitu justicie 3o
' Le comte de }^ainaut. gardien du pays de Xamur. avait rétabli la
frontière du côté du Brabant et des possessions licjï('oises; il sévissait
contre les violences des grands qui, sans souci de la justice, maltraitaient
les vilains.
^ Meurtriers. 3 S
3 Sur la peine du feu, cfr. Ckimm, Deutsche Rechtsalterthumer, II 4,
282 et suiv.
Chronicon Hanoniense. 217
agebat. Cum autem cornes Hanoniensis inde reversus in 1188
Hanoniam moraretur, cornes Namurcensis apud Andennam
egrotavit. Quod audiens cornes Hanoniensis illuc venit, ut
avunculum suum visitaret, timens eciam, ne, si forte dece-
5 deret, familiares illius in malum comitis Hanoniensis moliri
intenderent super hereditate et super possessionibus comitis
NamurcensisH quod quidem jam faciebant. Cornes etenim
Namurcensis, de consilio secretariorum suorum, qui comi-
tem Hanoflietisem et bonum pacis oderant, nuncios ad comi-
,0 tem Campanensem miserat, ut illic cito milites mitteret ad
conservanda castra sua. Comité autem Hanoniensi cum
avuncUlo suoapud Andennam morante, significavit ei comes
Namurcensis, quod in terram suam bene posset reverti, quia
^ non placebat sibi illius mora. Nuncii autem ad comitcm
i5 Campanensem missi, comité Hanoniense nesciente, solam
comitissam ', Henrici comitis matrem, invenerunt. Comes
etenim Campanie cum domino rege Francorum erat in
expeditione contra regem Anglorum Henricum et contra
Richardum filium ejus, qui cruce signati, rupto treugarum
20 fédère, guerram inter se moverant. Unde comitissa Campa-
nie suos proprios nuncios ad comitem Namurcensem super
hoc misit, per quos comes Namurcensis ipsi comitisse idem
mandavit, quod quidem comiti Hanoniensi nunciatum fuit.
Qui assumptis secum vins probis et discretis, Eustacio scili-
35 cet seniore' de Ruez, Nicholao de Barbencione, Ostone de
Trasiniis, Walterode Warini, Willelmo fratre ipsius comitis,
Balduino Caron. Almanno de F"^rovi, Rênero de Trit, Hugone
de Antun, Hugone de Crois, Balduino Montensi castçllano,
Gossuino de Tulin, Johanne Cornùto, Rainardo de Strepi,
3o Polio de Vileir, et cum eis Gisleberto clerico, ut ejus inten-
tionem plenius cognosceret, Namurcum venit, quo comes
Namurcensis infirmus navigio se advehi fecit. In adventu
quippe suo comes Hanoniensis castrum superius cum suis
intravit ad visitandum avunculum suum; in quo quidem
35 adventu, cum comes Namurcensis 3o ta m milites quam
Marie, tille de Louis VII
21
8 Gisleberti
1188 servientes non haberet secum, cornes Hanoniensis super-
veniens cum 140 hominibus tam mililibus quam servien-
tibus, leviter illi castrum abstulissc et eum inde ejecisse
potuisset, si quid in voluntate habuisset. Inde ipse cornes*
viso avunculo suo, in burgo Namurco, sicut consueverat, 5
hospitatus est". In crastinoautenr» cornes Hanoniensis, assump-
tis secum tribus militibus, Almanno scilicet de Provi, Johanne
Cornuto, Renardo de Strepi, et Gi^leberto clerico suo, et
tribus tantum servientibus peditibus ad tenendos equos, ut
avunculum visitaret, ad portam contiguam " nemori ^ venit. 10
Gui aditus omnino negatus fuit, unde cornes Hanoniensis
ammirans turbatus est. Cum autemad hospicium et ad alios
socios suos reversus esset, mandavit ci comes Namurcensis
ante prandium, ut a burgo recederet, quia mora ejus ibi sibi
displicebat, quod quidcm mandatum comes Hanoniensis ab »3
avunculo suo prooessisse non satis credebat. Post prandium
vero iterum misit comes Namurcensis duos milites ad comi-
tem Hanoniensem, significans ei quod, nisi a Castro Namur-
censi recederet, ipse in crastino probare vellet, quis eorum
ibi majores vires haberet, et intérim victualia et cetera 20
venalia ei inhiberet. Comes autem, sociorum suorum habito
consilio, nunciis illis respondit, quod in crastino recederet,
sed ante recessum suum avunculo suo loqui vellet; quod
quidem comes Namurcensis concessit. In crastino autem
comes Hanoniensis, post auditam missam, cum predictis 35
omnibus sociis suis castellum superius intravit, ubi avun-
culus suus milites circiter 60 secum habebat, quos pro metu
comitis Hanoniensis ibi congregaverat. Comes itaque Hano-
niensis avunculo suo jacenti pre infirmitate dixit, universis
audientibus : Domine, ego bona fide cum labore et expensa 3o
propria assumpseram per voluntatem vestram terre vestre pro-
tectionem et justiciam. Video autem et audio quod et vobis et
consitiartis vestris dtspliceaî, cum vos me a burgo vestro cxire
a. A, A^, Arndt : continuam; Guise : contiguam.
I Sur la topographie primitive de la ville, cfr. J.BoRGNET,P;w«^/2rtdf^:5 35
dans Namur.
Chronicon Hanoniense
coegeriiis; quoi quidem nec vobis nec tnihi honestum videtur . 1188
Volo igitur, si vobis placeat, a fide interposita et juramento
prestito pro bono et pace vestra me tiberum prorsus dimiitatis.
Cui comes Namurcensis respondit, quod satis per se et per
5 suos terram suam posset conservare. Unde comes Hanonien-
sis a custodia sua et a fidelitate facta liberum et absolutum
essè volebat. Sicque comes Hanoniensis absolutus ab avun-
culo rediit ad propria.
[143] Videns autem ^ comes Hanoniensis hereditati sue
10 periculum imminere, commoto exercitu festino, Namurcum
venit, et illud cum paucis obsedit, terram illam nequaquam
permittens prédis vei igné molestari. In crastino autem post
adventumsuum, cum major pars exercitus sui nundum ad
se pervenisset, et comes Namurcensis in Namurco circiter
i5 240 milites, et homines tam équités quam pedites circiter
20 milia armatos haberet, comes Hanoniensis cum 3oo mili-
tibus, et hominibus equitibus et peditibus circiter 3o milia,
insultus ville Namurco fecit. Namurcensibus autem homini-
. bus se viriliter defendentibus, demum per vim capti sunt, in
20 qua milites circiter 140, et homines alii multi capti sunt,
quos tamen comes omnes liberos dimisit, jurantes quod
ulterius in guerram comiti Namurcensi contra comitem
Hanoniensem nullum ferrent auxilium. Aiilites autem muUi
et alii homines castrum superius cum comité Namurcensi
25 intraverunt. Ibidem Egidius de Duraz, comes leprosus % vir
animosus, captus est, quem comes Hanoniensis apud Ath
castrum suum captivum conservari per aliquantum tempus
fecit. Villa ipsa Namurcum ab Hanoniensibus auro et argento
multo, vestibusque et pannis novis, scilicet brunetis ^, viri-
3o ' Guise, XVIII, 39 ^ §§ 143-145 •
2 II avait cédé ses biens, sauf Jodoigne, à ses frères Pierre et Conon.
3 Brunete, drap fin et souple destiné à faire des chausses, des bas, des
robes de dessous. Il est souvent question de noire hrimete, par exemple
dans le règlement de la draperie de Châlons (Fagniez, Documents relatifs
?5 à l'histoire de V industrie, I, 151).
2 20 Gislebei'ti
1188 dibus ' et telis, multisque ornameniis domui necessariis, et
armis hominum spoliata fuit, dolente tamen comité Hano-
niensi, qui hommes ville plurimum diligebat et ab eis
amabatur; sed in tali casu homines a rapina nequaquam
possunt coerceri. Capta quippe villa, cornes Hanoniensis 5
ordinavit, ut milites omnes in villa manerent ad obsidendum
castrum, ceteri vero homines foris. Quod prescientes milites
castri et comitis Namurcensis, ipsi ville ignem occulte appo-
suerunt, que villa ex oppressione domorum, calore nimio
diei, et quodam vento desuper fiante, fere tota concremata «o
est. Unde comes Hanoniensis plurimum conturbatus est.
Deinde comes Hanonie trans Sambram fluvium, fixis tento-
riis in pratis inter ipsam aquam et nemus Mallaniam'* " et
inter ipsum castrum et ipsum nemus, castrum multis nnili-
tibuset ceterishominibus munitum obsedit, quod cum per «5
aliquod dies obsedisset, obsessi, déficiente vino et cervisia et
aqua ex desiccatione putei sui, plurimum aggravati pacem
et misericordiam requisierunt. Comes itaque Namurcensis
comiti Hanoniensi castrum Namurcum reddidit hac condi-
tione, quod homo quidam, eorum ligius vir, Rogerus de- 20
Condato, homo ligius comitis Namurcensis ^ et homo ligius
comitis Hanoniensis, castrum ipsum et castrum Durbui, dum
ipse viveret et dum viveret comes Namurcensis, fideliter
conservaret, ita quod neuter in castris lUis, dum viveret
comes Namurcensis, potestatem haberet ; post decessum vero 25
comitis Namurcensis, ipsa castra comiti Hanoniensi redde-
rentur tanquam domino et heredi. Sed quia Rogerus presens
non aderat, ipsum castrum Namurcum Ostoni de Trasiniis
et Waltero de Warini et Nicholao de Barbencione ad conser-
a Arndt : Mallamam; A^ : Mallaniam. 3o
» Viridibus. Fagme/., Ihid. : « On ne doit faire vert, ni brunetc, ni blo,
ni cainelin se taint en laine non ».
2 Le bois'de Marlagne, au sud de Namur.
3 ICn 1284, Nicolas de Condé, sire de Morialmé, déclare- tenir en fief,
du marquis de Namur, le château et la ville de Bel-Œil (Hainaut, Ath, 35
Quevaucamps). S Bormans, Lesjiefs du comté de Namur, I, 4.
Chronicon Hanoniense. 221
vandum fuit commissum, quo usque postiS dies ad custo- 1188
dienda ipsa castra Rogerus paratus esset. Quod autem
castrum Durbui Rogero custodiendum infra i5 dies commit-
teretur, cornes Namurctnsis, VVildricusde VValecurt et Cla-
5 rebaldus de Altaripa et Bastianus de Gordinis et Godescalcus
de Moreimeiz % fide interposita et juramento affirmaverunt %
que quidem juramenta nunquam fuerunt observata. Cornes
etenim Namurcensis milites comitis Campanensis in Durbui
et in Bovinia^ posuit. Cum autem Rogerus de Condato ad
10 custodiam castrorum illorum paratus esset, requisitum fuit
a comité Namurcensi et ab hominibus suis predictis, ut
eidem Rogero castrum Durbui redderetur; quod cornes
Namurcensis nec voiuit nec potuit. Homines autem comitis
Hanoniensis, pro defectu comitis Namurcensis super Castro
i3 Durbui, comiti Hanoniensi castrum Namurcum reddiderunt,
quod cornes Hanoniensis militibus et servientibus equitibus
et peditibus et victualibus munivit. Dum autem comes
Hanoniensis in obsidione Namurci moraretur, castellum
Thiet * ei fuit redditum, quod ipse comes Willelmo fratri
20 suo postea ^ in feodo ligio dédit, sicque patet quod comes
Namurcensis comitem Hanoniensem tanto odio oderat, quod
maluit honore Namurcensi privari, quin ipse omnem inten-
tionem et laborem ad exheredandum comitem Hanoniensem
adhiberet. Videns autem comes Hanoniensis in comité
25 Namurcensi defectum pacis, ipse mense Augusto castrum Août
Boviniam obsedit, quod multis probis comitis Campanensis
miiitibus cum militibus comitis Namurcensis, qui in
Namurco capti comiti Hanoniensi fidelitatem fecerant, et
servientibus probis et hominibus ipsius ville probissimis
3o quidem in armis munitum erat; quod quidem castrum forte
absque machinis capi non poterat. Obsessis autem succursum
comitis Campanensis expectantibus, mûri eorum usque ad
' Morialmé (Namur, Philippeville, Walcourt).
^ Ces quatre chevaliers sont des vassaux namurois.
35 3 Bouvignes sur la Meuse, en face de Dinant.
4 Thv-le-Château, canton de Walcourt, et non Thieu ■ Arndt).
5 En 1190. CÀv. IXrviviER, Chartes inédites, n» 74.
222 Gisleberti
turrim per manghenellum diruti sunt; preparata autem alia
machina, scilicet petraria ^ et ilia turri insultum faciente,
obsessi milites castellam reddiderunt, et in pace ad propria
reversi sunt. Comes autem Hanoniensis castrum, per multos
annos antea quasi prorsus vastum, renovavit et illud infor- 5
tiavit. Hec autem omnia gesta sunt anno Domiai 1 188.
[144] Capto autem casteilo illo, comes a domino rege ^
nuncios habuit et mandatum ut cito ad ipsum veniret; sed
quia comes Hanoniensis apud dominum regem P rancorum
non auxiliatores, sed multos habuerat accusatores, dicentes lo
quod comes Hanoniensis exércitum suum turbaverat, quia
comes Campanensis exércitum suum pro insultibus comitis
Hanoniensis citius reliquerat, et ipse comes Campanie, prin-
ceps potens, maximam in Francia haberet parentelam,
absque salvo conductu ad ipsum regem transire noiuit; \b
habito autem bono conducto ad ipsum transivit. Intérim
autem, dum comes Hanoniensis esset in Francia, homines
ipsius comitis Hanoniensis castelJum Veterem Villam ^ obse-
derunt, quod eis redditum fuit post multos assultus. Deinde
firmitâtem Bevernam *, que Coloniensis dicitur, obsederunt 20
et ceperunt. Comes autem Hanoniensis a domino rege Fran-
corum non satis benigno habito vultu, ad propria reversas '
est. Comes eciam Flandrie nullum ei tune amoris vuitum
pretendebat; ita quod comes Hanoniensis ab ipso comité
Flandrie nichil boni vel pacis expectabat. A domino eciam 25
imperatore et ejus filio Henrico Romanorum rege per quos-
dam mineei sepius reporta bantur. Sicque, quasi solus, quod
poterat faciebat comes Hanoniensis, nuUam spem boni vel
dilectionis in domino imperatore Romanorum et ejus filio
Henrico, nec in rege Francorum, nec in rege Anglorum, nec 3o
I Petraria, machine à lancer des pierres, pcrrierc (Godefrov, VI, 109V
- Le roi de France.
3 Viesville (Hainaut, Charleroi, Gosselies).
4 Biesme lez-Fosse (Namur, Xamur. Fosse) dite la Colonoisc, parce
qu'elle ai)partenait à Saint-Géréon de Cologne (Kurth, Fro?ît. Ling., 35
II, ICI).
Chronicon Hanoniense. 2 23
in comité Fiandrie, nec in duce Lovaniensi, nec in archie- 1188
piscopo Coloniensi habens, sed minas totius mali continuas.
[145] Dum autem cornes Hanoniensis primo in obsidione
Namurci moraretur, quosdam servientes in turribus fortis-
5 sinii monasterii de Floreffia posait pro custodia terre illius,
et ne avunculus suus cas turres occuparet et per eas ei
malum inferre posset. Ad preces autem domini Hermanni %
abbatis ipsius loci, hominis sediciosi, semper autem vultum
simplicis pretendentis, quia hujusmodi homines in monas-
10 teriis manere nequaquam debent, illos amovit, promittente
ipso abbate quod ita eas turres custodiret, quod comiti
Hanoniensi nullum per eas malum eveniret. Ejectis vero
illis comes Namurcensis ex permissione ipsius abbatis suos
homines instituit ^; unde postea et comiti Hanoniensi et
i3 terre illi detrimenta et dampna nimia supervenerunt, et
ipsa abbatia tune temporis opulenta, igné vastata, in nimiam
paupertatem per longum tempus redacta est ^
[146] Pretereundum quippe non est \ quomodo Johannes
Cornutus^ in aquam Mosam ab alto armatus in equo saliens
20 in navim, homines sibi insidiantes expugnavit, revertens ab
obsidione Bovinie. Cum enim ipse Johannes, miles probus
et animosus, domini comitis Hanoniensis consanguineus ^,
castrum Namurcum custodiret et dominus comes Hano-
niensis in obsidione castri Bovinie moram faceret, ipse
25 Johannes ad ipsum dominum suum transivit, super quibus-
dam que conferre habebat cum ipso. Cum autem illinc
reverteretur cum duobus militibus et septem servientibus
in armis equitibus, quidam comitis Namurcensis clientes
electi et probi insidias eis pretenderunt, transeuntes Mosam
3o I Hermann, abbé de Floreffe, ii73-i'^'" février 1194.
^ Cfr. Contin. Aquic, SS., VI, 425.
3 Cfr. Annal. Florcff., SS., XVI, 625.
4 (iuiSE, XVIII, 40 ^ ?^ïï 146, 147-
^ Cfr. ^ 158.
35 " On ne ^ait comment il était parent du comte.
2 24 Gisleberti
1188 cum nave magna in transitu quodam difficili. Quod perci-
piens Johannes, qui nisi per manus illorum evadere poterat,
armatus armis militaribus armatoque equo, cum suis arma-
tis hostes circiter 40 bene armatos invasit; qui citius in
fagam elapsi sunt in navem. Johannes autem de illorum 5
evasionc ^ dolens, in margine aque stans, cum nullus pateret
transitus ad hostes, ex nimia audacia ab alto equum ad
saltum in navem convertit armatum ipse armatus. Ex quo
saltu navis mersa est, unde homines in aquam cadentes,
quidam submersi sunt, quidam vero^ nando evaserunt. Jo- 10
hannes autem in equo nans, unde mirandum est, in aqua
unum hominem interfecit, unufn vero captum duxit et
aquam sanus exivit; unde ab universis audientibus laudem
habere meruit.
i6.i8août [147] Tempore illo firmatis inter regem Francorum et i3
regem Anglorum treugis \ auxilia plurima comiti Campa-
nensi contra comitem Hanoniensem ab ipso rege Franco-
rum, avunculo suo sueque amite filio % et a Richardo, régis
Anglorum filio, Pictavensi comité dicto, et ab aliis consan-
guineis et amicis suis promissa sunt. Qui comes, commoto 20
ipso in tempore multo exercitu, comitem Hanoniensem in-
vadere proposuit. Auxiliatores autem multi, quos comes
Hanoniensis habere solebat, propter comitem Campanie
cujus homines erant et vicini, comiti Hanoniensi deerant,
a. A et Arndt : invasione; Guise : evasione. ^5
1 Allusion au colloque de Gisors, 16-18 août 1188 (A. Cartellieri, I,
285, note 4). « Gislebert, dit-il, a dans son récit conservé la liaison des
faits, mais il n'a pas exactement gardé leur ordre chronologique, procé-
dant à la façon d'un écrivain qui, de mémoire, raconte des événements
compliqués. » <, ,
2 Marie, demi-sœur de Philippe-Auguste (fille de Louis VII et d'Kléo-
nore), était la mère du comte de Champagne, Henri II. Ala, troisième
épouse de Louis VII et mère de Philippe-Auguste. était la tante du
comte (fille de Thibaut IV).
Chronicon Hanoniense. 2 25
scilicet cornes Retenais % Rainaldus de Rosoit, Robertus de 1188
Petrapônte, Gaufridus de Balehan, Raduiphus de Tur, Wido
de Chéri, Nicholaus de Ruminio. A Flandrensibus eciam,
cum quidam homines sui essent et amici, quidam vero uxo-
5 ris sue Margharete comitisse consanguinei, pro metu comitis
Flandrie nuUum poterat habere subsidium. Ab Advallen-
sibus' vero, in quibus multos habebat principes et comités
et alios nobiles amicos et consanguineos, qui tam comitis
Namurcensis et uxoris sue ^ erant consanguinei, quam co-
10 mitis Hanoniensis, nuUum habebat consilium vei auxilium.
De duce Lovaniensi Godefrido et ejus filio Henrico duce
juniore, cum quibus novam firmaverat amicitiam, magis
diffidebat quam confideret. Audiens autem comes Hano-
niensis comitem Campanie cum tôt et tantis probissimis
i5 mihtibus in malum suum adventurum, ipse cum nobilissi-
ma comitissa uxore sua Marghareta et filiis suis salis adhuc
parvis, Balduino scilicet, Philippo et Henrico, comitem
Flandrensem adiit, quem apud Riholt* prope Sanctum Au-
domarum invenit, cujus auxilium tamquam sui domini et
20 amici et confederati humiliter requisivit, ut super hereditate
sua et filiorum suorum et honore suo ei subveniret. Ad hec
comes Flandrie respondit quod, si confederationi facte cum
domino rege Francorum renunciare vellet, et castra quedam,
scilicet Wallaincort, Perreusmont et Businias ab eo in feodo
25 susciperet ^ ipse eum juvaret; alioquin eum nequaquam
' Manassès III, f vers 1200.
2 Les Advallenses sont ici certainement les Gueldrois, et la phrase
suivante les distingue des Brabançons.
3 Agnès de Gueldre.
3o 4 Rihoult, château des comtes, à une lieue de Saint-Omer.
5 Walincourt et Prémont étaient tenus en fief du comte par Adam de
Walincourt (§ 42, p. 75); Busignies, par Gilles de Saint-Aubert (§^2^
p. 60, 9-1 1). Ces trois places avaient appartenu à l'ancien Cambrésis;
elles étaient voisines du Cateau que détenait le comte de Flandre, et
33 c'est ce qui les lui faisait convoiter. L'expression quasi in allodio
s'explique peut-être par la circonstance que le comte de Hainaut les
avait enlevés à l'évêque de Cambrai sans reconnaître la suzeraineté du
prélat ; comme le dit Gislebert, ce n'étaient pas des dépendances directes
du catnitatus.
15
2 20 Gisleberti
;i88 juvaret. Cornes autem Hanoniensis in nullo fidem suam
volens ledere, confederationi facte cum domino rege nequa-
quam voluit renunciare; castra autem illa quamvis ea quasi
in allodio teneret et ad comitatum Hanoniensem pertinere
non viderentur, tamen ea ab ipso comité recipere noluit, 5
timens illius austeritatem ut quandocumque sibi placeret, ea
a comité Hanoniensi requireret sibi reddenda, et ci ad volun-
tatcm suam in Flandria dies tamquam homini suo œnsti-
tneret et, sibi si placeret, eum tamquam aliquem baronem
Flandrensem ad duellum provocari faceret, sicut moris est .o
in regione illa ^ Sicque comes Hanoniensis et comitissa et
eorum filii, nichil amoris vel pielatis in comité Flandrensi
invenientes, ad propria reversi sunt. Itaque comitis Flan-
drensis auxilium comiti Hanoniensi pro domino rege Fran-
corum defuit; domini vero régis Francorum pro comité i^
Campanie comiti Hanoniensi defuit ^ Sicque ipsum comitem
Hanoniensem omnia majora negotia sua per suos solos Hano-
nicnses homines oportuit, Dei gratia prceunte, consummare.
[148] Consideravit autem ^ comes Hanoniensis gratiam
domini imperatoris et domini Henrici régis filii sui sibi fore ^o
necessariam in occupatione honoris Namurci, cum ipsa allo-
dia ad imperium pertineant, et quedam feoda ab ipso impe-
ratore Romanorum habeantur *. Unde comes Hanoniensis
habito suorum consilio hominum, nuncios ad dominum Hen-
ricum Romanorum regem, circa Renum morantem cum ^5
1 11 résulte de ce texte, que l'usage, d'après lequel en Flandre le
suzerain appelait au combat judiciaire son vassal, en cas de contestation
sur le fief, n'était pas pratiqué dans le Hainaut. Sur cet usage, voir
Brussel, II, 973 et suiv.
2 C'est à cause de l'alliance de Baudouin V avec le roi de France que 3o
Philippe d'Alsace lui refuse son aide contre le comte de Champagne, et
c'est à cause de l'alliance de Philippe-Auguste avec le comte de Cham-
pagne que le concours du roi de France lui fait également défaut.
3 Guise, XVlll, 41-
4 Les fiefs que le comte de Namur tenait de l'empereur sont enumeres 33
au § 33, p. 63, 3-5.
Chronicon Hanoniense , 227
Constancia iixore sua, transmisit. videlicet abbatem Vico- 1188
niensem \ homipem bene literatum, lingua romana et
theutonica satis edoctum, et cum illo Gislebertum clericum
suum. Qui Renum transeuntes, ipsum dominum regem apud
5 Frankenevort supra Mogum fluvium invenerunt "*. Cum Sept,
autem ei insinuassent plenius, quomodo cornes Hanoniensis
ex necessitate castra avunculi sui occupaverat, quia exhere-
dationem sibi videbat imminere, dominus rex benignissime
super hoc illis respondens, domino comiti Hanoniensi diem
10 apud Aldeborch ^ in Saxonia constituit, ad se et ad patrem
suum imperatorem venturo, ibique de bono comitis Hano-
niensis et pace tractaret cum pâtre suo, ita quod per eorum
gratiam castra que occupaverat retineret, et super residuis
bonis que avunculus suus comes Namurcensis adhuc possi-
\b débat, eorum consilium et auxilium haberet. Quo audito
benigno ipsius régis responso, ad dominum suum comitem
Hanoniensem reversi sunt. Intérim dominus comes Hano-
niensis nuncium suum ad dominum regem Francorum
miserat, scilicet Gossuinum de Tulin, militem discretum et
20 facundum. Qui cum domino rege Francorum secretius loqui
vellet, dominus rex Francorum ei austère respondens nichil
ab eo audire voluit, quod comes Campanie, qui presens
aderat, audire non posset. Nuncius autem, mutatis verbis,
domino régi Francorum aliter quam sibi commissum fuisset
2b ex astucia locutus est. Responso autem ab ipso rege non satis
benigno accepto, ad dominum comitem Hanoniensem rever-
sus est. Comes equidem Campanie, qui commoto exercitu in
comitem Hanoniensem graviter insurgere proposuerat, et
econtra comes Hanoniensis suum exercitum adunaverat*, in
3o Ardennam venit, retromisso exercitu suo, ibique cum comité
' Arnoul, 1 182-1208.' {Gallia Christiana, 111, 462.)
' TOECHE, 100.
3 Altenburg (duché de Saxe-Altenburg).
4 La tournure est incorrecte, mais elle est assez conforme aux habi-
35 tudes de style de Gislebert; il faut entendre : « contre lequel de son côté
le comte de Hainaut avait réuni son armée »,
28 Gisleberti
[i88 Nariiurcensi auxilium ducis Lovaniensis requisivit, ibique
duci juniori cornes Namurcensis, laudamento comitis Cam-
panie, totam terram suam ex hac parte Mose et Sambre '
vadio tenendam concessit, tam m feodis quam in allodiis pro
5 milibus marcis, et ab hominibus suis, scilicet Clarebaido 5
de Altaripa et Henrico de Merlemonte, fidelitates fieri fecit.
Unde ipse dux quas potuit villas occupavit, scilicet Thienas ^
in Hasbanio et alias multas; in Liernuth'»' quoque firmitatem
restruere cepit, quam ipse antea proguerra, quam habucrat
cum comité Namurcensi, prostraverat, et in Merlemonte * lo
cum Henrico, ipsius ville possessore, milites et servientes ad
infestandum comitem Hanoniensem posuit, sicque comes
Hanoniensis magis oppressus est; attamen in nuUo flecti
poterat. Cum autem comes Hanoniensis ab avunculo suo,
nec a comité Campanensi, nec a duce Lovaniensi treugas i5
haberet, consideravit quod ad diem apud Aldeborch consti-
tutum transire non posset. Unde habito hominum suorum
consilio, nuncios ad dominum imperatorem et ad dominum
regem Romanorum filium ejus transmisit, scilicet Gos-
suinum de Tulin et Gislebertum clericum suum. Venien- 20
tesque iManguntiam, audientes dominum imperatorem et
Henricum regem Romanorum filium ejus apud Erbfor-
dlam^ que distat quinque dietis ^a Manguntia, esse et inde
a. Aj Arndt : Lernuth.
1 La partie du comté de Namur située sur la rive gaucixe de la Sambre aS
et de la Meuse.
2 Thienas ne peut être Tirlemont (Arndt, Ménilglaise), qui appar-
tenait au Brabant; c'est Thisnes, près de Hannut (Liège, Waremme,
Avesnes).
3 Liernu (Namur,. Namur, Éghezée). 3o
4 Merlemont, à 7 kilomètres au sud-est de Philippeville, n'était pas
dans la partie engagée au duc de Brabant ; mais le seigneur de Merle-
mont, comme celui d'Atrives (à Avin, en Hesbaie), avait fait hommage
au duc de Brabant.
s Erfurt (Prusse, province de Saxe).
6 Journées de voyage; civ^ diète, journée de séance.
35
Chronicon Hanoniense, 229
tercia die recessuros et ab invicem separaturos, infra duos
dies et duas noctes in octava omnium sanctorum illuc per-
venerunt. Qui et a domino imperatore et rege filio ejus hono-
rifice recepti sunt; pro quorum adventu recessus ipsorurti
5 dominorum per très dies retardatus fuit. Pretermittendum
autem non est \ quin describatur, quem honorem et quod
bonum dominus imperator et dominus rex comiti Hano-
niensi cupiverint. Erat enim ibidem dominus PetrusTuUen-
sisepiscopus% homodiscretuset vividus. missus ad dominos
10 imperatorem et regem pro parte comitis Campanensis.
promittens ex parte comitis Campanensis domino imperatori
5 milia marchas, et domino régi ^ milia marchas et domine
regine miile marchas, et curie mille marchas et ultra ahis
curie consiliariis circiter 1700 marchas, ita inquam quod
i5 eorum gratiam super possessionibus comitis Namurcensis.
et auxihum et vires contra comitem Hanoniensem haberet;
si autem contra comitem Hanoniensem auxilium ferre nol-
lent, saltem pro eorum gratia tantummodohabenda, medie-
tatem omnium que nominata sunt promittebat. Cum autem
20 nuncii comitis Hanoniensis advenissent, statim ipsius epis-
copi verbis et promissis spretis, ipsi episcopo iicentia recen-
dendi concessa est. Nuncii quidem comitis Hanoniensis per
promissas i35o marchas gratiam domini imperatoris et
domini régis obtinuerunt, de quibus solvendis terciam par-
35 tem in natali Domini, terciam in pascha Domini, terciam
vero post decessum comitis Namurcensis. vel post concor-
diam inter eos factam, inducias habuit, et saper his gratiam
eorum habuit, ita componendo quod comes Hanoniensis ad
dominum regem circa Renum accederet et omnia allodia et
3o feoda avuncuU sui, tam ea que ipse comes Hanonie tenebat,
quam ea que comes Namurcensis adhuc possidebat, in
manum ipsius domini régis reportaret, et ipse rex ei in
feodo ligio daret, inde autem comes Hanoniensis marcio
1188
6 nov
1 Guise, XVIII, 42.
35 2 Pierre de Brizey, 1 165-1 192.
23o Gisleberti
1188 Namurcensis vocaretar, et principum imperii gauderet pri-
vilegio '. Nuncii itaque, peractis hiis compositionibus et
onov. scripto commendatis, vigilia sancti Martini apud l£rbfor-
diam, inde per conductum domini régis, et cum probissimo
milite F(riderico) de Husa ^ qui mittebatur ad adducendum ^
comitem Hanoniensem ad curiam, ad dominum comitem
reversi sunt.
[149] Tacendum autem non est ^ sed paiam proferendum,
ut universis ad serviendum dominis suis fideliter exemplum
detur, quod unus nunciorum istorum, scilicet Gislebertus 10
clericus, duas prebendas quas tantummodo habebat, absente
et nesciente domino suo comité Hanoniensi, pro promotione
domini sui negotii, duobus in curia dédit; qui eciam duas
antea ad voluntatem domini sui resignaverat.' Dommus
autem comes pro bona ipsius voluntate, servicium fidèle ei i5
remunerans, in ecclesia Sancti Germani in Montibus prepo-
situram, et in ecclesia Sancte Waldetrudis custodiam et pre-
bendam et in ecclesia Sancti Pétri Namurcensi custodiam et
prebendam, et in Namurcensi ecclesia Sancti Albani prepo-
situram, custodiam et prebendam, et in Sonegiensi ecclesia 20
prebendam, et in Condatensi ecclesia prebendam, eidem
Gisleberto acquisivit *. Insuper apud dominum Albertum de
ï Le comte de Hainaut, comme tel, n'avait pas le titre de prince de
V Empire. Depuis que Frédéric-Barberousse avait, en 1180, consolidé
l'état féodal en y rattachant directement les grands vassaux, il n'y avait 26
dans nos contrées que deux princes : le duc de Brabant et le comte de
Flandre (pour la Flandre impériale). La création du marquisat de Namur
élevait son titulaire au même rang. Dans un acte d'octobre 1190, Bau-
douin V, donnant à son frère le château de Thy, s'exprime de la façon
suivante : cum, Dei gratia preeunte et domini régis romani Heinrici sexti 3o
dono subséquente et principum imperii judicio subveniente, factus essem mar-
chio Namurcensis et prince ps imperii (DuviviEK, Chartes inédites, n® 74);
voir aussi MiR^itUS, I, 294 : Baudouin V pour Saint-Aubain de Namur,
1192, à peu près dans les mêmes termes. Cfr. § 170.
2 Cfr. § 136, p. 202, n. 7. 33
3 Guise, XVIII, 42.
4 Sur ces bénéfices, voir la préface.
Chronicon Haaoaiense. 23 1
Kuch, Leodiensem episcopum \ effecit, quod idem Gisleber- 1188
tus in Namurcensi ecclesia Béate Marie abbatiam, id est
donationem prebendaram obtinuit. Tempore illo treuge
inter comitem Hanoniensem ex una parte, et ducem Lova-
3 niensem et comitem Namurcensem ex alia parte quandoque
firmabantur, que contra- comitem Hanoniensem maie obser-
vabantur. Comes autem Hanoniensis ad mandatum domini
régis Romanorum ad ipsum dominum festinans, per con-
ductum Godefridi ducis Lovaniensis, qui inde preceptum
10 domini régis Romanorum habebat, usque Viseis "" supra
Mosam transivit cum predicto F(riderico) de H usa. Illinc
per conductum Hugonis militis de Wormatia ^ qui terram
illam ex parte domini régis custodiebat, usque Aquis pala-
tium transivit. Gui comes Juliacensis* occurrens, illinc usque
i3 Confluentiam per preceptum domini régis eum conduxit.
Comes itaque die tercia ante natale Domini ad dominum 22 déc.
regem Romanorum apud VVormaciam accessit ^ secumque
' Albert de Cuyk, 1 194-1 200.
2 Visé (Liège, Liège, Dalhem).
20 3 Hugo de Worms accompagna l'empereur à la croisade (Giesebrecht,
VI, 243).
4 Le comte de Juliers, Guillaume II, f en 1207. Le droit de conduit,
conductus. constituait à la fois une charge et un avantage. C'était assuré-
ment, à l'origine, l'une des attributions ducales; mais, par suite du
i5 démembrement du duché de Basse-Lotharingie, Godefroid de Brabant ne
l'exerçait plus que jusqu'à la Meuse; encore verra-t-on, au § 170, que le
comte de Looz en contestait la base juridique et l'attribuait à une con-
vention privée. Le comte de Juliers semble avoir eu le conductus dans
les anciens pays ripuaires; quant à Hugues de Worms, la Vita Alberti
3o (SS., XXV, 151) nous apprend que, lorsque Henri VI se rendit (en 1192)
de Liège à Utrecht, après avoir sévi contre les partisans d'Albert, il était
accompagné de ce personnage : cum ipso satclles crudelis et funcstus erat
Hugo de Wormatia Wangiorum civitate. quem Lotharingie dudumprœfeccrat
imperator. Hugues paraît donc avoir exercé une certaine autorité en
35 Lotharingie, probablement sur la rive droite de la Meuse. Aucun histo-
rien, à ma connaissance, n'a relevé ce fait auquel l'accord de deux
sources, absolument indépendantes l'une de l'autre, donne une incon-
testable autorité.
5 ToECHE, ICI, dit par erreur : à la Noël, 1189.
'232 Gisleherti
i88 socios et fidèles suos habuit, Renerum de Trit, Hugonem de
Crois, H(ugonem) de Ruelh, Johannem Cornutum, Gos-
suinum de Tulin, Gislebertum clericum. Dominus vero rex
ipsum comitem placido ac hilari vultu suscepit. Cornes
autem Hanoniensis, sicut predictum est. omnia allodia 5
comitis Namurcensis, tam ea que jam possidebat, quam ea
que cornes Namurcensis adhuc habebat, ad honorem Namur-
censem et de Rocha et de Durbui pertinentia in manum
domini régis dédit. Dominus autem rex adunatis tam allodiis
quam feodis et familiis et ecciesiis in istis comitatibus sitis, lo
ad imperium pertinentibus, ex eis principatum, qui marchia
dicitur, fecit, et eandem marchiam comiti Hanoniensi in
feodo ligio concessit; unde comes Hanoniensis ligium ci
hominium fecit sub testimonio principum, scilicet domini
Conrardi Manguntiensis archiepiscopi et Conrardi comitis i5
palatmi Reni et episcopi Wormaciensis et episcopi Spirensis
et aliorum multorum, Roberti comitis de Nassoa, ...." comitis
de Linenghis' et Roberti de Dorna et Johannis cancellarii, et
ministerialium, scilicet Wernerii de Bollanda, Cononis de
Minseberch, F(riderici) de Husa, Hunfridi de Faiconis Petra% 20
et aliorum multorum tam nobilium quam ministerialium.
Sicque comes Hanoniensis et princeps imperii et marchio
Namurcensis factus est. Quod quidem dominus imperator
fidelibus suis ista taceri indixit, quousque comes Namurcen-
sis aut moreretur, aut cum eo comes Hanoniensis aliquam 25
posset facere concordiam. Composilum quidem fuit et tam a
domino rege quam a comité Hanoniensi approbatum, quod
marchia illa Namurcensis nulli de heredibus comitis Hano-
niensis tenenda umquam concederetur, nisi ei qui comita-
tum Hanoniensem tenebit '\ 3o
a. A : lacune.
ï Au sujet de ces personnages, cfr. pp. 202, n. 3; 215, n. 10; 162, n. i
et 4; 202, n. 7.
2 Falkenstein. Il y a plusieurs localités de ce nom en Allemagne.
3 Philippe de Hainaut, frère de Baudouin VI, reçut le marquisat de 35
Namur, mais comme vassal du comte, son frère.
Chronicon Hànoniense, 233
[150] Dominus autem ' rex Romanorum Henricus, pro 1189
bono comitis Hanoniensis, comiti Namurcensi diem constituit 13 janv.
apud Leodium, ut in octavis epiphanie illic venturus inter
illum et ejus nepotem comitem Hanoniensem facere pacem
5 posset. Cum autem apud Wormaciam per \(^ dies moratn
fecissent, Leodium venit ipse dominus rex, et cum eo cornes
Hanoniensis. Venerunl autem illuc ad comitem Hanoniensem
viri probi de consilio suo multi a Hanonia, scilicet Willelmus
frater suus, et Osto de Trasiniis, et Nicholaus de Barben-
10 cione, et multi alii sine armis, et cum eis Balduinus ipsius
comitis filius primogenitus, adhuc puer '. Comes autem
Namurcensis cum militibus circiter 100 cum armis", etmui-
tis servientibus equitibus venit. Dux eciam Lovaniensis
junior Henricus in superbia veniens, milites circiter 3oo cum
i5 armis, et totidem servientes équités secum adduxit. Quorum
improbus et arrogans adventus dominum regem graviter
offendit, cum ipse cum paucis venisset et sine armis, et comi-
tem Hanoniensem quem illi oderant secum sine armis addu-
xisset. Qui quidem comes si prescivisset, satis contra illos in
30 armis sibi providisse potuisset. Dominus autem rex pro pace
laborans inter comitem Namurcensem et comitem Hanonien-
sem facienda, nichil profecit. Cum autem rex per aliquot dies
ibi et ducem Lovaniensem et comitem Namurcensem deti-
nuisset, comiti Namurcensi recedendi licentiam dédit, ducem
25 autem Lovaniensem et comitem Hanoniensem secum Trajec-
tum duxit, ut saltem inter eos pacem faceret. Qui cum apud
Trajectum nichil de pace posset ordinare, illinc in Ad vailenses
partes ^ secedendo, illos secum usque Werdam * supra Renum
deduxit, et inter eos pacem fecit, excluso inde comité Namur-
3o censi. Modus autem fuit pacis et concordie et confederationis
a. A. Arndt, Guise : et armis; A^ : cum armis.
' Guise, XVIII, 43 = §§ 150, 151-
2 II était né en juillet 1 171 et avait par conséquent 17 ans et demi.
3 Advallenses partes, les régions d'aval; cfr. § 10, p. i6, n. i.
35 4 Kaiserswerth, sur la rive droite du Rhin, au nord de Dûsseldorf
(Prusse rhénane).
234 Gisleberti
1189 inter comitem Hanoniensem et ducem Lovaoiensem, quod
dux Lovaniensis terram quam a comité Namarcensi et a
comité Campanie pro 5 milibus marchis in vadio habebat %
comiti Hanoniensi liberam dimisit, unde cornes Hanoniensis
700 marchas illi dare debuit. Insuper cornes Hanoniensis ipsi ^
duci villam de Thienes in Hasbanio, et villam Liernuth ^
perpetuo habendas concessit, hac eciam interposita coo-
ditione, quod cornes Hanoniensis ducem Lovaniensem ad
omnes nécessitâtes suas contra omnes homines, exceptis
domino imperatore et Henrico filio ejus rege et episcopo »o
Leodiensi, et comité Flandrie juvaret. Quasquidem conven-
tiones tide interposita et juramento prestito confirmaverunt,
et inde uterque eorum dominum regem Romanorum obsi-
dem posuerunt, et eas scripto commendari voluerunt. Cujus
scripti partem sigillo domini régis et sigillo ducis Lovanien- »5
sis signatam comes Hanoniensis habuit; dux autem partem
sigillo domini régis et sigillo comitis Hanoniensis signatam
habuit; insuper dominus rex Romanorum partem sigillo
comitis Hanoniensis et sigillo ducis Lovaniensis confirmatam
sibi retinuit. Ordinaverunt eciam quod has conventiones et 20
con fédéra tiones in marchia terre sue coram pluribus homi-
nibus suis recognoscerent, et ipse dux comiti Namurcensi
prorsus renunciaret, et terram illam quam in vadio habue-
rat, cum castris et omnibus munitionibus et hominiis comiti
Hanoniensi in pace haberi faceret. Ibi comes Hanoniensis 23
filium suum Balduinum cum domino rege. ad discendam
linguam theutonicam et mores curie * dimisit. Indeque per
conductum ipsius ducis per terram comitis de Gelra et per
terram ejusdem ducis ad propria reversus est, et Montibus
in ecclesia Béate Waldetrudis in processione, que sibi in 3o
omni reditu suo a curia domini imperatoris debetur, hono-
rifice susceptus est.
a. Arndt : Lierunth.
1 Cfr. § 148 : la rive gauche de la Meuse et de la Sambre.
2 C'est presque exactement le .moi de d'Hemricourt : « pour apprendre ^5
honneur et tiexhe » (Kurth. Front. Ltn^.. II, 18).
Chronicon Hanoniense. 235
[151] Dux equidem Lovaniensis junior, habito deinde co- "^
mitis Flandrie consilio, quod comiii Hanoniensi in marchia *
terrarum suarum complere pepigerat, et terram comitis
Namurccnsis liberam dimittere, diebus super hiis comiti
5 Hanoniensi constitulis tribus in quadragesimali tempore,
interesse noiuit, nec terram, quamabejus avunculoin vadio
acceperat, liberam dimittere voluit; quod quidem comiti
Hanoniensi erat detrimentum et dampnum. In Merlemonte
etenim cum H(enrico) "" ipsius castelli possessore erant homi-
lo nés ipsius ducis, qui euntes a Hanonia Namurcum, et a
Namurco in Hanoniam, graviter opprimebant. lUinc autem
prope erant homines comitis Namurccnsis in monasterio
Floreffiensi, qui eciam comitem Hanoniensem et suos gra-
vius infestabant. Sicque post captioncm castri Namurccnsis
i5 per 17 menses cornes Hanoniensis castrum Namurcum et
castrum Boviniense, nisi in viribus multorum equitum ^
victualibus non potuit munire. Tune quippe temporis comes
Hanoniensis sic mansit, nichil super ordinata pace inter se et
ducem Lovaniensem et confederatione firmata bona sperans,
20 cum continuos a comité Campanensi insultus exspectaret.
Eodem tempore quadragesimali, Godescaldus de Morelmeiz,
miles probus, nobilis et dives, qui a Hanoniensibus pluri-
mum amabatur, cruce domini signatus, ordinem hospitalis
Jherosolimitani suscepit.
25 [152] Tempore autem paschali *, anno Domini 1189, 15 avril
dominus Fredericus potentissimus Romanorum imperator,
Henrici régis pater, accepta apud Haghenoam pera cum
baculo, iter Jherosolimitanum arripuit, veniensque Renes-
borch ^ civitatem, ibi exercitum suum cruce signatum
3o exspectavit. Quo congregato et ad milites circiter 20 milia
1 Cfr. § 150 : quod has conventiones, in marchia terrae suae coram pluri-
hus hominibus suis recognoscerent.
2 Henricus (cfr. § 148).
3 Si ce n'est grâce à une nombreuse cavalerie.
35 4 Guise, XVIII, 44 = §§ 152, 153.
5 Ratisbonne.
36 Gisleberti
1189 exceptis servientibus et burgensibus et clericis et aliis pedi-
tibus existimato, iter potenter ac viriliter arripuil, et cum
eo Fredericus filius ejus Suevorum dux, miles probus et
largus. Qui quidem imperator per Hungariam et Bugariam
transiens, in terram imperatoris' Constantinopolitani venit. b
Quem cum in transitu suo rebellem invenisset, in ipsum
tamquam in inimicum Christi insurrexit, et ejus civitates
quasdam destruxit, quasdam vero, dum in terra illa fuit, sue
voluntati reservavit. Intentio autem domini imperatoris
Romanorum erat, ut imperatorem Constantinopolitanorum 10
secum transduceret, vel saltem ab eo super bono et pacifico
transitu suo et suorum et victualibus habendis satis esset
securus. Videns autem imperator Constantinopolitanus,
quod imperator Romanorum in viribus prevalebat, qui
Deum adjutorem suum posuerat, cum eo pacem fecit, eique .5
conductum quem potuit prestitit, datis de pace obsidibus, et
ci victualia amministrari ad emptionem fecit. Imperator
autem Romanorum et terram illam et terram sultani de
Iconio ' transivit. Cum autem prospère incederent, venerunt
ad flumen quoddam ^ frigidissimum tempore caiidissimo. 20
Quibusdam autem fluvium navigio transire preparantibus,
dominus imperator illud in equo transire proposuit, univer-
sis tamen dissuadentibus; qui tamen in virtute equi transire
volens, in m^ediis fluctibus cum equo nare cepit, et undis
prevalentibus fere submersus est. Deo autem volente, ab a5
hominibus suis subsidium habuit, et ad terram ad suos rediit.
Attamen ex frigiditate nimiaaque ipse estu temporis calidus
(1190) in tantam incidit infirmitatem, quod infra octo dies a seculo
(10 juin) migravit. Cujus mortem fere totus mundus fidei christiane
obnoxius planxit, cum ipse pre ceteris regibus ac principibus 3o
hujus mundi et potcntior et vividior et animosior videretur,
et omnes probissimos sui imperii cum multa auri et argenti
copia secum haberet. Qui quidem terre Jherosolimitane
Isaac l'Ange (1185-1195).
Konia en Anatolie (Lycaonie).
Le Calycadnus (Ermenek-Ssu), en Cilicie.
35
Chronicon Hanoniense, 2,3']
magnum potuisset, si supervixisset, auxiiium impendisse. 1189
Quo mortuo, paulo post fere totus ejus exercitus sua propria
infirmitate periit, ita quod ad obsidionem Achre filius ejus
Fridericus, dux Suevorum, cum militibus circiter 700 tan-
5 tummodo venit; qui cum ibi viriliter se haberet, et egentibus
sua largiter erogaret, Deo volente cito decessit.
[153] Vacillante tempore, cornes Hanoniensis a duce Lova-
niensi et a comité Namurcensi quandoque treugas habebat,
que nunquam satis firme habebantur. In sollempnitate 28 mai
lo quippe pentecostes, dominus rex Romanorum Balduinum
comitis Hanoniensis filium de consensu patris novum ordi-
navit militem cum maxima honorificentia apud Spiram
civitatem; quiquidem Balduinus sua erogans in curia, mili-
tibus et clencis curie et servientibus honesta distribuit dona,
i5 scilicet equos, paiefridos, ronchinos ', vestes preciosas,
aurum et argentum. Joculatores eciam et joculatrices grate
ac placide remuneravit. Quemquidem factum militem domi-
nus rex a se recedere non permisit, multa illi promittens et
eum in curia pre ceteris nobilibus honorans. Volebat eciam
20 dominus rex Romanorum Henricus, ut comes Hanoniensis
unum de filiis suis clericum faceret, cui promittebat dominus
rex quod ei cito post completos i5 annos illum aut Colonien-
sem aut Manguntiensem aut Treverensem archiepiscopum
aut Leodiensem episcopum faceret; quod quidem consilio
a5 comitis Hanoniensis satis -non placuit, sed omnes layci
remanserunt.
[154] Sepedicti comitis Balduini temporibus ^ comes de
Duras erat Egidius ^ miles probus, qui eciam Clarum
» GODEFROY, VII, 234 : runcin, cheval de service; Ibid., V, 261 '.palefroi,
3o cheval de marche, pour le vuyage. Equos se rapporte aux destriers,
chevaux de combat.
2 Guise, XVIII, 45.
3 Gilles était comte de Duras, Rochefort, Montaigu et Clermont, par
héritage de son père, Godefroid de Montaigu, et de sa mère, Julienne de
35 Duras. Gilles, lépreux, renonça à son comté en 1175 (Wolters, 47, et
Annexe, 14).
38 Gisleberti
1189 Montem ' castrum inter Leodium et Hoyum et Rochefort in
Ardenna tenebat. qui eciam advocatus erat in Sancto Tru-
done" et in Dinant. qui fratres habebat duos, Cononem
scilicet et Petrum. Deo autem volente, leprosus effectus est
ipse: qui abjectis armis militaribus, que semper ^ilexerat et
fréquenta verat, comitatum suum Cononi fratri suo et que-
dam allodia reliquit; Petro quoquealio fratri suam partem
terre assignavif ; ipse autem allodium quoddam, Geldoniam
scilicet, sibi retinuit, quam postea Henricus junior dux
Lovaniensis, ex permissione comitis Flandrensis. ipsius
Egidii consanguinei*, eidem Egidio abstulit^ Unde Egidius,
quamvis gravi iepra detineretur, tamen arma resumpsit ad
vindicandum scelusin eum perpetratum, manensque quan-
doque apud Duras, quandoque apud Clarum Montem,
ducem Lovaniensem et comitem sepius infestabat, et eorum
merca tores capiens, eis vina et scarlatas^ et alios pannos et
argentum auferebat, et illos incarcérâtes ad gravem redem-
ptionem cogebat. Quequidem guerra per multa duravit
tempora. Fratres autem isti, quia corporis proprii herede
carebant, omnia bona sua, tam allodia quam feoda et fami-
lias, Sancte Marie et Sancto Lamberto Leodiensi dederunt^
I Cleriîlont lez-Nandrin, sur la Meuse (Liège, Huy, Nandrin).
^ Il était sous-avoué de Saint-Trond en sa qualité de comte de Duras,
et avoué de Dinant, comme comte de Montaigu.
3 Jodoigne (Brabant, Nivelles, Jodoigne).
4 La parenté de Philippe d'Alsace avec Gilles de Duras est attestée
aussi par la chronique de Saint-Trond (De Borman, II, 75 : [cotites
Flandriœ] compunctus tam tristi nepotis sui relatione). Elle ne s'explique
que par l'hypothèse que j'ai formulée au § 96, p. 124, n. 6 ; la femme de
Lambert de Montaigu, grand-père de Gilles, devait être la nièce de
Thierry d'Alsace.
5 La date exacte de l'occupation de Jodoigne par Henri de Brabant
n'est pas connue; le 14 avril 1184, Henri y signe une charte en faveur de
l'abbaye de Villers.
^ Escarlate {GoiWJFKOY , III, 354), drap de qualité supérieure, dont la 35
couleur variait beaucoup.
7 Vers 1185 (Roland, Anu. S. arch. Namiir, Les scirrneurs et comtes de
Rochefort. t. XX, p. 131.)
3o
Chronicon Hanoniense. 239
Quod quidem factum nec ipsi observaverunt, nec Radul- 1189
phus ' Leodiensis episcopus ad honorem et utilitatem eccle-
sie sue ea retinuit, eu m ipse super hiis a comité de Loz
Gerardo pro Duras, et a Wildrico de Wallecurt ', qui illorum
5 sororem habebat, argentum pro Claro Monte et Rochefort
et advocatia de Dinant accepit, ita quod post ipsorum fra-
trum decessum Wildricus de Wallecort Ciarum Montem et
Rochefort et advocatiam de Dinant et alia multa bona posse-
dit, cornes autem de Loz Gérard us Duras castrum et advoca-
o tiam in Sancto Trudone obtinuit, ad quod eidem Gerardo
comiti de Loz comitis Hanoniensis auxilium pre cunctis post
Deum eidem profuit, cujus consanguineus in secundo gradu
consanguinitatis erat\ Sciendum est autem quod sepedictus
cornes Cono de Duras, parvus corpore, minor autem animo
5 et scientia, advocatiam de Sancto Trudone et alia bona que-
dam a duce de Lemborch in feodo tenebat \ unde stagium
in Castro de Lemborch debebat Placuit autem duci de Lem-
borch Henrico, avunculo junioris ducis Lovaniensis Henrici ^
I Raoul de Zàhringen, f 5 août 1191.
20 2 Wéry III de Walcourt avait épousé Gerberge, sœur de Gilles. Celui-ci
avait eu pour épouse Adélaïde, sœur de Gérard de Looz (1171-1195).
3 Aux §§ 122 (p. 190) et 136 (p. 201), le consanguineus in secundo gradu
est le cousin issu de germain (7^ degré en droit romain). Je ne puis
expliquer la parenté de Gérard de Looz avec Baudouin V que de la
25 manière suivante :
Giselbert, comte de Luxembourg.
Conrad I»"-, comte de Luxembourg. Hermann, comte de Salm.
Ermesinde, épouse de Godefroid de 'Namur. Otton, comte de Rheineck,
Alix, épouse de Baudouin IV. Agnès, épouse de Louis I", comte de Looz.
3o Baudouin V. Gérard de Looz.
C'est du neuvième degré.
4 La haute avouerie de Saint-Trond appartenait aux comtes de Lim-
bourg depuis le XI° siècle. Frédéric, duc de Basse-Lotharingie, comte du
Luihgau, en avait été investi par son frère, Albéron III, évêque de
35 Metz {Form. terr., II, 150).
^ Henri 111 de Limbourg (f 1221) était le frère de Marguerite, mère
de Henri l®*" de Brabant.
240 Gisleberti
1189 quod Cononem comitem ad stagium facicndum sepius sum-
monuit. Qui Cono monitiones domini sui spernens et inde
insipienter agens, offensam domini et periculum feodi in-
currit. Dax vero de Lemborch ad hoc causam suam induxit,
quod comiti de Duras Cononi omnia bona, que ab ipso 5
habebat, abjudicari fecit, quorum quedam occupavit; advo-
catiam autem in Sancto Trudone Gerardo comiti de Loz
vendidit ipse dux de Lemborch, unde ipse Gerardus cornes
ei hominium fecit, et ipsam advocatiam saisivit, faventibus
sibi ipsius ville burgensibus, hominibus divitibus et in armis 10
potentissimis, anno Domini iiSg.
[155] Eodem anno et tempore \ Çono cornes de Duras
cruce signatus eandem advocatiam sibi abjudicatam et cas-
trum Duras Henrico juniori duci Lovaniensi 800 marchis
vendidit. Dux quippe Lovaniensis munitionem de Duras \b
renovare cepit *, et eam mihtibus et servientibus et victua-
libus munivit, ad infcstandum comitem de Loz et viliam
Sancti Trudonis, commotoque exercitu, in quo milites circi-
ter 700 et homines tam équités quam pedites circiter 60 milia,
Du28maiinfra octavam pentecostes terram comitis de Loz magna in 30
au 4 juin parte igné et prédis vastavit, deinde Sanctum Trudonem
obsedit, comité de Loz in ea cum duce de Lemborch ma-
nente, cum 3oo militibus et totidem servientibus equitibus
et hominibus peditibus circiter 20 milibus, exceptis ipsius
ville hominibus. Attamen dux Lovaniensis per suas majores aS
vires viliam cepisset, nisi cornes Hanoniensis comiti de Loz
subvenisset. Comes autem Hanoniensis ad preces et moni-
tionem comitis de Loz, consanguinei sui, cui eciam confede-
ratus erat, considerans quoque quod dux Lovaniensis pacem
et concordiam coram domini rege Romanorum factam roi- 3o
let observare, commoto exercitu, die Lune post dominicam
\2 juin primam post octavam pentecostes, transiens ducis terram
per Veterem Viliam castellum suum intravit, et eam magna
in parte incendio et prédis vastavit: deinde Sonegias cum
' Guise, XVIII, 46= §§ 155, T56. 35
2 Cfr. Ocuta ahb. Trud., SS., X, 390.
Chronicon Hanoniense. 241
exercitu suo revertens, terram dacis in Brabantia tam igné 1189
quam prédis graviter afflixit. Audiens autem dux insultus
comitis Hanoniensis, graviter turbatus et tremefactus ab
obsidione illa recessit. Cornes autem, liberato Sancto Tru-
5 done, exercitum suum a se recedere permisit; mansores '^ '
autem suos contra ducem in Brabantia, in Brania Wilho-
tica et Bincio et Veteri Villa et Namurco posuit. Dux etiam
suos mansores in Nivella et in suis munitionibus quas in
marchia habebat, contra comitem Hanoniensem et contra
10 comitem de Loz posuit. Tune temporis Henricus comes Cam-
panensis, exercitum suum magnum commovens, terram
comitis Hanoniensis aggredi minabatur, cujusadventum dux
Lovaniensis junior ad sumendam de comité Hanoniensi vin-
dictam exspectabat. Qui cum paratus fuisset venire, et eciam
i5 comes Hanoniensis suum exercitum commovisset, ipse Cam-
panie comes adventum suum malum distulit. Comes autem
Hanoniensis de consilio hominum suorum Balduino filio suo
militi novo per nuncium mandaredecrevit, ut ad se ad auxi-
liandum sibi venire ulterius in tanta necessitate non tardaret.
ao Qui audito patris sui nuncio, scilicet Gisleberto clerico, ac-
cepta a domino rege Romanorum benigna licentia, ad patrem Juillet
suum redire festinavit. Mense autem Julio videns comes
Flandrensis ducem Lovaniensem comiti Hanoniensi satis
nocere non posse, convocato utroque apud Ypram, treugas
35 inter eos usque ad naiivitatem béate Marie composuit. Tune (8 sept.)
temporis, ante datas treugas, milites et servientes pauciores
apud Vetcrem Villam pluribus a Nivella ex improviso venien-
tibus in contlictui qui pognis* dicitur, vinliter resistentes,
equos illis plures interfecerunt, quam sibi interfecti fuissent.
3o a. A, Arndt : majores; A^ : majores, écrit au-dessus de la ligne; Guise :
comes autem suos contra.
' Majores doit être remplacé par vumsorcs, qui reparaît trois lignes
plus bas : dux etiam suos mansores. Il semble que mansores soit pris ici
dans le sens de l'ancien français mesnialx (Godefroy, V, 244), et qu'il
35 s'agisse des chevaliers de la mcsnie, des commilitones.
2 Cfr. § Il 2.
16
242 Gisleberti
1189 Milites eciam et servientes multi circiter 100 a Nivella usque
villam, que Haina ' dicitur prope Bincium venientes, ibi a
militibus sex et rusticis satis inermibus paucis et a mulie-
ribus expugnati sunt. et in fugam conversi sunt, quidam
capti sunt, quidam vero equos et arma amiserunt. Unde ^
eciam mulier quedam terre illius contra quosdam homines
in parte sua summarium ^ cum armis et vestibus lucratum
reclamavit, unde universi hoc audientes ammirati sunt.
Eodem eciam tempore, milites et servientes équités circiter
200 et multi pedites a Nivella usque Braniam Wilhoticam ex »o
improviso venerunt; quos milites et servientes in Brania
constituti équités circiter 40 et pauci pedites expugnaverunt,
et eos in fugam convertentes, multos ex illis ceperunt.
[156] Dominus autem rex Francorum pacem inter dilectos
suos, scilicet nepotem suum comitem Campanensem et pa- \b
trein suum ^ comitem Hanoniensem volens ordinare, comi-
Août tem Hanonie apud Pontisaram * mense Augusto ad se venire
fecit; ubi dominus Remensis archiepiscopus et comes Theo-
baldus pro parte comitis Campanensis erant. Ibique dominus
rex pacem ordinavit in hune modum : quod comes Hano- 21)
niensis Namurcum et omnia que ad Namurcum pertinent,
tam in feodis quam allodiis haberet, comes autem Campa-
nensis Rocham et Durbui haberet, Lusceleborch autem ad
voluntatem domini régis Romanorum remaneret. Que qui-
dem pacis compositio tam a comité Hanoniensi quam a 25
comité Theobaldo et archiepiscopo Remensi approbata fuit
[«août et terminanda Parisius in festo sancti Egidii. Comes autem
Hanoniensis, ne in aliquo domino suo Henrico Romanorum
régi contrarius videretur, hoc absque consensu ej usque con-
silio perficere noluit; missoque ad ipsum dominum regem 3o
' Haine-Saint-Pierre (Hainaut, Thuin, Binche).
2 Summarius, un cheval de somme (ancien français : bêtes sommières.
GoDEFROv, VII, 467).
? Patrcm, son beau-père.
^ Pontoise (Seine-et-Oise), cfr. A. Cartki.i.ikki. I, 317. 6b
Chronicon Hanoniense . 243
nuncio, Gisleberto clerico suo, respondit ad hoc dominus 1189
rex, quod forma hujus pacis nunquam sibi placeret, dum
cornes Campanensis aliquam partcm terre illius retineret.
Econtra cornes Campanensis huic paci per dominum suum
5 regem Francorum et per dominum archiepiscopum Remen-
sem et comitem Theobaldum avanculos suos facte, acquies-
cere noluit, ita quod comes Hanoniensis super hoc domini
régis Romanorum et domini régis Francorum gratiam adep-
tus est. Mense autem Septembri comes Campanie adversus Sept.
10 comitem Hanoniensem exercitum commovit, in cujus auxi-
lium dux Lovaniensis se preparabat. Cum autem comes
Hanoniensis contra eos suum commovisset exercitum et
congregatum per aliquot dies detinuisset, comes Campanie
suum distuUt adventum.
, 5 [157] Comes autem Flandrie ' tune temporis benignius
agens, inter ducem Lovaniensem et comitem Hanoniensem
pacem fieri voluit, et inter eos diem colloquii apud Hau-
crois "* constituit mense Octobri. Cui quidem dominus Phi- Oct.
hppus Coloniensis archiepiscopus interfuit; et cum collo-
2u quium per dies très durasset, tandem pax, quam ipsi antea
per dominum regem Romanorum fecerant, ibi renovata et
utriusque fide interposita et juramento confirmata est et
hominibus suis utriusque datis obsidibus roborata. Attamen
comes Flandrie 700 marcis ^, quas comes Hanoniensis duci
25 Lovaniensi pro redemptione terre comitis Namurcensis dare
per dominum regem Romanorum promiserat, 5oo marcas
addidit, quasi pro recompensatione dampnorum duci illato-
rum: sicque comes Hanoniensis cum duce Lovaniensi juniore
Henrico super 1200 marcas finivit. Dux autem Lovaniensis
3o terrarn, quam a comité Namurcensi in vadio habuerat, libe-
ram dimisit. Ibidemque compositum fuit, quod dux Lova-
niensis medietatem pecunie, quam comes Hanoniensis super
» (iuisE, XVIII, 47 = §§ 157-160.
^ Hautecroix (Brabant, Bruxelles, Lennick-Saint-Ouentin).
3b > Cfr. § 150.
244 Gisleherti
1189 Lembecha prestiterat% dux ei redderet, et de redditibus et
proventibus ipsius ville haberet ipse dux, quantum ad feo-
dum suum pertinere per veritatem cognosceretur.
Nov. [158] Inde cornes Hanoniensis, commoto exercitu mense
Novembri, Merlemontem ' obsedit. Cum autem in obsidione b
per sex dies moram fecisset, et illud insultibus et machinis
oppressisset, tandem ei fuit redditum; quod castellum comiti
Hanoniensi multa fecerat detrimenta. Inde comes Hanonien-
26-30 sis ultima septimana Novembris, scilicet ante advenlum
°*^^^'' Domini, Flcreffiense monasterium obsedit, viris ad defen- 1 )
sandum animosis et imperterritis munitum. Cui insultus
hominum et machinarum, scilicet petrariarum et manghe-
nellorum, nichil nocere potuit. Tandem vero comes in viri-
bus hominum et arte murum monasterii in anteriori parte
incidi fecit, et illud lignis sustentari. Cum autem in obsi- ii>
dione per 7 ebdomadas moram fecisset ^, et ad comburenda
ligna que murum sustentabant ignem parasset, obsessi et
monasterium et se ipsos voluntati domini comitis Hanonien-
sis reddiderunt. Comes autem Hanoniensis turres monasterii
et testudines, ne quis ulterius in eis receptaculum haberet, 20
prostravit. In obsidione vero illa vir probus et miles animo-
sus Johannes Cornutus, comitis Hanoniensis consanguineus,
infirmitate aggravatus, mortuus fuit et in monasterio sancti
Ursmari Lobiensis sepultus.
27 déc. [159] Eodem tempore et anno, tercia die natalis Domini, i*)
homines ad honorem Namurcensem pertinentes, tam milites
quam servientes, comiti Hanoniensi in pratis in loco qui
Harbates ^ dicitur hominia et securitates fecerunt. Deinde a
Clarebaldo de Alta-Ripa, consanguineo suo '\ super castello
suo et aliis bonis suis hominium et securitatem acccpit. 3o
1 II n'a pas été question antérieurement d'une somme d'argent que le
comte aurait donnée au duc pour l'occupation de Lembecq.
2 Sur Merlemont et Florefte, cfr. § 151.
3 Jusque vers le 13 janvier 1190.
4 Herbatte, faubourg de Namur. 35
5 Par une sœur d'Alix de Xamur; cfr. § 33, p. 64, n. 4.
Chronicon Hanoniense. 245
[160] Eodem anno Domini 1189, mense Martio, Elizabeth 1190
sepedicta, Francorum regina, comitis Hanoniensis filia, 15 mars
mulier religiosissima, et a Francis tam militibus quam cle-
ricis, et cujusque conditionis viris amatissima, a seculo
5 migravit: cujus corpus Parisius in majori monasterio Béate
Marie sepultum fuit.
L1611 Anno autem Domini 1190 \ mense Julio, comes Juillet
Hanoniensis cum avunculo suo comité Namurcensi et Lus-
celeborch, mediante domino archiepiscopo Coloniensi
,0 Philippo, pacem fecit in hanc formam : quod comes Hano-
niensis omnia castra que occupaverat m pace haberet, et cum
castris burgum Namurcum et omnes villas, in quibus ipsa
castra sita erant; comes autem Namurcensis avunculus ejus
omnes villas, in quibus castra non erant, haberet; comes
.S vero Hanoniensis hominia et justiciam feodorum haberet.
Unde comes Namurcensis suis fidelibus injunxit, ut comiti
Hanoniensi hominia et fidelitates facerent. Juravit autem
comes Namurcensis comiti Hanoniensi, quod et Durbui et
Rocham, et omnia castra que tenebat ipsi comiti fideiiter
20 conservaret tenenda post ipsius decessum. Hec autem pacis
forma, fide interposita et juramento prestito, utrinque appro-
bata est. Super qua quidem pace comes Namurcensis
dominum regem Romanorum per litteras suas patentes et
par nuncios pacis facte testes, ipsius domini régis fidèles,
2b scilicet dominum archiepiscopum Coloniensem et Gerardum
comitem de Loz rogavit, ut hanc factam pacem ratam habe-
ret, et omnia bona sua comiti Hanoniensi habenda con-
cederet, et eum in hominem susciperet. Quod quidem
dominus rex antea fecerat. Facta autem hac pace, comes
\o Hanoniensis domino régi, tam pro sua quam pro patris sui
Romanorum imperatoris parte, super promisso apud Erbe-
fordiam ' facto debuit 900 marcas puri argenti, quas dominus
I Guise, XVIll, 48 = §§ 161-165.
» Cfr. § 148. D'après les promesses faites à Erfurt en 1188, le comte
35 devait au roi 1,550 marcs, payables en trois échéances, à savoir : un tiers,
à la Noël de 1188; un tiers, à Pâques de 11 89; le dernier tiers, soit après
246 Gisleberti
1190 rex archiepiscopo Coloniensi in auxilium itineris sui in
Apuliam assignaverat, ita quod comitem inde cum ipso archi-
episcopo oportuit finira '.
[162] Tune temporis VVillelmus rex Sicilie glorioèissimus,
dux Apulie, pnnceps Capue, nepos Constantie regine, deces- î>
serat % cui jure hereditario ipsa Constantia regina Roma-
norum succedere debebat ^ ; sed quidam ejus consanguineus,
Tancredus nomine ^, cui pater fuerat adulterinus, ipsum
regnum et Apuliam occupaverat, et dato inde multo auro se
in regem coronari fecerat. Qno audito dominus Henricus «o
Romanorum rex illuc tendere et terram jure hereditario pro
uxore sua Constantia regina se contingentem *, sue domina-
tioni volens subjugare, quotcumque * potuit et principes
imperii et aiios nobiles et ministeriaies ad auxilium suum et
ad illuc pergendum induxit, et eis ad conveniendum diem i5
a. A, A^j Arndt : contingente; Guise : contingentem. — b. A, Arndt
quodcumque; A^ : quotcumque.
le décès de Henri l'Aveugle, soit dès que l'entente serait faite avec lui ;
mais le chiftVe de 900 marcs ne s'explique que si une partie de la somme
déjà exigible n'avait pas été régulièrement payée. 20
1 Cfr. § 168.
2 Guillaume II le Bon, roi de Sicile, f le 18 novembre 1189, était fils
de Guillaume I" et petit-fils de Roger (f 1154); cfr. § 33. p. 65, n. 3.
3 Constance, fille de Roger, était tante de Guillaume II.
4 Tancrède était fils de Roger, duc de Fouille, demi-frère de Constance, -ib
et d'une dame que tous les historiens ont appelée à tort comtesse de
Lecce (cfr. Toeche, Beilage, III, p. 542 et suiv.).
Roger, roi de Sicile, f ri54,
épouse
i" Albérie. a» Sibylle de bourgogne. 3» Béatrice de Rethel. 3o
_J . I
I I Constance,
Roger, duc de Fouille. Guillaume I" le Mauvais, "^* ''^ ^f ^^'"}" »'5<'
t 1149 roi de Sicile ' '*°*''
I I
Tancrède, roi de Sicile, Guillaume II,
txi94. tiiSj.
épouse Henri VI.
Chronicoti Hanoniense, 247
in festo sancti Michaelis constituit apud Auguste m ' civita- 1190
tem in Suevia. ^^ ^^^ '
[163] Tune temporis Godefridus nobilis dux Lovaniensis,
homo benignus, Henrici j unions ducis pater, a seculo migra- 10 août
s vit. Qui uxorem habebat comitis de Loz Gerardi sororem \
quam quidem duxerat post mortem prime uxoris sue, de
qua eciam filium habuit Wiileimum, qui diutius vixit, et
Godefridum ^ qui cito mortuus est.
[164] Tempore eodem et anno mortuus est Henricus, rex J j^^9)^
,0 Anglorum cruce signatus, cui successit Richardus filius ejus,
et in regem apud Londonum civitatem elevatus est. Qui
Richardus domino régi Francorum Philippo super ducatu
Normannie et Aquitanie et comitatu Andegavensi fecit
hominium.
,s [165] Eodem tempore estivo et anno, Philippus illustris
rex Francorum et Richardus rex Anglorum pari ter iter ^^^^189)
Jherosolimitanum arripuerunt, qui multas sepius in itinere (24 juin]
et in transmarinis partibus inter se rixas habuerunt. In
transitu quippe suo rex Anglorum Cyprum insulam per (npi)
20 vires suas sibi subdidit, terram omnibus opulentam, cujus
dominus terre illius rex appellatur. Quam quidem insulam
postea rex Anglorum regno Jherosolimitano addidit. Domi-
nus quippe rex Romanorum, habito favore domini pape
Celestini * et Romanorum, in transitu suo in Apuliam, impe-
25 rialem coronam gestare cepit ^; unde comitem Flandrie
Philippum, cruce signatum et ad pergendum Jherosolimam
ï Augsbourg (Bavière, Souabe).
2 11 avait épousé en secondes noces Imaine de Looz, sœur de Gérard.
Sa première femme avait été Marguerite de Limbourg. D'Imaine il eut
3o Guillaume, sire de Perwez et de Ruysbroeck.
3 Godefroid, frère du duc Henri, ftgure encore dans une charte de 1220
(Cfr. BuTKEXS, I, 136).
4 Célestin III, 1191-1198-
? Henri VI fut couronné empereur le lundi de Pâques, 14 avril 1191.
248 Gisleberti
1190 paratum, rogavit ut in suo comitatu usque Romam incede-
ret, ut per ipsum potentissimum comitem Flandrie vires
domini régis majores viderentur; quod quidem cornes Flan-
drie domino régi concessit.
[166] Audiens autem ' cornes Hanoniensis comitem Flan- 5
drie in proximo ad dominum regem Romanorum debere
transire, ab hominibus suis et ab ipso comité Flandrie
consiiium habuit, ut cum eodem comité Flandrie ad domi-
num regem Romanorum transiret, et insinuata domino régi
pace facta cum avunculo suo, ipse dominus rex quod in Wor- 10
maciensi curia comiti Hanoniensi coram quibusdam prin-
cipibus fecerat et confirmaverat ^, coram pluribus imperii
principibus ante recessum suum recognosceret. Et quia
cornes Hanoniensis multis in locis tam eundo quam rede-
undo dubitabat ^ ordinatum f uit, quod Henricus dux Lova- i5
niensis, qui eciam ad dominum regem Rpmanorum transi-
turus erat, ut ab ipso terram suam et feoda ad imperium
pertinentia, quia pater suus decesserat, per intercessionem
comitis Flandrie levius mereretur recipere, comiti Hano-
niensi conductum faceret; qui quidem ducis conductus eidem 20
comiti Hanoniensi non satis sanus fuisset, cum ipse dux in
curia illa domini régis comiti Hanoniensi adversarius extitit
manifestus.
[167] Cum autem cornes Flandrie et Viromandie Philip-
pus, vir illustris et potentissimus, bonus ecclesiarum et 25
hominum justiciarius, cruce Domini signatus, iter Jherosoli-
mitanum arripiens*, peram et baculum apud Gandavum
accepisset, mense Septembri, et presentibus comité Hano-
niensi et ejus uxore Marghareta comitissa et filiis eorum,
ipse comes terram suam custodie et proteetioni uxoris sue 3o
• Guise, XVIII, 49 = §§ 166, 167.
2 § 149 {22 décembre 1188).
3 Diihitare, ne pas être assuré.
4 Cfr. Cont. Aquic, SS., VI, 426; Philippe partit à la mi-août et passa
l'hiver en Italie (Toeche, 150, 160, 164). 35
Chronicon Hanoniense . 249
Mathildis regine commisit, et de pecunia sua valens 5o mar- 1190
chas argent! secum portans, uxori sue Mathildi, que se regi-
nam nominari faciebat, 40 marchas dunisit.
[168] Cornes vero Hanoniensis ', mutato consilio, quod
5 apud dominum regem Romanorum tune temporis in pro-
pria persona non iret, clericum suum Gislebertuna, Sancti
Germani in iMontibus prepositum et Sancte Waldetrudis
custodem, pro se misit cum litteris avunculi sui pacem
factam demonstrantibus et pro promotione comitis Hano-
10 niensis rogantibus, et cum litteris domini Coloniensis archi-
episcopi pacem et pacis formam testificantibus. Gui eciam
domino Coloniensicomes Hanoniensis PhiHppumfilium suum
pro 900 marchis puri argenti domino régi promissi et eidem
archiepiscopo assignat! ^ in vadio dederat. Cum autem nun-
\b cius comitis Hanoniensis predictus ad dommum regem
Romanorum accessisset, et ei pacem comitis Hanoniensis et
avunculi sui apud Hallam ^ in Suevia aperuisset, dominus
rex super illa gavisus est. Mane autem facto quadam die 24 sept,
dominica ad preces comitis Flandrie duci Lovaniensi feoda
20 sua reddidit, nullo mediante argento; cum ipse absque mul-
to argento non reddidisset, nisi comitis Flandrie preces
intercessissent.
[169] Tune temporis ipse dux Lovaniensis terram Bolo-
niensem per vires comitis Flandrie possidebat*. Dicebat enim
2? ï Guise, XVIII, 50 = §§ 168-173.
2 Cfr. § 161.
3 Schwàbisch-Hall, sur le Kocher (Wûrttemberg). La diètfc eut lieu
le 24 septembre 1190; le roi était en effet à Wimpfen (Hesse) le
21 septembre et à Augsbourg le 29 (Arndt, 222, n. i).
3o 4 Des deux filles de Mathieu de Boulogne, Mathilde avait épousé
Henri de Louvain; Philippe d'Alsace, son oncle, de qui relevait le
Boulonnais, l'avait remis à ce dernier comme gage d'un fief de 5 mille
livres qu'il lui avait assignées. Toutefois, l'obligation où se trouva le duc
de faire hommage à Henri VI le contraignit k rompre ce lien féodal, car
35 un prince de l'Empire ne pouvait prêter serment de vassalité à quiconque
n'était pas consacré, c'est-à-dire à un roi, un évéque ou un abbé royal.
2::)o
Gisleberti
1190
cornes Flandrie supra terram illam vadimonium 5 milium
librarum habere. Quod quidem argentum eidem duci in
feodo dederat, et expulsa Yda comitissa nepte sua, terram
illam duci Lovaniensi quasi in vadio assignaverat. Oportuit
autem ducem Lovaniensem, antequam domino régi faceret î>
hominium, hominio comitis Flandrie renunciare; quicum-
que enim in imperio principis gaudet privilegio, nemini
hominium facere potest qui consecratus non fuerit : licet -
eis hominia facere regibus tantummodo et episcopis et abba-
tibus qui regales dicuntur. '**
[170] Cum autem dux Lovaniensis Henricus domino régi
Romanorum fecisset hominium, residenti in claustro mona-
chorum magno et spacioso cum muitis principibus et nobi-
libus et militibus circiter 4000, nuncius comitis Hanoniensis,
Gislebertus clericus, universis audientibus et videntibus, ô
litteras domini Coloniensis et litteras domini comitis Namur-
censis et Lusceleborch super pace facta cum testimonio
Gerardi comitis de Loz et quorumdam aliorum tam nobi-
lium quam ministerialium, qui paci facte interfuerant,
domino régi Romanorum porrexit. Dominus autem rex 20
universis audientibus dixit, quod de Namurco et de Durbui
et de Rocha marchiam fecerat. et eam comiti Hanoniensi
Balduino in feodo ligio dederat, et eum marchionem et
principem imperii ' sub testimonio quorumdam principum
fecerat. Volens autem ut présentes qui aderant principes 2^
idem cognoscerent, hoc eis manifestabat. Quo audito dux
Lovaniensis dixit, quod in hoc sue dignitati derogabatur, et
a. Arndt : . . . qui consecratus non fuerit, licet. . .
Sur ce point, cfr. Fic.ker, Rcichsfurstenstand, et cfr. le § I79< o" "^ cas
analogue est exposé à propos des prétentions du comte de Hollande. Les 3
églises impériales conservaient le caractère de propriété de l'Empire, de
sorte que les comtés confiés à une de ces églises n'avaient pas perdu le
lien direct qui les rattachait au trône (cfr. Schrôder 3, 493)- Sur les
abbayes royales, cfr. Waitz, vg, VII, 189 et suiv.
I Cfr. § 149-
35
Chronicon Hanoniense. 25 1
super hoc consilium vellet habere et inde loqui. Habitoque 1190
comitis Flandrensis consilio \ et hominibus suis adhibitis
per prolocutorem suum % scilicet comilem Flandrie, dixit,
quod in terra Namurcensi vel Rocha nullus fieri potest prin-
5 ceps, quia in ducatu suo erat, et insuper ducatus suus per
Hanoniam usque ad locum qui dicitur Truncus Berengeri ^
protendebatur. Ad hec Gislebertus clericus dicebat, quod
nuUum in comitatu Namurcensi vel Rocha vel Hanonia duces
de Bullione \ nec post illos duces de Lemborch, nec postea
10 comités Lovanienses vel duces ducatum' habuissent, nec te-
norem ^ in hiis ipse dux pro se vel pro suis antecessoribus
monstrare posset. Dicebatque Gislebertus clericus domino
régi : Domine rex, dominus meus cornes Hanoniensis mar-
chiam Namurcensem a vobïs tenet ut princeps, sicut cognos-
i5 citis, unde pares et testes habet principes. Si quis autem contra
tenorem vel honorem suum habet dicere, ipse paratus est die
legitimo sibi constitulo juri et judicio stare. Dum autem hec
a nuncio comitis Hanoniensis contra ducem Lovaniensem et
ejus prolocutorem comitem Flandrensem et auxiliatorem
20 manifestum proponerentur, dominus rex super hoc senten-
» Consilium habere, prendre conseil, délibérer avec des amis avant de
formuler une protestation (cfr. Planxk, Das deutsche Gerichtsverfahren,
I, 217 et suiv.)
2 L'usage des prolocutores (avantparliers, vorsprecher) s'est développé
2 5 surtout en vue de parer aux dangers de la procédure formaliste; si
l'avocat avait commis une faute, la partie pouvait récuser son inter-
vention et reprendre sa situation entière (cfr. Schrôder, Lehrbuch'iy
750).
3 L'abbaye d'Arrouaise (cfr. Forvi. terr., V, i88 et n. i). Elle était
^o située sur la limite du Cambrésis, de l'Amiénois, du Vermandois et de
l'Artois.
4 L'assertion de Gislebert relative à l'autorité des ducs de Bullione,
c'est-à-dire de la maison des Godefroid, n'était assurément pas fondée;
mais après la disgrâce de Godefroid le Barbu, le duché de Basse-
3b Lotharingie s'était émietté (cfr. Form. territ.. II, chap. III). On voit que
Gislebert appelle tous les ducs de la maison d'Ardenne -Verdun : duces de
Bullione; cfr. p. ii, n. 5.
5 Tenorem est employé ici pour tenuram (mouvance) qui se trouve
quelques lignes plus loin.
252 Gisleberti
J190 tiam a comité Flandrensi requisivit. Qui per sententiam
dixit, et inde principes habait sequaces% quod cornes Hano-
niensis super terris iilis juste posset fieri et marchio et prin-
ceps, cum dux tenorem ducatus in terris illis se vel suos
antecessores habuisse non posset monstrare. A marchione
autem de Minse ' ibidem judicatum fuit \ et inde pares ha-
buit principes sequaces, quod dux Lovaniensis ducatum non
habebat, nisi in comitatibus quos tenebat vei qui ab eo tene-
bantur, cum ipse in aliis comitatibus vicinorum suorum
tenuram suam monstrare non poterat. Monitus autem dux
Lovaniensis a tq^q, comitatus quos ipse tenebat vel qui ab
eo tenebantur ipsum oportuit palam nominare, scilicet co-
mitatum Lovaniensem, comitatum Nivellensem *, comita-
tum de Arscot\ quos ipse dux proprie tenebat. Comitatus
1 Si-quaces. C'est \2. folge, consensus; cfr. Grimm, Rechtsaltcrthûmer^, ,5
II, 501 : Ein unerfoigtes urtheil ist kein urtheil (es kommt nicht uber
den dritten mann), et cfr. Ibid., 387 : In jeder weisung, zu jedem urtheil
gehôrte einstimmigkeit oder stimmenmehrheit, woraus folgt, dass mindes-
tens drei urtheiler vorhanden sein mussten, damit der dçitte den ausschlag
geben konnte. Voir aussi Grimm, Wœrterb., III, 1871 : Folge, 2 et Dritte 20
(II, 1423, der dritte mann et 1426, Drittmann); Planck, I, 262.
2 Albert le Superbe, fils d'Otton le Riche, marquis de Meissen de 11 90
à 1195.
3 La sententia ou le «.judicatum fuit » est le jugement (urtheil) demandé
par le richter à l'un des assesseurs (urtheil fragen, urtheil finden; cfr. ib
Planc.k, I, 248, 253). Dans l'espèce, il y a deux jugements successifs :
l'un, proposé par le comte de Flandre, porte que le comte de Hainaut
peut être créé prince sur les terres de Namur, Laroche et Durbuy qui ne
n^lèvent pas du Brabant; l'autre, plus général, prononcé par le margrave
de Meissen, restreint les pouvoirs ducaux de Henri I^"^ de Louvain aux 3o
comtés qu'il tient lui-même ou qui sont tenus de lui.
4 Le comté de Nivelles ne paraît jamais avoir existé comme tel.
? Le comté d'Aerschot est mentionné pour la première fois en 1125
dans une charte de Godefroid II; en 11 79, (iodefroid III, à l'occasion des
fiançailles de son fils Henri avec Mathilde de Boulogne, lui promet : 35
comitatum Arscotajium, et aussi : comitatum et dominium Bruxellense
(Wal TERS, Ana/ectes de diplomatique, Bull, de la Comm. roy. d'histoire,
4" série, Vil, 138). On voit qu'il ne s'agit dans tous ces cas que de parties
intégrantes du territoire brabançon, et non de comtés distincts qui seraient
subordonnés au duché de Brabant. 4"
Chronicon Hanoniense. 253
alios nominavit quos Henricus de Cuch' et cornes de Ghelra^ 1190
et cornes de Cleva^ ab ipso duce tenebant, inter quos quidem
comitatus comitatum de Loz de ducatu suo esse dixit, quia
per comitatum lUum usque iVlosam fluvium conductum ha-
5 bebat. Ad hoc autem Gerardus cornes de Loz viriliter res-
pondens, duci dixit : Domine dux, ego comitatum de Loz a
domno episcopo Leodiensi teneo *. Quod autem conductum per
terram meam habetis, hoc ex eo habetis, quod antecessor meus
antecessorem vestrum occidit ^ et in concordia facta conduc-
10 tum per terram suam ei ^ concessit. Sicque dux Lovaniensis a
causis quas proposuerat, quas ita esse a multis existimaba-
tur, cecidit. De consilio autem principum ibidem privilegium
comiti Hanoniensi fuit concessum, et cancellario et protho-
notario ad faciendum commissum. Postea autem dux Lova-
it niensis, per auxilium comitis Flandrie, laborabat per diesç,
ut sententia in detrimentum suum et ad promotionem co-
mitis Hanoniensis lata apud Hallam in Suevia, per alios prin-
cipes apud Augustam civitatem congregatos revocaretur, et
inde a consiliariis ducis domino régi et curie 5oo marce pro-
20 mittebantur, unde dominum regem ad hoc inducerent,
quod ipse privilegium faciendum revocaref^^ attamen con-
a. A, A^, Arndt et toutes les éditions : induxerunt, revocavit.
I Les seigneurs de Cuyk, dans l'ancien Masau, prennent le titre de
comtes au XIP siècle (cfr. Fonn. territ., II, 271).
25 2 L^. comte de Gueldre, Otton, 1183, f 1206 environ.
3 Le comte de Clèves, Thierry IV, 1 172-1 194.
4 On ignore depuis quand le comté de Looz relevait de Tévêque de
Liège.
5 Cette assertion, faite solennellement dans une diète impériale, doit
3o avoir quelque fondement, mais on ignore à quel événement elle se
rapporte. M. Daris {Histoire de Looz, I, 429, note) conjecture que la
blessure que Henri III de Louvain reçut au tournoi de Tournai, en 1095,
et dont il mourut, lui fut portée par Arnoul I", comte de Looz. Mais
Herimann de Tournai (SS., XIV, 282) raconte que l'adversaire du duc
35 était Gosceguiniis de Forest ; lanceain ei in corde fixit, sine mora extinxit.
Faut-il songer à la mort de Lambert I«^ à la bataille de Florennes.'
Le comte de Looz était alors Giselbert, frère de l'évêque Baldéric II
de Liège.
6 Ei doit se rapporter évidemment au successeur du comte qui a été tué.
40 7 J'adopte la conjecture de Wachter, thèse IV; les parfaits induxerunt
et revocavit sont en effet contredits par la phrase qui suit.
254
Gisleherti
.,50 tra comitem Hanoniensem nichil proficere potuerunt, sicque
stetit lata sententia. Itaqae nuncius com.tis Hanomensis
accepte a domino rege Romanorum apud Augustam d:e festo
.9 sept, sancti Mychaelis privilégie, ad dominum ^"^"";7'';"^"^
Doniensemcum honore et gaudio reversas est^Tacendum ^
aatem non est, quod episcopus quidam apud Hallam |udi-
cium quesivit coram domino rege. si ministeriales pnncipis
alicujus cum nobilibus habeant judicare •. Ad hoc judicatum
fuit per comitem palatinum de Tuinge \ quod si nobihs
homo judicium proferret, et unum nobilem haberet m )ud.- ..,
cio sequacem, alter sequax esse posset ministenahs, scihcet
de principis advocatia vel propria familia.
ri71] Gislebertus clericus ad dominum suum comitem
Hanoniensem revertens, apud Namurcum cum nobihss.ma
uxore sua Marghareta comitissa eum invenit, eique honorem .
sibi absenti adjudicatum significavit. Comes autem, convo-
catis militibus terre illius, coram omnibus privilegium quod
a domino rege Romanorum habebat in monasteno Sancti
Albani legi fecit. ut ejus honorem et jus suum plemus
cognoscerent. Inde ipse comes in monasterio Sancu Albani .0
cum soUempni processione, deinde in Montibus in ecclesia
. Cfr M G H., Lc^cs, Scct., IV, Conslilulioncs, I, 467- I-'évèque demande
si les mi„hlermks d'un prince peuvent juger avec des nobles, et la solu-
tion est que s. un noble propose la sentence et est appuyé par un autre
noble, le troisième peut être un minisU.ialis soit de l'avouer.e d un r.
prince, soit de la famUU propre du noble. Du même principe découle la
disposition ou, figure dans la constitution de 1122 du roi Henri (\ U, hls
de Frédéric 11), relative au Brabant (MGH, Legcs. Sect.. IV, ConMuttonc^.
II 392) : quod in jure feodali omnis viinislmalis feodot.irtus cque judicare
pLit super feodis nobilium et viinisterialium. exceptis tamen fcodis frtnci- 3o
pur^. Le § 8 du même acte : Inmper quique cxactus est pro patrono cause,
ille cxactus tenetur proponcre verhum illius qui ipsum exegil, et negare non
botest. dummodo sciai hqui usualiur. explique peut-être le lait, en appa-
rence bi^rre, que le comte de Flandre, qui a été l'avocat du duc de
Brabant, se prononce cependant contre lui quand on l'invite à formuler 35
un avis.
iir-
Rodolphe I" de Tubingen (1183-1219: cfr. Ch F. StXlin, W irtem-
hergischc Gcscliichtc, II, 426).
Chronicon Hanoniense. 2 55
Béate Waldetrudis, postea Valencenis in ecclesia Sancti 1190
Johannis, susceptus est tamquam princeps novus, et sigillo,
cujus inscriptio erat tantummodo COMITÎS HANONIENSIS,
fracto, novum fecit, cujus inscriptio fuit MARCHIONIS
5 NAMURCENSIS ET COMITIS HANONIENSIS.
[172] Anno Domini 1191, dominus Henricus rex Romano- 1191
rum cum exercitu transiens Rome, in imperatorem a domino
papa Celestino consecratus et coronatus est, et cum eo
Constantia regina in imperatricem consecrata et coronata
10 est, feria secunda pasche. Eodem tempore, Henricus comes 15 avril
Campanensis ' satis juvenis, cruce Domini signatus est,
iterque Jherosolimitanum arripuit, unde pre ceteris princi-
pibus et eciam regibus gloriam et honorem habere meruit.
Cum enim omnes et reges et principes inde ad propria rever-
i5 terentur, ipse quasi solus ibi remansit, et per quoddam
matrimonium "" regnum terre iliius adeptus est, cujus divitie
in partibus suis majores videbantur; attamen comitis
Namurcensis filia ^ sibi non fuit reddita tune temporis, cum
homines comitis Campanensis ejus reditum quandoque
20 expectarent, et ad terras comitis Namurcensis anhelarent;
que tamen filia, pro nimia comitis Campanensis mora, patri
reddita fuit.
[173] Anno autem Domini iigi, vigilia pentecostes comes i«^ juin
Flandrensis Philippus, vir probissimus ac potentissimus,
2î) qui et hominibus et victualibus et auro et argento bene
munitus, negotia servitiaque divina viriliter sibi assumpse-
rat, infirmate aggravatus decessit in transmarinis partibus
in obsidione Acre. Unde dicitur, quod pro iliius morte rex
Francorum Philippus, ut illi in majoribus bonis succederet.
3o I Henri II, comte de Champagne avait succédé en 1180 ou 1181 à son
père Henri I«^; son frère, Thibaut III, n'avait que 23 ans en 1200.
^ 11 épousa Isabelle, fille d'Amaury l'-r, roi de Jérusalem (f 1173), et
veuve de C'onrad, marquis de Montferrat, devenu seigneur de Tyr (assas-
sine le 29 avril 1192). Isabelle tut remariée, dès le 2 mai 1192, à Henri,
35 qui se tua par accident en 1 197.
? PLrmesinde, qui avait été fiancée à Henri: cfr. § 129.
56 Gisleberti
1191 alla assumpta occasione tam ex odio régis Anglorum quam
ex proprii corporis infirmitale, a partibus illiscicms ad pro-
pria redierit.
[174] Eodem tempore ' et anno rumores Cameracum per-
venerunt, quod dominus Rogeriis ^ Cameracensis episcopus s
in iUis partibus transmarinisdecesserat. Unde cum scolarius
Cameracensis ' ad propria remearet, et per dominum Henri-
cum, novum imperatorem Romanorum, qui in Apulia cum
suo exercitu erat, transiret, litteras ejus deprecatorias, ut m
episcopum eligeretur, ad capitulum Cameracense et ad cives .0
et ad comitem Hanoniensem, marchionem Namurcensem.
apportavit. Discordante autem capitulo, pars quedam domi-
num Johannem\ ejusdem ecclesie archidiaconum, nepotem
domini Rogeri episcopi predicti, elegit; econtra alia pars
dominum Walcerum, cancellarium ejusdem ecclesie, pro i5
quo dominus imperator precestransmiserat, elegit. Quorum
quisque ad dominum Henricum novum imperatorem pro-
fectus est. Discordia quippe illa ex eo processerat, quod cum
dominus Johannes majoris menti videretur quam dominus
Walcerus, et saniorem partem capituli haberet, die non ad 20
electionem constituta, et non convocatis majoribus ecclesie
personis, sicut j uris et moris est, ipse Johannes electus fuisset
a sua parte; alia vero pars de consilio et gratia domini im-
peratoris agens, quia imperator asserit quod in discordia
partium sibi licet episcopatus et abbatias cui voluerit con- jS
ferre ^ dominum Walcerum elegerat.
1 GuisE, XVIII, 52 = §§ 174, 175.
2 Roger, évêque de Cambrai, 1179-1191.
? L'écolâtre Wautier, chancelier de Cambrai.
4 Jean, fils de Hugues d'Antoing et d'Ancilie de Wavrin, sœur de
l'évêque Roger, était archidiacre de Cambrai et doyen d'Arras (Car-
PENTIEK, III, 91).
5 Le Concordat de Worms, 1122 (m. g. h. Leges. sect. IV, I, 161), avait
reconnu à l'empereur le droit, en cas de division du chapitre, de se
prononcer en faveur de la sunior pars (ut si qua inter partes discordia
cmerserit, saniori parti assensum et auxilium prœbeas) ; cfr. Friedrich,
Lchrhiich des Kath. u. Evang. KirchenrechtsS^ 338.
3o
35
Chronicon Hanoniense, 257
[176] Eodem tempore et anno dominus Radulphus'Leo- 1191
diensis episcopus a Jherosolimis rediens et per Sueviam
terram nativitatis sue transiens, ibidem morari et requies-
cere cepit; dum autem ibi moram faceret, infirmitate op-
5 pressus decessit\ Congregato autem capitule) Leodiensi, pars 5 août
quedam Albertum, ducis Lovaniensis fratrem, ordine sub-
dyaconum, ipsius ecclesie archidyaconum % in viribus ducis
Lovaniensis elegit; pars vero quedam dominum Albertum,
comitis Retensis fratrem, comitis Hanoniensis consobrinum^,
10 ipsius ecclesie majorem prepositum et archidyaconum,
ordine dyaconum, elegit *. Quorum quisque nuncios ad
dominum imperatdrem transmisit. Ducis autem Lovaniensis
frater Albertus, in fratris sui ducis Lovaniensis, et avunculi
sui ducis de Lemborch ^ et ejus fîliorum, et patrui sui comi-
i5 tis Alberti de Danborch^ spem suam posuerat. Comes autem
Hanoniensis nolens illum supra se posse dominari, cum
* Le 5 août, d'après V Obituaire de Saint-Lambert.
2 Les fonctions ecclésiastiques ne correspondaient pas nécessairement
aux rangs hiérarchiques. Les trois ordres sacrés de l'église catholique
ao sont ceux de prêtre, de diacre et de sous-diacre. Les archidiacres, digni-
taires subordonnés à l'évêque, pouvaient être pris dans l'ordre des sous-
diacres.
3 Albert, fils de Gonthier de Rethel et de Béatrice, fille de Godefroid
de Namur et sœur d'Alix de Hainaut.
îS 4 D'après la Vita Alberti, SS., XXV, 142, quatre ou cinq chanoines
seulement se prononcèrent pour Albert de Rethel.
5 Frère de sa mère Marguerite.
^ Albert de Dasbourg-Moha était fils de Hugues II et de Liutgarde
de Sulzbach, veuve en 1142 de Godefroid II de Brabant. Albert, frère
3o utérin de Godefroid 111, était ainsi l'oncle {patruus) d'Albert de Louvain.
Godefroid II de Brabant 1 ._„,,_ \ Liutgarde ) remariée à I Hugues II
(t 1142) 1 ^P°"*^ I de SMlzbach \ remariée a | ^^ Dasbourg-Moha
I I
Godefroid III. Albert de Dasbourg-Moha.
I
I 1
Henri I•^ Albert.
35 Liutgarde de Sulzbach était sœur de Gertrude, épouse de l'empereur
Conrad III.
17
58 Gisleberti ^
1191 cujus proximis rancorem seinper habebat, pro coasobrino
suo Alberto de Retest, viro maturiore sed pusillanimi, labo-
rabat, qui avunculus erat Constantie.imperatricis '; pro quo
etiam Alberto imperator et imperatrix comitem Hanonien-
sem sepius rogaverant et monuerant, ut si quandoque épis- 5
copatus Leodiensis vacaret, illum quocumque modo faceret
eligi. Laborabat eciam comes Hanoniensis, marchio Namur-
censis, pro promotione Walceri Cameracensis cancellarii,
compatriote sui, pro quo dominus imperator eciam eum ro-
gaverat; et pro illorum promotione Gislebertum, clericum 10
suum, Montensem prepositum, ad dominum imperatorem
cum ipso cancellario transmisit. Qui per Teuthonicam ter-
ram incedentes, Alpes in loco qui Mons Setes *» * dicitur, et
per lacum de Cuma ^ transierunt; transeuntesque per Yta-
liam, in villa que Burs saint Donini^* dicitur, rumores de i5
morte comitis Flandrensis certos habuerunt. Dominus ete-
nim rex Francorum a transmarinis partibus pro tota terra
comitis Flandrie occupanda milites quosdam in detrimen-
tum comitis Hanoniensis mittebat, scilicet Petrum de Mais-
nil^ et Robertum de Wavrin, Hellini senescalci fratrem, et ao
quosdam alios, quorum quidam in Ytalia mortui sunt; sed
Petrus et Robertus in Franciam et Flandriam pervenerunt.
Gislebertus autem clericus rumores illos comiti Hanoniensi
domino suo per festinum cursorem significavit, ita quod
comes Hanoniensis rumores illos octo diebus citius prescivit, 25
a. A : Monssetes. — è. Arndt : Domin; Guise : Domni.
» Constance était lille de Béatrice, sœur d'Albert de Rethel (§ 33, p. 65,
n. 2).
2 Le Septimer (et non le Mont Cenis); cfr. Ann. Stadenses, SS., XVI,
340. ^®
3 Le lac de Come.
4 Borgo-San-Donnino, entre Plaisance et Panne.
5 Pierre du Mesnil (cfr. Delisle, CataL, n» 340, juin 1190, Acre).
Philippe-Auguste charge l'archevêque de Reims, Robert de Wavrin,
Pierre du Mesnil, Pierre de Courtrai et Raoul de Gournai de recevoir la 35
fidélité des nobles du district de Péronne que la mort de Philippe
d'Alsace vient de faire rentrer dans le domaine de la couronne.
Chronicon Hanoniense. 259
quam Franci vel Flandrenses homines prescirent; quod qui- 119J
dem ei profuit. Cornes enim sibi providit; ita quantotius
rumores ad Francos et ad Flandrenses pervenerunt, ipse
terram Fiandrensem jure hereditario uxorem suam Margha-
5 retam comitissam contingentem occupavit, scilicet Brugis,
Ypram, Curtracum, Aldenardam, Geraldimontem, Alost,
Waisam; Gandavum autem sibi citius non fuit voluntarium,
quod postea ad suam voluntalem habuit ', cujus firmitatem
Mathildis, uxor comitis Flandrie vidua, hominibus et armis
10 munierat, que et in domini régis gratia et in ducis Lova-
niensis auxilio confidebat. Unde dux Lovaniensis comiti
Hanoniensi guerrarum citius movit insultus, qui in ipsius
ducis dampnum et detrimentum postea versi sunt, ut adhuc
dicetur. Cornes autem Hanoniensis de hiis que ad dotalicium
i5 Mathildis, que se reginam appellari faciebat, jure pertine-
bant, nichil occupare volebat, cuna majorem eorum partem
voluntati sue paratam inveniret. Dum autem cornes Hano-
niensis ad saisandum Flandriam circuibat, exercitum suum
apud Gérai mont manere faciebat, ad custodiendas contra
30 ducem Lovaniensem terras suas, Flandriam scilicet et Hano-
niam. Mathildis autem omne quod poterat malum apud
dominum Willelmum Remensem archiepiscopum, qui pro
absentia régis Franciam procurabat et apud alios quoscum-
que Francie potentes machinabatur contra comitem Hano-
25 niensem \ Cives itaque Atrebatenses et burgenses Arienses
et Sancti Audomari et multi alii comiti Hanoniensi adhesis-
sent tamquam domino suo hereditario, si ipse comes eos
suscipere voluisset; sed quia illi ad dominum regem Fran-
corum ex parte filii sui Ludovici ^ nepotis comitis Hano-
3o niensis, devenire debebant, * fidem suam in aliquo ledere
noluit. Attamen burgenses Sancti Audomari homines do-
mini régis Francorum nequaquam suscipere voluerunt,
quousque inde in curia domini régis laudamentum et pre-
» Cfr. § 178, p. 264, n. 3.
35 * Cfr. Geneal. com. Flandrie, SS., IX, 329.
3 Louib Vlil, fils d'Isabelle de Hainaut.
260 Gisleberti
1191 ceptum comitis Hanoniensis habuerunt. Unde postea diu
offensam régis et in pecania sua dampnum passi sunt, cum
ipsi ordine justo incedentes a justo herede Flandrie recedere
nolebant, nisi de illius assensu plenario. Tune temporis de
benevolentia et consensu comitis Hanoniensis Ida Bolonien- : 5
sis comitissa, que novo nupserat marito, Rainaldo comiti de
Danmartin in Goela ', terram suam Boloniam, quam dux
Lovaniensis per aliquot tempus occupaverat et per volunta-
tem comitis Flandrensis detinuerat, recuperavit, excluso
duce Lovaniensi cum suis, qui quidem dux si amorem et lo
gratiam comitis Hanoniensis habuisset, nunquam dum vo-
luisset terram illam amisisset.
[176] Henricus imperator Romanus "" in viribus suis et
jure multas civitates Apulie et eciam principatum Capue
cum uxore sua Constantia impératrice sue subdidit volun- !5
tati. Neapolis autem civitas opulenta ac fortissima ei contra-
ria fuit, quam ipse obsedit. In qua obsidione, mensibus Julio
Mai et Augusto clades et infirmitas tanta supervenit, quod archi-
24 août episcopus Coloniensis. Philippus^potentissimus, etdux Boe-
mie'^ princeps illustris, probus et sapiens et satis litteratus, 20
mortui sunt, et cum eis quamplures principes, archiepiscopi,
episcopi, abbates, duces, marchiones, comités palatini, et alii
multi nobiles, ita quod de toto exercitu imperatoris vix déci-
ma pars evasit mortem. Ipse autem imperator in tantam ibi
incidit infirmitatem, quod pro mortuo reputabatur, et illinc aS
ex occasu suorum et nimia sui intirmitate coactus est ab
obsidione recedere. Domino imperatori ab obsidione illa
revertenti occurrit Walcerus scolarius Cameracensis, a qua-
dam parte capituli electus, cum Gisleberto clerico, Montensi
preposito, qui ad ipsum imperatorem pro promotione ipsius 3o
Walceri et Alberti Leodiensis prepositi, a comité Hanoniensi
' Cfr. § 51, P- 90» H-15.
2 Guise, XVIU, 53 = §§ 176, 177-
3 Philippe de Heinsberg, f 12, 13 ou 15 août 1191 (Toeche, 200).
4 Otton, arrière-cousin de- son prédécesseur Frédéric (§ 109), f v août 33
{Ibid., 200; à la p. 241, il dit le 9 septembre).
Chronicon Hanoniense, 26
missus fuerat. Domino vero imperatore in obsidione illa 1191
morante, domina Constantia impcratrix in civitate Salerna
in palatio suo morabatur; sed cives, qui ei fidelitatem tam-
quam domine sue hereditarie fecerant, eam Tancredo nepoti
5 ejus, facto injuste régi Sicilie, cjus accepte auro, inhoneste
tradiderunt, unde imperator nimio fuit afflictus dolore.
Quam Tancredus cum eam in Pannormo, que vulgariter
Palerma '' dicitur, posuisset, cives eam admodum honora-
bant, tamquam dominam suam hereditariam, ita quod
10 Tancredus de illa satis compos non erat. Que postea tran-
sacto anno uno vel amplius, domino suo imperatori restituta
fuit \ Dominus imperator et scolarium Cameracensem et
nuntium comitis Hanoniensis benignissime suscipiens, sco-
lario certissime episcopatum Cameracensem, et preposito
,5 Leodiensi episcopatum Leodiensem per nuncium comitis
Hanoniensis promisit; et quia hoc nisi sub testimonio prin-
cipum Theutonie fieri non poterat, et Theutonie princeps
aderat unus tantummodo, scilicet patriarcha Aquilee % in-
vestituras istas usque in Theutoniam oportuit differre. Unde
20 ipse dominûs imperator et scolario diem constituit in Theu-
toniam, et per litteras et per nuntium comitis Hanoniensis
preposito Leodiensi mandavit, ut in Theutoniam ad ipsum
accederet, accepturus ab eo episcopatum Leodiensem, et per
litteras et per ipsum comitis Hanoniensis nuntium signifi-
ai cavit comiti Hanonifei promissiones factas super episcopa-
tibus et preposito Leodiensi et scolario Cameracensi, grates
eidem comiti Hanoniensi referens, quod pro illorum promo-
tione laborabat. Et quia dominus rex Romanorum antea
novus factus erat imperator, postea sepedictus comitis Hano-
3o niensis nuntius effecit in illis partibus, ubi dominum impe-
ratorem Henricum invenit, scilicet apud Reatum ' civitatem, Vers le
a. Gujse : Palerma; A, A^, Arndt : Palerna.
« Probablement en juin, 1192 (Toeche, 316).
2 Godefroid, 1182-1194-
-35 ? Ricii en Ombrie, entre Spolète et Rome; cfr. Toeche, 651,
Regesten, n»^ 134-
262 Gisleberti
191 quod privilegium, quod ab ipso domino imperatore apud
Augustam super bonis comitis Namurcensis sigillo regio
signatum habuerat S ibidem renovatum sub testimonio
principum tam Lumbardie quam '^ et Apuli© et Theutonie
renovatum. et sigillo imperiali aureo roboratum, et ipsi 5
comiti transmissum fuit. Comiti eciam Hanoniensi mandavit
dominus imperator quod super feodis imperii *, que habue-
rat cornes Flandrensis, nemini alii quam sibi suam gratiam
adhiberet. Quorum privilegiorum transcripta insubsequen-
tibus invenientur ^. 10
[177] Hic equidem comes Hanoniensis sepedictus, cum
ad principatum Fiandrensem pervenisset, qui primo sigil-
lum habuerat a pâtre suo sibi relictum, cujus inscriptio erat :
BAF.DUINl COMITIS HANONIENSIS, ex quo quamplures
carte cum privilegiis ab ipso et a pâtre ejus fuerant signate, i5
postea hoc fracto sigillo pro dignitate Namurcensi supercre-
scente, aliud habiiit sigillum, cujus inscriptio fuit : BAL-
DUINI MARCHIONIS NAMURCENSIS ET COMITIS
HANONIENSIS. Isto sigillo non fracto sed recohdito*, quo
multas eciam cum privilegiis firmaverat cartas, tertium 20
habuit sigillum, cujus inscriptio fuit : BALDUINI COMITIS
FLANDRIE ET HANONIENSIS ET MARCHIONIS NA-
MURCENSIS, quo multa innovavit et renovavit privilégia.
Defuncta autcm Marghareta ejus uxore, cum comitatus
Flandrensis ad Balduinum filium ejus devenisset, sepedictus a?
comes Hanoniensis secundum sigillum suum sibi reassump-
sit, cujus inscriptio erat : BALDUINI MARCHIONIS NA-
MURCENSIS COMITIS HANONIENSIS, et hoc usque ad
finem vite sue utebatur, quo multa privilégia confirmavit,
a. A, A^j Arndt : ^U2im. .. Qi. 3o
» Cfr. § 170.
2 La Flandre impériale.
3 Gislebert ne les donne pas.
4 Cette précaution s'explique par mesure d'économie et aussi parce
que la confection d'un nouveau sceau exigeait souvent un temps très 35
long (O. PossE, Lehre von den Privaturkunden, 131, n. 9, et 132).
Chronicon Hanoniense, 263
quibus Montensis, Melbodiensis , Sonegiensis, Condatensis, Ï191
Altimontensis , Crispiniensis et Valencenensis, Alnensis,
Bronieosis et Sancti Dyonisii ecclesie cum aliis multis
gaudent.
5 [178] Cum grandis ' inter Balduinum comitem Hanonien-
sem et Margharetam comitissam uxorem ejus, justam Flan-
drie heredem, et Mathildem comitis Fiandrie Philippi olim
conjugem, controversia verteretur, dominus Willelmus
Remensis archiepiscopus et comiti Hanoniensi et Mathildi
10 comitisse, que se reginam nominabat, diem constituit mense
Octobri apud Atrebatum, ut inter eos ibi vel judicium vel Oct.
concordiam componeret. Post multas tamen contentiones,
cum ipsa Mathildis comitissa totam Flandriam in dotalicio
reclamaret, et econtra cornes Hanoniensis judicium requi-
i5 reret, proponcns quod dotalicium aliud habere non debebat
quam illud quod in nuptiis ei concessum fuerat, tandem
inter eos hujusmodi pax ordinata est "" : quod comes Hano-
niensis capud ^ Fiandrie et comitatum haberet, scilicet Bru-
gas, Gandavum, Ypram, Curtracum, Aldenardam, Waisam,
20 Alost, Geralmont, et feoda alla imperii, scilicet villas que
ministeria ♦ dicuntur, et insulas marinas ^ in quibus insu-
lis comes Hollandensis participât, et ^ a comité Flandrensi
tenet in feodo. Ipsa autem Mathildis dicta regina dotalicium
sibi in nuptiis traditum, scilicet Duacum, Sclusam, Orchias,
25 Insulam, Cassellum, Furnas, Dikemudam, Borborch, Ber-
« Guise, XVIII, 54 = §§ 178-180.
' Cfr. WiLL. Andrensis, SS., XXIV, 720.
3 Caput ne peut se traduire par capitale (comme le fait Ménilglaise),
c'est la primauté; comitatum, les droits comtaux, notamment la justice.
3o 4 Les Quatre Métiers, Axel, Bouchaute, Hulst et Assenede.
5 Le comte de Hollande tenait en fief du comte de Flandre, probable-
ment depuis 1076 {Form. territ.. V, 122), les cinq îles méridionales de la
Zélande entre l'Escaut (oriental) et l'Hedenzee (Escaut occidental).
En 1168, un traité conclu entre Philippe d'Alsace et Florent II avait
35 consacré à nouveau cette situation {Ibidem, 162 et suiv.).
" 11 faudrait : et quas n comité. . ., mais la syntaxe de Gislebert n'est
pas assez précise pour qu'on s'étonne de cette incorrection.
264 Gisleberti
1191 gas et mansionem ' Niepe sibi retinuit. De justo dotalicio suo
tune domino régi reliquit Sanctum Audomarum et Ariam,
que post ipsius Mathildis decessum ad domini régis Franco-
rum filium parvulum Ludovicum jure hereditario devenire
debebant'. [n ipsis autem colloquiis nuncius comitis Hano- 5
niensis, scilicet Gislebertus Montensis prepositus, ad ipsum
dominum suum apud Atrebatum rediit, per quem dominus
imperator ei mandabat, ut in adventu Domini vel in nativi-
tate Domini ad ipsum accederetin Teuthoniam, suscepturus
ab eo feoda imperii, que habuerat cornes Flandrie, et ut cum »o
eo ordinaret de episcopatu F^eodiensi domino Alberto prepo-
sito Leodiensi conferendo, et de episcopatu Cameracensi
domino Walchero scolario Cameracensi dando. Que quidem
omnia domino comiti admodum placuerunt. Inde comes
Gandavum cum uxore sua venit, ubi antea ex suggestione i3
sepedicte Mathildis regine. que castrum ad usum sui munie-
rat '*^ [non fuerat receptus ] Tune receptus, ad exercitum
suum apud Geralmont rediit, exacerbatus in ducem Lova-
niensem, qui eum exheredare laborabat, et presumptuose
diffîduciaverat, et terram illius in muitis locis prédis et 20
igné devastans, munitiones quasdam, scilicet Tubisam, Han-
brughe ^ et Ochekircam '*, per vim cepit et prostravit — que
a. A : munierat. Tune. . . ; A^, Guise : munierat, tune. . . ; Arndt : mu-
nierat. . . tune. . . — d. Guise : Hambruge.
» Le manoir de Xieppe (Nord, Hazebrouck, Bailleul-Nord-Est). aS
2 Delisle, Catalogue^ n» 347; Martène, Coll., 1, 1012.
3 II y a certainement ici une lacune. Je conserve la ponctuation du
manuscrit de Paris et je supplée : n<->n fuerat receptus: on comparera le
passage du § 175, p. 259 : Gandavum aute7n sibi citius non fuit voluntarium,
quod po'itca ad suant voluntatem hahuit. Ho
4 Oisquercq sur la Senne (Brabant, Nivelles, Nivelles). Hanbrughe
est probablement Hasquempont (à Virginal). La Tour d'Hasquempont,
qui a été restaurée, commandait le passage de la Sennette (cfr. Wauters
et Tarlier, Communes belges, canton de Nivelles, 28). Entre Braine-
le-Comte et Hal, le Brabant avait conservé une langue de terre dont les 35
trois places de Tubize, Oisquercq et Hasquempont devaient assurer la
défense.
Chronicon Hanoniense, 265
quidem munitiones ipsum et suos sepius infestaverant — et 1191
Aenghien castrum obsedit, quod quidem castrum a duce
tenebatur, cum ipsa villa a comité Hanoniensi teneretur.
Castrum quippe turri et mûris firmatum insultibus absque
5 machinis capi non poterat. Cum autem comes ad hoc petra-
riam instruxisset, videntes obsessi castrum ipsum se defen-
sare non posse, accepto domini sui ducis consilio, qui eciam
dux viribus comitis resistere non valebat, laudavit et con-
cessit Engleberto de Aenghien ', viro nobih', ipsius castri
10 possessori, ut si castrum illud detinere non posset, ea tamen
conditione teneret, quod nec ipsum castrum duci Lovaniensi
contra comitem Hanoniensem, nec comiti Hanoniensi contra
ducem Lovaniensem redderet, et ita si Englebertus a comité
Hanoniensi impetrare posset, castrum suum in pace teneret;
i5 quod ipsi Engleberto tune a comité concessum fuit, sed
postea, alia occasione superveniente, comes castrum illud
penitus obruit '. In obsidione illa apud Aenghien miles
probus et magni nominis et sapiens et in consiliis comitis
Hanoniensis potens, Almannus de Provi, infirmitate oppres-
20 sus decessit. Inde comes, firmatis cum duce Lovaniensi
treugis, perrexit in Plandriam cum uxore sua Marghareta,
ad suscipienda hominia sua et exercendam justiciam in illa,
cum ipsa terra a maleficiis vix umquam posset refrenari, sed
semper principem vividum et in justicia austerum ipsam
25 regionem Flandrie oporteat habere.
[179] Intérim autem comes Hollandensis ^ per nuncios
petebat, ut a domino imperatore in augmentum sui feodi
quod ab eotenebat, feoda que a comité Flandrensi tenuerat *,
habere posset, et ab hominio comitis Flandrie deinceps
3o emanciparetur, et super hoc ^ domino imperatori quinque
» Englebert d'Enghien était l'un des fils de Hugues, qui avait indû-
ment remis son château au duc de Brabant (§ 52).
2 § 204 (en 1193); cfr. § 52.
3 Thierry VII, 1 190-1203.
35 4 Les îles méridionales de la Zélande.
5 Super hoc, c'est-à-dire : pour cela.
266 Gisleberti
1191 milia marchas puri argenti, si princeps fieretS largiri pro-
mittebat. Dux quoque Lovaniensis pro terra de Alost', que
a domino imperatore tenebatur, domino imperatori quinque
milia marchas puri argenti dare volebat, in qua eciam terra
ipse dux quedam allodia parva et quarumdam villarum 5
advocatias de feodo " suo de jure esse diceret ^ Dominus
autem imperator Romanorum, et comitis Hollandensis et
ducis Lovaniensis petitiones et promissiones postponens,
omnem gratiam et benevolentiam erga comitem Hanonien-
sem habebat. ***
[180] Intérim Sygerus Gandavensis castellanus ^ qui in
Flandria magnam parentelam hominesque multos et divitias
habebat, custodiam castri Gandavensis, quod Philippus
comes Flandrie ad reprimendam hominum Gandavensium
nimiam sgperbiam construxerat ^ reclamabat, dicens de »5
castellaria sua esse. Comes autem, quia in terra Flandrensi
nondum satis radicatus erat, et ne Sygerus de eo conqueri
posset, in recompensationem custodie ipsius munitionis cen-
a. Arndt : de feodo, suo de jure.
» Depuis la transformation que Frédéric !«' avait opérée en 11 80 de la 20
notion de prince de l'Empire, en réservant ce titre aux vassaux qui
tenaient immédiatement leur fief de l'empereury {e" comte de Hollande
n'était plus compté parmi les Reirhsjtirsten. Il espérait reprendre cette
place en se dégageant de la vassalité de la Flandre et en obtenant direc-
tement de Henri III les îles zélandaises. Cfr. Ficker, 122, et ci-dessus a^
§ 148, p. 230, n. I.
2 La terre d'Alost était comprise depuis Baudouin V de Flandre dans
la Flandre impériale (1056).
3 Le duc soutenait que dans le pays d'Alost il avait des alleux et des
avoueries qui étaient tenues de lui en fief. ^
4 Siger II, fils d'Arnoul de Guines, avait épousé la fille de Roger,
châtelain de Courtrai. Il fut châtelain de Cxand de 1 190 à 1200 (Duvivier,
Chartes inédites, n^ 145; cfr. n^ 155; Dk Smet, Corpus, II, 819) et châtelain
de Courtrai (Duvivier, Chartes inédites, n» 96, 1195).
5 En 1180. 35
Chronicon Hanoniense, 267
tum libratas terre' ci assignavit, sperans in illo et in ejus 1191
filiis magnum bonum ulterius ac servicium fidèle habere,
et ne in aliquo videretur juri contraire.
[181] Hiis quidem ^ et aliis comes Hanoniensis prepeditus
5 negotiis, ad dominum imperatorem accedere non potuit, sed
filium suum Balduinum pro se misit et cum eo milites
Renerum de Trit, Gerardum de Hamaida, Gislenum Belli-
montis castellanum, Renardum de Strepi, Gossuinum de
Herie^pont^ Walterum de Stankirca, apud Wormaciam Dec.
10 civitatem, cum nuncii ipsius comitis, Bernerus scilicet de
Roulcourt* vir nobilis, et Gislebertus Montensis prepositus
longas super adventum domini comitis a domino Romano-
rum imperatpre inducias habere non possent. Qui eciam ex
parte ipsius comitis pro promotione prepositi Leodiensis et
i5 canceliarii Cameracensis omnimodis laborabant, sed nichil
eis profuit, cum demum dominus imperator eos in votis et
petitionibus suis fefellerit. Igitur antequam ad dominum
imperatorem pervenisset Balduinus, comitis Fiandrensis et
Hanoniensis et marchionis Namurcensis filius, dominus
30 imperator, acceptis occulte a domino Johanne archidyacono
Cameracensi, ex una parte capituli Cameracensis electo,
tribus milibus marchis puri argenti, ab ipso Johanne et a
Walcero scolario, ex alla parte electo, super his incerto,
requisivit ut ambo super episcopatu Cameracensi sue volun-
23 tati et arbitrio prorsus se submitterent. Quod quidem Johan-
nes satis certus pro data pecunie summa facere non recu-
*savit; Walcerus eciam, cui dominus imperator episcopatum
promiserat, ejus promissis satis credens, animo letanti
concessit. Dominus vero imperator episcopatum Cameracen-
3o sem Johanni contulit, homini qui satis et honestus et religio-
sus videbatur. Walcero autem ordinavit expensas suas, que
' Cent livrées de terre : une livrée est une étendue de terre capable de
fournir une livre de rente (Godefroy, V, 7).
' Guise, XVIII, 55 = §§ 181-183.
35 3 Henripont (Hainaut, Soignies, Soignies).
4 Roucourt, cfr. § 72, n. 2.
268 Gisleberti
1191 erant in numéro mille et centum marcharum magno pondo,
persolvi, et 80 marcatas redditus dum viveret habendi a
Johanne sepedicto elccto; que quidem omnia in nulla parle
ab imperatore vel a domino Johanne electo erga dominum
Walcerum fuerunt observata. Quod quidem apud Haghe-
25déc. noam actum fuit in natali Domini. In quibus eciam diebus
ibidem judicium superius scriptum*, simile illi judicio quod
contra Robertum de Belren Montibus latum fuerat, contra
prepositum Argentinensem factum fuit.
1192 [182] Tune eciam temporis dominus Albertus de Retest,
Leodiensis ecclesie major prepositus et archidyaconus, cum
domino imperatore morabatur, expectans donum episcopa-
tus Leodiensis. Quod quidem quamvis ab una parte electus
esset» tamen fieri non poterat, quousque alii Alberto, fratri
ducis Lovaniensis, ipsius ecclesie archidyacono, ab alia
parte electo, esset electio abjudicata, et in manum domini
imperatoris per sententiam principum devenisset. Cum
13 janv. autem dominus imperator in octavis epiphanie Wormaciam
venisset, presenlatus est ci Bruno', Coloniensis ecclesie
major prepositus, vir nobilis et honestus, sed etate et infir-
mitate gravis, comilis Flandrensis et Hanoniensis consangui-
neus, electus in archiepiscopum. Cui dominus imperator
regalia sine diflicultate aliqua contulit. Qui quidem Bruno
nunquam consecrari voluit ^ sed pro corporis gravitale
« §141.
2 Bruno de Berg, fils d'Adolphe IV, était frère de l'archevcque Frc- aS
déric II (i 156-1158, t 1159), neveu de l'archevêque Bruno II (113'.
t 1137) et oncle de l'archevêque Knglebcrt (1216, f 1225) (Toeche, 217,
n. 10). La maison de Berg, dont les origines sont obscures, devait être
alliée à celle de Gueldre. Dans la Vi(a Albcrti (SS., XXV, 140), Bruno
est dit : cognattis et amiciis de Henri 1" de Brabant. Le comté de Berg, 3o
au XII« siècle, correspondait aux anciens ])ays ripuaircs de la riv^droite
du Rhin (Avalgau, Tuizihgowe, Keldahgowe, Ruricgowe). Bruno occupa
le siège de Cologne sous le nom de Bruno 111, de 1192 à 1193 (Toeche,
294); il mourut en 1200.
3 Ce détail est inexact (cfr. Toeche, 218, n. 1). Bruno fut consacré
le 31 mai 1 192.
35
Chronicon Hanoniense, 269
nimia episcopatum cito renunciavit, cui successit nepos ejus 1192
Aiulphus ', ipsius ecclesic major decanus, comitis Flandren-
sis et Hanoniensis consangaineus. Apud Wormaciam accessit
dominus Albertus Lovaniensis cum eis qui eum elegerant et
5 cum avunculo suo duce de Lemborch et patruo suo Alberto
comité de Danborch et de Musau''. Fraterautem ejus Henri-
cus dux Lovaniensis ad curiam cum ipso accedere non aude-
bat; imputabatur cnim ipsi duci quod per violentiam fratrem
suum eligi fecisset. Itaque Albertus Lovaniensis domino
10 imperatori tamquam elcctus presentatus est. Alberto autem
de Retest cum sua licet minore parte resistente, dominus
imperator super discordia electionis sententiam a principi-
bus requisivit. Quod quidem judicium domino Brunoni
Coloniensi electo et domino Conrardo Magunciensi archi-
iS episcopo et domino Johanni Treverensi archiepiscopo'' et
Monasteriensi, Metensi, TuUensi ^ Argentinensi *, Spirensi ^
Herbipolensi ^, Babelbergensi, Basiliensi ' episcopis commis-
sumest,Woldenensique etLorcensi* et Prumensi abbatibus^.
Sententiam autem Alonasteriensis episcopus protulit, et inde
20 alios omnes sequaces habuit, quod episcopatus Leodiensis in
manus domini imperatoris devenisset, dandus ad volunta-
tem suam, présente et audiente Alberto Lovaniensi et suis,
qui inde dolebant, et Alberto de Retest et suis qui inde gaa-
debant, quia in episcopatu Leodiensi Albertus de Retest
25 omnem spem bonam habebat, cum ei illum dominus impe-
a. Arndt : Musan; Guise : Musau. — h. A, Arndt : Lonensi.
' Adolphe de Berg, fils d'Éverard V-^, comte d'Altena; il fut déposé
le 19 juin 1205 et mourut vers 1220.
^ Jean, archevêque de Trêves, 1 190-12 12.
3o ^ Pierre de Brizey, évêque de Toul, f 1192.
4 Conrad II de Hûneburg, évoque de Strasbourg, 1 190-1202.
5 Otto de Henneberg, évoque de Spire, 1 188-1200.
^ Henri III de Berg, évêque de Wùrzbourg, 1192-1197.
7 Liutpold de Rôtelen, évêque de Bâle, Ii9i.?-i2i3. Les autres prélats
35 (Mayence, Munster, Metz, Bamberg) sont indiqués au § 109.
^ Les abbés de Fulda, de Lorsch et de Prum (cfr. p. 159, n. 4).
2no Gisleberti
192
rator ante judicium promississet, et post factum judicium
sepius promisit. Cum autem Balduinus, comitis Flandrensis
et Hanoniensis et marchionis Namurcensis filius, pro pro-
motione consobrini sui Alberti de Retest laborabat, tamquam
pro eo de quo nemo dubitare videbatur, domious imperator 5
accepta nimia pecunia a Lothario clerico, viro nobili, prepo-
10 janv. sito Bonnensi, fratre comitis de Hostade, cancellariam suam
* que tune vacabat, ei vendidit'. Secunda autem die a dona-
tione illa canceliarie eidem Lothario sub testimonio pre-
dictorum principum, astantibus eciam utroque Alberto, lo
13 janv. episcopatum Leodiensem contulit. Que quidem donatio et
scandalum in ecclesia et in populis multis fecit, et ipsum
Mbertum Lovaniensem et eundem Lotharium ad mortem
festinam perduxit. Albertus autem de Retest in promissis
defraudatusest, cui dominus imperator pro expensis factis i5
5oo marchas restituere voluit, quas ille accipere contempsit.
[183] Intérim comes Hollandensis domino comiti Flandrie
et Hanonie super feodis que a comité Flandrie habuerat,
hominium fecit". Balduinus autem filius comitis, acceptis
patri suo induciis veniendi ad dominum imperatorem 20
quandocumque vellet vel posset, ad patrem suum reversus
est; que inducie usque ad tempus congruum et aptam comiti
Hanoniensi fuerunt concesse.
[184] Eodem ^ anno scilicet 1191, Acra civitas diu obsessa
capta fuit, in cujus obsidione Philippus rex Francie egro- 25
« Lothaire, prévôt de Bonn, était frère du comte Thierry de Hoch-
staden (§ 138. p. 207, n. i). Il avait été régulièrement élu archevêque de
Cologne, mais s'était retiré devant Bruno 111 (Toeche, 217, 224 et suiv.).
Cfr. sur ces événements Lamhertus parvus, SS., XVI, 650; Chron. regia
Colon. (Éd. Waitz), 155; Willelm. Neibi'RG., IV, 37 (SS., XXVII, 242). 3o
La Vita Alherti (SS , XXV, 142 et suiv.) est la seule source d'après
laquelle Albert de Rethel se serait désisté en faveur d'Albert de Louvain;
Toeche (225, n. i) croit, peut-être à tort, que ce récit est faussé dans
l'intérêt du candidat brabançon.
' Cfr. § 179. ^^
3 Guise, XVIII, 56 = §§ 184. 185.
Chronicon Hanoniense. 271
tare cepit, cui quidem dicebatur quod rex Anglie in mortem 1192
ejus vel veneficiis moliretur. Unde rex Francorum tam
infirmitate quam ex odio régis Anglorum assumpta occa-
sione, in Franciam rediit mense Januario". Cujus recessus
5 peregrinis christianis, quibus unicam videbatur in ipso rege
refugium, dolorem et detrimentum, Sarracenis autem, qui
ejus solius presentiam prc ceteris abhorrebant, gaudium
contulit. Cornes autem Flandrensis et Hanoniensis et mar-
chio Namurcensis, audito ejus adventu, Parisius ad ipsum (1191)
10 accessit, eiqi^e suum hominium pro Fiandria obtulit, quod ^^^ ^^^•
quidem hominium suscipere dominus rex negavit, non
considerans quod ipse comes erga ipsum, super parte illa
que ad ipsum et ad filium ejus Ludovicum devenerat, fide-
liter egisset, cum ipse comes in primis terrarum occupatio-
i5 nibus domino régi contrarius nimis extitisse potuisset.
Verum dominus rex donis et promissis domine Mathildis
regine, uxoris comitis Flandrie, partem totam que ad comi-
tem Hanoniensem devenerat de terra Flandrie, in dotalicium
ipsius Mathildis converti volebat. Comité autem Flandrie et
ao Hanoniensi justiciam requirente, nichil equitatis vel beni-
gnitatis in domino rege Francorum ipse comes invenire
poterat, cui multa in multorum viribus et grandibus expen-
sis exhibuerat servicia. Comiti autem justiciam requirenti et
nichil proficienti intimatum fuit Parisius a quibusdam
a5 amicis suis, domini régis familiaribus, quod dominus rex
eum capere proposuerat. Comes autem assumpto secum uno
milite et duobus servientibus nocte recessit, relictis ibi sociis
et servientibus suis, qui in crastino eum secuti sunt. Unde
dominus rex graviter turbatus fuit, et comiti minas inferens,
3o contra ipsum exercitus suqs summonuit et Flandriam
intrare asseruit. Econtra comes sibi providit. Cui homines
Flandrie tam majores quam minores auxilium vividum
promiserunt, laudantes domino comiti contra regem bellum
aggredi, si terram Flandrensem intrare presumeret. In hiis
35 itaque comes Hanoniensis de jure suo confidens, viriliter se
habuit.
» Cont. Aquic, SS., VI, 427 : a7ite dies nativitatis.
2*72 Gisleberti
1192
[185J Mirandumestequidem, imochristianoram peccatis
imputandum, quod congregatis ab universis mundi hujus
partibus, in quibus nomen Christi invocatur, militibus pro-
bis et electis cum suis quampluribus principibus, quasi
nichil in regno Jhesu Christi recuperando profecerunt, cum 5
solam civilatem Acram recuperaverunt. Quorum quibusdam
a Sarracenis interfectis, quibusdam infirmitate propria pre-
veniente mortuis, quamplures tam majores quam minores,
et fere omnes, relicta sancta civitate Jherusalem apud gen-
tiles, ad propria reversi sunt. De quibus unus. qui in regno 10
Francie ditissimus et potentissimus princeps erat, Henricus
scilicet Campanensis comes \ valde juvenis, martirio Christi
prorsus expositus, onus et laborem morandi in partibus illis
sibi assumpsit, unde pre ceteris hujus mundi principibus et
aliis viris tam clericis quam laicis laudem et gioriam habere i5
meruit. Cum autem quamplures in partibus Jherosolimita-
nis tam majores quam minores decesserint, de potencioribus
principibus et aliis nobilibus et mihtibus strenuis dicendum
est, qui ibi a seculo migraverunt, quorum nobis nomina
nota sunt: Fredericus Romanorum imperator% Fredericus 20
fiiius ejus dux Suevorum ', landgravius Duringhie * ipsius
imperatoris nepos, Robertus comes de Nassoa \ et Henricus
cornes de Diecea ^ et Fredericus de Husa^ ipsius impera-
toris familiares et secretarii ; Englebertus comes de Monte ^
Henricus comes de Bar le duc ^ Henricus dux Burgundio- 2S
num", Rainaldus de Nivernis", Theobaldus comes Blescn-
» Cfr. § 172.
2 Frédéric Barberousse, t 10 juin 1190 (§ 152).
3 Frédéric, duc de Souabe, f 20 janvier 1191 (§ 152).
4 Louis III, landgrave de Thuringe, f 16 octobre 1190, était fils de 3o
Jutta, sœur de Frédéric de Barberousse, et de Louis II de Thuringe.
5 Robert III, comte de Nassau, f npo-
6 Henri, comte de Dietz.
7 Frédéric de Hausen, cfr. § 136, p. 202, n. 7.
8 Englebert I", comte de Berg, f fin juin 1 189. 3d
9 Henri I", comte de Bar-le-Duc, ■\ \\9^-
'o Hugues III (cfr. § 69, p. 109, n. i), duc de Bourgogne, f ii93-
•I Renaud de Nevers, seigneur de Décise, fils du comte Guillaume III.
Chronicon Hanoniense . 273
sis % Stephanus cornes frater ejus", cornes de Vendosma % 1192
Radulphus cornes Clarimontis^ Rainaldus Agulius''^, Nivelo
agnomine Pauper, Johannes cornes Ponciaci ^, Bernardus de
Sancto Walerio^, vice-dominus de Pinkinio ^, Fiorentius de
5 Hangest, Philippus cornes Flandrie^, Robertus advocatus
Betunensis ^°. Willelmus castellanus Sancti Audomari ", Oli-
verus de Maskelinis ", Rogerus de Hardencort '^, Radulphus
de Cochi '*, Radulphus de Tur, Willelmus de Petreponte,
Wido de CastelHone '^, Lovellus frater ejus, Andréas de
10 Briena *^, Conrardus marchio IVlontis-Ferrati, qui in primis
terre illius aggravationibus ipse solus princeps contra
gentiles Acram et Tyrum civitatem detinuit ^^ Jacobus de
a. Arndt : Aguluis.
' Thibaut V le Bon, comte de Blois, fils de Thibaut le Grand; f 1191.
iS 2 Etienne, comte de Sancerre, f 1191.
3 Jean I®"^, comte de Vendôme, f 1192.
4 Raoul I«^ comte de Clermont, f 15 octobre 1191.
5 11 faut lire probablement ai^ulius; j'ignore le sens de ce cognomen.
^ Jean 1", comte de Ponthieu, f 1 191.
20 7 Bernard de Saint -Valéry-sur-Somme signe, en 1187, un acte de
Marguerite, reine d'Angleterre, sœur de Philippe-Auguste (Deusle,
Catalogue, p. 498).
8 Gérard II de Picquigny, vidame d'Amiens.
9 Philippe, comte de Flandre, f i*"^ juin 1191.
2^ 10 Robert V, avoué de Béthune, f 18 janvier 1191.
" Guillaume IV, avoué de Saint-Omer (vers 1175-1 191/92), avait épousé
Ida d'Avesnes, fille de Nicolas ((imy, Châtelains de Saint-Omer, 23-26).
12 Olivier de Machelen, sur la Lys (Flandre orientale, Gand, Deynze) ;
cfr. Du Chesne, Guincs, pr., 27, charte de Philippe d'Alsace pour
'^o l'abbaye de Tronchiennes, 1166 : 5. Oliveri de Machlinis, et 228.
'3 Probablement Harcourt (Eure). Roger d'Harcourt souscrit, le
ler mars 1189, une charte de Richard Cœur-de-Lion (Anselme, Histoire
généalogique, V, 125).
H Raoul de Coucy, qui avait épousé Agnès de Hainaut, fille de Bau-
35 douin IV (§ 35, p. 68, 18).
'5 Gui, frère de (xautier de Châtillon, comte de Saint-Pol, 1 196-1233.
'^ André, fils de Gautier II, comte de Brienne.
'7 Cfr. § 135, p. 200, n. 5.
18
274
Gisleberti
192 Avethnis, Osto de'Trasiniis, Walterus de Warini, Eustacius
senior de Ruez, Balduinus Caron, Robertus de Belren,
Matheus de Wallaincort, Radulphus de Vendogiis \ Walle-
ras de Aunoit, Henricus Bincensis castellanus, Wido et Fulco
fratres de Fontanis, Walterus et Arnulphus fratres de Goi, 5
Johannes et Richardus, Theodericus, Ivo, fratres de Orca,
Ivo de Tumaidis, Amandus de Nasta \, Ywanus de Valen-
cenis, Matheus de Arbro\ Hugo tilius ejus, Hellinus de
Wavrin Flandrie senescalcus et Rogerus Cameracensis epis-
copus, fratres; Hellinus de Maisnil ^ Alelmus de Fontanis ^ 'o
Johannes de Hossel ^ Wido de Erbelaincort^ ^ Radulphus de
Anvin *^ Radulphus de Maini, Walterus de Casnoit, Nicho-
laus de Pereweis, Balduinus et Nicholaus filii ejus.
[186] Rex autem ^, mutato consilio suo priori malo con-
a. Guise : Herbelaincourt. — b. Arndt : Amini. '^
1 Raoul de Vendegies. Il y a deux Vendegies dans le département du
Nord, l'un dans le canton du Quesnoy, l'autre dans celui de Solesmes.
2 Naast, sur la Senne (Hainaut. Soignies, Soignies).
3 Mathieu de Arbere est cité dans une bulle d'Alexandre III (15 septem-
bre 1179), confirmant les biens de l'abbaye de Ghislenghien : ex dono 20
Mathei de Arbere viginti solidos annuatim solvendos apud jfurbise, quicquid
juris habetis in décimas de Lens (Duvivier, Hainaut, 619). Il s'agit d'Arbre
lez-Ath (Hainaut, Ath, Chièvres).
4 Un autre Hellin de Maisnil paraît, en 1244, dans un acte d'Arnoul de
Mortagne, châtelain de Tournai, approuvant une donation faite aux Tem- aS
pliers. Est-ce Vieux-Mesnil (Nord, Avesnes, Berlaimont) ou Le Maisnil
(Nord, Lille, Haubourdin)?
5 II semble qu' A/e/mus de Fontanis ne doive pas être de la même lignée
que les frères Gui et Foulque cités plus haut (cfr. § 252).
^ Jean de Housseel signe ( 1 1 86-1 189) un accord entre Jacques d' Avesnes 3o
et l'abbaye de Saint-Denis de France au sujet des bois de Wignehies,
Buironfosse, la Flamengrie, Sorbais (Duvivier, Hainaut. 652). Ktait-ce
Housset, au sud de Guise? On sait que cette dernière place appartenait
aux d'Avesnes (§ 43, p. 78).
7 Herlincourt (Pas-de-Galais, Saint-Pol, Saint-Pol). 35
'^ Raoul d'Anvaing, cité 1182 {Radulfiis de Avcnncs) dans un acte pour
Bonne-Espérance (Duvivier, Chartes inédites, n» 60).
9 Guise, XVIII, 57 = §§ 186-189.
Chronicon Hanoniense. 275
tra comitem Flandrensem et Hanoniensem et marchionem 1192
Namurcensem, mandavit ej per litteras, ut securum haberet
conductum accendendi ad se. Cum quo apud Peronam in
Viromandia pacem firmavit sic, quod cornes 5 milia marchas
î> puri argenti pondo Trecensi, duobus terminis infra annum
solvendas, pro relevio terre Flandrie domino régi pepigit,
cum juris sit sed non amoris in Francia, ut quiiibet homo
pro relevio leodi sui ligii tantum det domino suo, quantum
ipsum feodum intra annum valeat '. Pro hominio autem
10 comiti et ejus uxori Margharete comitisse, terre Flandrensis
juste heredi, dominus rex apud Atrebatum diem constituit
dominica in quadragesima Reminiscere. ler mars
[187] Intérim dominus cornes Flandrensis et Flanoniensis
et marchio Namurcensis in capite jejunii ^ per mandatum 19 févr.
\b domini imperatoris Romanorum domino Lothario Leodiensi,
ut supra dictum est, electo et regalibus investito, apud Leo-
dium nuper advenienti occurrit. Cui comes ipse cum aliis et
comitibus et nobilibus et ministerialibus et civibus homi-
nium et fidelitatem fecit ^; cui eciam omnes fere clerici tam
20 majoris ecclesie quam minorum ecclesiarum prelati et cano-
nici fidelitates fecerunt. Duo autem episcopatus fidèles, scili-
cet Henricus dux Lovamensis et Henricusdux de Lemborch,
avunculus ejus, hominium facere contradicebant. Albertus
etenim, ducis Lovaniensis frater, a quibusdam electus, cum
25 quibusdam canonicis ad dominum papam Celestinum* tran-
sierat pro sua eiectione confirmanda et potestate " domini
imperatoris in episcopatibus conferendis minuenda ^
a. Arndt : potestatem.
' GUILHERMOZ, 313, n. 169.
3o 2 Caput jejunii, le mercredi des cendres, 19 février 1192 (Du Gange, II,
152). Baudouin d'Avesnes (édit, Kervyn, II, 646) traduit : a kapesjunes,
3 Cfr. Vita Alberti, SS., XXV, 143.
■♦ Célestin III, 30 mars 1191 -8 janvier 1198.
? Gislebert montre ici sa partialité pour le candidat de son maître;
35 Albert de Louvain avait été élu par la grande majorité, et les droits de
l'empereur étaient assurément contestables.
2 y 6 Gisleberti
1192 [188] Cornes Flandrensis et Hanoniensis et marchio
,«r mars Namurcensis die predicto Atrebatum cum uxore sua Mar-
ghareta comitissa venit, et domino régi pro Flandria ligium
fecerunt hominium et fidelitatem. Tune temporis dominus
rex a comitibus, Boloniensi ' scilicet et Ghisniensi ^\ honninia b
suscepit, que ad comitem Flandrensem devenire debebant \
et a Balduino, filio Evrardi Radonis, super Moretanea '
Castro. Tune temporis dominus rex totam Viromandiam
occupaverat de qua tamen Sanctum Quintinum comitisse
Bellimontis Aenore, juste heredi ipsius terre, tenendum «o
cum aliis castris que ipsa in vita comitis Flandrie Philippi
tenebat, concessit '. Ipse autem dominus rex in spe succe-
dendi mansit, quia illa proprii corporis heredem non habe-
bat.
iSfévr.- [189] Eodem tempore quadragesimali dominus comes »5
5 avril domino Johanni Cameracensi electo hominium fecit super
castellaria Cameracensi ^ in castris Oisi et Havrancort ^ ^ et
Paluel \ que eorum dominus ab ipso in feodo tenere debe-
bat; unde domina Marghareta, comitis Blesensis filia ^ neptis
a. Arndt : Ghisniensi. — b. Arndt : Haurancort. 20
1 Renaud de Dammartin, époux d'Ida, f 1227. L'hommage de Renaud
est du 26 décembre 1 191 (Teulet, Layettes du trésor des chartes, I, 167).
2 Baudouin II de Guines (i 169-1205).
3 Le contraire résulte des clauses du traité d'Arras.
4 Baudouin de Mortagne avait succédé à Evrard Radou III, son père, 25
comme châtelain de Tournai, vers 1190 (D'Herbomez, Châtelains, I. 67).
5 Éléonore conserve le Valois, Chauny, Ressons, Lassigny, Saint-
Quentin, Ribemont, Origny, avec des rentes à Roye et à Péronne
(Delisle, Catalogue, du 26 décembre 1191 au 4 avril 1192. L'acte a été
publié par Douët d'Arcq, Recherches sur les comtes de Beaumont, 54). 3o
6 La châtellenie de Cambrai appartenait au comte de Flandre {Form.
territ., I, ch. XII et spécialement p. 148 et suiv.) comme fief cambrésien.
7 Havrincourt (Pas-de-Calais, Arras, Berlincourt).
« Palluel (Pas-dè-Calais, Arras, Marquion).
9 Marguerite de Blois, veuve de Hugues III d'Oisy et nièce de Philippe- 35
Auguste. Cfr. Form. territ., V, 191.
Chronicon Hanoniensc. 277
domini régis Francorum, ipsi domino régi Francorum con- 1192
tra jus et rationem hominium fecerat, que a marito suo
Hugone de Oysi unicam habebat filiam, que ' eciam in eodem
anno nupsit fratri domini imperatoris Ottoni, comiti pala-
5 tino Burgundie ^ qui postea citius de communi consensu ab
invicem separati sunt ^
[190] Anno Domini 1192 \ termino paschali cornes Flan- 5 avril
drensis et Hanoniensis et marchio Namurcensis ad dominum
imperalorem in Theutoniam transivit, et ei super feodis, que
10 ab eo habuerat comes Flandrie. hominium fecit^
[191] Omnia ista predicta, scilicet guerras contra domi-
num regem Francorum quandoque et contra comitem Flan-
drie et ducem Lovaniensem et Jacobum de Avethnis, et
omnes acquisitiones et occupationes terrarum suarum, scili-
i3 cet Flandrie et Namurci, dominus comes Balduinus per suos
solos Hanonienses, tam in eorumviribus quam eorum pecu-
nia, complevit.
[192] Eodem anno mense Augusto^, Albertus ducis Lova- 31 juill.
niensis frater, Leodiensis electus, peractis in curia Romana
20 ad voluntatem suam negotiis suis, ad propria reversus est,
1 Que eciam ne se rapporte pas à la fille de Marguerite, comme le croit
Reixkcke, Geschichte der StaJt Cambrai, 6i, n. 7, mais à Marguerite, elle-
même, qui épousa Olton de Bourgogne (Cfr. Form. tcrrit., P, 58, n. 7).
2 Otton était le troisième fils de Frédéric Barberousse; il tenait la
25 Franche-Comté de sa mère Béatrix, fille de Renaud III. Il mourut
le 13 janvier 1201 (Wixkklmann, Philipp vo7i ScJmahen, 517). Il s'intitule
tantôt comte, marquis, duc, tantôt comte palatin de Bourgogne; ce
dernier titre prévalut sous ses successeurs de la maison de Méranie.
? Elle contracta une troisième union avec Gautier d'Avesnes.
3o •+ (tUise, XVIII, 58 -^ §§ 190-192.
? Le 10 avril, Henri VI était à Spire (Stumpf, n» 4743).
" Cfr Balduin. Ninovens., SS., XXX, 537. La Vita Alherti, qui, sur
cet événement, est la source la plus précise, donne ici le 31 juillet (SS,
XXV. 147).
278 Gisleberti
1192 scilicet ad terram fratris sui ducis Lovaniensis; satis etenim
leviter causas suas ad votum suum promovere potuit, cum
nemo sibi adversaretur in curia, quia Lotharius totam spem
suam non in Deo sed ia domino imperatore posuerat, et domi-
nus papa potestati et dignitati, quam dominus imperator in 5
ecclesiis episcopalibus et abbatiis majoribus habebaî, valde
erat contrarius. Unde Albertus super proinotione sua execu-
tores habuit dominum Brunonem Coloniensem archiepisco-
pum, et dominum Willeimum Remensem archiepiscopum \
ut ilii Lotharium excommunicarent, et omnes tam clericos 'o
quam laycos qui ei fidelitatem fecerant. Unde eciam domino
Willelmo Remensi archiepiscopo, Sancte Sabme cardinali,
apostolice sedis legato, injunctum fuit, ut ipsum Albertum
in sacerdotem ordinaret et in episcopum consecraret. Unde
dominus archiepiscopus, non considerato quid super hoc i'>
posset evenire in posterum, honori suo ascribens quod homo
ad regendum tantum episcopatum sibi consecrandus trans-
mitteretur, qui de sua dyocesi non esset, ipsum Albertum
24 sept, mense Septembri in sacerdotem ordinavit"", et in Leodiensem
episcopum consecravit. Quo audito dominus imperator Léo- 20
dium venit, ut Lotharii electi sui in Leodio causam promo-
veret, et ab eis qui fidelitates facere negabant, voiuntatem
suam et fidelitates illorum haberi faceret, et ut inter comi-
tem Hanoniensem et Henricum ducem Lovanienscm super
suis discordiis componeret. Itaque dominus imperator mense 25
Septembri ^ Leodium venit, ad quem comes Flandrie et
Hanoniensis et marchio Namurcensis ibidem accessit, quem
dominus imperator secum apud Trajectum deduxit. Ibi
dominus imperator comitem Hanoniensem cum duce Lova-
nicnsi in hune modum concordavit *, quod dux Lovaniensis 3o
I Cfr. Chronica regia Colonioisis, éd. Waitz, 155.
^ On a vu, au § 175, qu'il n'était que sous-diacre : Céle^tin III l'avait
ordonné diacre (SS., XXV, 146).
3 Sur la présence de l'empereur à Liège, cfr. V/ta Albcrti, SS., XXV,
150; Vita OdiliiT. I, IV (^Anal. liollanJ., XIII, 207): Lamb. Parv., ad. 35
ann. 1192, et SlUMPF, 4771.
4 D'après la Vita Albtrti (SS., XXV, 150), cet accord fut conclu à Liège.
Chrordcon Hanoniense. 279
comiti Hanooiensi villas, scilicet Thienas in Hasbanio et
Liernuth '», quas ei antea cornes libère et perpetuo tenendas
concesserat S prorsus dimisit, et ipsis viUis omnino abrenun-
ciavil, et 700 marchas argenti per ipsum imperatorem duci
5 Lovaniensi a comité datas, et postea 5 00 marchas per comi-
tem Flandrie Phiiippum datas, comiti Hanoniensi reddere
dux Lovaniensis pepigit; comes autem Hanoniensis homi-
niam castri de Aenghien ei rehabendum concessit, de quo,
ut supradictum est % ita compositum erat quod Englebertus
10 de Aenghien, ipsius castri possessor, nullum duci contra
comitem Hanoniensem in castro illo ferret auxilium, nec
comiti contra ducem Recognitum autem in eadem composi-
tione fuit, quod dux Lovaniensis in terra de Alost quedam
feoda habcbat, unde compositum fuit quod fiiius quilibet
i5 comitis Hanoniensis ^ ea a duce Lovaniensi in feodo teneret.
Quod ita factum postea fuit, sed comes Hanoniensis ipsius
hominii justiciam et servicium et partem de Geralmont,
quam ipse dux ex parte uxoris sue pro allodio reclamabat,
a duce in vadio accepit. Ibidem dominus imperator effecit,
20 quod dux Lovaniensis Lothario Leodiensi electo hominium
et fidelitatem fecit, et fratrem suum Albertum, jam in epis-
copum consecratum, abjuravit.
a. Arndt : Lerunt.
* Cfr. § 150, où il est fait mention également des 700 marcs dus par le
25 comte de Hainaut. Quant aux 500 marcs, ils avaient été promis par
Philippe d'Alsace en compensation des dommages causés au duc en 1189
(cfr. § 157).
' § 178.
3 Le comte de Hainaut, prince de l'Empire, ne pouvait comme tel
3o prêter serment au duc de Brabant; on imagine donc un arrangement
d'après lequel le fils du comte recevrait les fiefs que le duc possédait dans
le pays d' Alost, mais le comte reprit lui-même en gage (ce qui n'était pas
un hommage) la justice, les services de ces fiefs et la partie de Grammont
que Henri I«^ avait réclamés comme dot de sa femme Mathilde, fille de
35 Mathieu de Flandre; cfr. P'icker, i^om Hccrschilde, p. 121.
1192
8o Gisleberti
1192 [193] Albertus autem ' Remis morabatur "" et imperium
intrare formidabat. Intérim autem surrexerunt quidam viri
iniqui de Theutonia, et Remis venientes et ibi m.orantes se
exules esse dicebant, qui in mortem Alberti laborabant.
Albertus autem, homo pius et liberalis, iliorum ficto dolori 5
compa tiens, eos seeum in cibariis suis sepius colligebat et eos
admodum honorabat. lili autem querentes et tempus et
locum, ut Albertum occiderent, quadam die finxerunt se ad
patriam suam regressuros, qui cum accepta ab hominibus
24 nov. Remensibus quos noverant licentia, civitatem egressi sunt ^; 10
quos ut magis honoraret Albertus episcopus, ascenso equo
cum eis, assumpto secum uno clerico et uno milite, in cam-
pum exiit. Quem illi proditorie interfecerunf*, suumque
equum secum deduxerunt et in Theutoniam reversi sunt.
Albertus autem de cujus morte tali dolendum est, in majori iS
ecclesia Béate Marie Remis mense Decembri sepultus est;
cujus mors ex instinctu domini imperatoris et domini
Lotharii Leodiensis electi et fratris ejus comitis de Hostada
processisse dicebatur. Lotharius autem Coionie in majori
ecclesia, tactis sacrosanctis, juravit se mortis hujus nescium ao
et totius hujus culpe immunem ; quod tamen sibi nichil pro-
ficiebat. Ipse autem Lotharius veniens Hoyum ^, comiti
Fiandrensi et Hanoniensi et marchioni Namurcensi manda-
26 déc. vit, ut ad se accederet, qui ad cum venit secunda die natalis
27 déc. Domini. Tercia autem die ibidem coram comité Fiandrensi a*)
et Hanoniensi et marchione Namurcensi et coram Gerardo
comité de Loz multisque aliis tam clericis quam laycis
juravit idem quod Colonie et Leodii super innocentia sua
juraverat. Deinde ipsum comitem Hanoniensem tamquam
fidelem suum monuit, ut eum juvaret contra ducem Lova- 3f>
nicnsem, qui ei hominium et fidelitatem fecerat, tune autem.
' Guise, XVIII, 59 = §§ i93-i97-
2 Le séjour de Reims est longuement décrit dans la Vita Alberti.
? ToECHE, 228 et suiv.
4 Cfr. Vita Alberti, SS., XXV, 162-164. 35
5 Huv.
Chronicon Hanoniense. 281
contetnpto hominio et fidelitate postposita, ei inimicabatur, 1192
et ab eo mortem fratris sui requirebat.
[1941 Cornes autem, audientibus universis tam clericis
quam laycis, ipsi Lothario auxilium tamquam domino suo
5 promisit, ita, inquam, quod si dux Lovaniensis in episcopa-
tum insurgeret, et ipse Lotharius contra ducem exercitum
suum commoveret, ipse cornes cum viribus suis et episcopa-
tum et dominum suum contra ducem juvaret. Consiiium
autem dédit comes domino Lothario, ut in castris suis mora-
10 retur et ibi securus se haberet, donec videret quid dux
Lovaniensis contra eum facere intenderet, et missis nunciis,
viris discretis, ad dominum imperatorem, ejus consiiium
exspectaret, que quidem omnia sic et facere et sustinere ipse
Lotharius comiti promisit. Quarta autem die natalis Domini 28 déc.
i5 dominus comes cum duce Lovaniensi ad peticionem ipsius
ducis in Hasbanio coUoquium habuit. Ibi dux comitem tam-
quam propinquum et consanguineum suum ' districtius
monuit, ut in morte fratris sui vindicanda eum juvaret. Unde
comes respondit, quod ipse paratus erat eum juvare, salva
20 fidehtate dominorum suorum. Dicebat autem dux, quod
episcopatui Leodiensi nuUum malum inferre volebat, sed
dominum Lotharium inimicum suum mortalem esse dicebat.
Comes autem a coUoquio illo recedens, domino Lothario per
suos fidèles et per fidèles ipsius Lotharii mandavit ut in
35 castris suis moraretur, quousque videret ad quem finem res
ista deveniret, et consiiium domini imperatoris haberet; si
autem in terra Leodiensi pro duce Lovaniensi morari time-
ret, in Hanoniam veniret et ibi securius maneret. Lotharius
autem pusillanimis, mutato proposito, cum paucis tam nocte
3o quam die quasi fugiendo secessit in Theutoniam, et usque ad
dominum imperatorem pervenit, qui eciam dominus impe-
rator in his molliter se habebat. Cui eciam domino impera-
I Ce cousinage remonte à Yolande de (xueldre, femme de Baudouin III
de Hainaut, dont la sœur Jutta avait épousé Waleran Payen, grand-père
35 de Marguerite, mère elle-même de Henri I", duc de Brabant.
282 Gisleberti
1193 tori dux Lovaniensis tt dux de Lemborch, avunculus ejus,
mortem fratris sui Alberti imputabant, qui eciam cum Hen-
rico, duce Saxonum dicto ', illius ducis quem dominus
imperator exheredavit filio, confederati sunt contr'a domi-
num imperatorem, et cum eis dominus Conrardus Magun-
tiensis archiepiscopus, homo melancolicus, et Bertholdus %
dux Ciringhiorum, multique alii principes et alii nobiles;
quos tamen omnes dominus imperator ad voluntatem suam
reduxit, ita quod nullus eorum in pace cum domino impe-
ratore facienda consilinm sociorum suorum expectabat. Ex 10
vanis autem suggestionibus ducis de Lemborch, avunculi
sui, dux Lovaniensis per se et per suos complices dominum
Henricum imperatorem ab imperio et dignitate deponere
putabat ^ et se imperatorem fieri sperabat; quod quidem
ipsi duces domino pape Celestino insinua verunt, et per nun- \b
oies ei confederati sunt. Ipse enim papa Celestinus rancorem
nimium tune temporis contra ipsum imperatorem conce-
perat.
[195] Post natale vero Domini dux Lovaniensis cum duce
de Lemborch, avunculo suo, et multis hominibus tam comi- 20
tibus quam consanguineis suis terram comitis de Hostada
invasit, et omnia castra sua, excepto Ara * Castro fortissimo,
ei abstulit et totam terram in vindictam fratris sui devasta-
» Henri le Jeune, fils de Henri le Lion, qu'on appelait toujours le duc
des Saxons. 3^
2 BertholdV(i 186-1 218), fils de Berthold IV (cfr. § 109, p. 161, n. 3).
3 Cfr. ToECHE, 244.
4 Otton d'Ahr (Altenahr. Prov. rhén., Cologne) avait épousé, en 1147,
l'héritière du comté de Hochstaden; depuis lors, les deux comtés furent
fusionnés. Ahr semble trop éloigné du Brabant pour que Henri l"^ pût 3o
rien entreprendre contre ce château-fort : mais le duc avait pour alliés
non seulement le duc de Limbourg, mais encore d'autres comtes sans
doute mieux en état de faire campagne dans la vallée de l'Ahr. Ménil-
glaise (II, 57) a cru qu'il s'agissait de Haren, près de Maestricht.
Chronicon Hanoniense. 283
vit. Unde castrum Dalehem '^ ' Vyalerannus, ducis de Lem- 1192
borch filius, sibi per aliquot tempus retinuit. Hec autem
omnia satis leviter et occupare et dévasta re potuerunt, cura
nemo eis resistebat; que quidem omnia demum ipse cornes
3 de Hostada, facta pace cum duce de Lemborch et duce
Lovaniensi, recuperavit, mediante quidem pecunia.
[196] Ex clamore autem super morte Alberti episcopi ad
dominum papam Celestinum delato, dominus Lotharius
excommunicatus fuit, et ejus bona omnia, scilicet prepositura
10 Bonnensis et alie multe quas habebat aliis personis collata
sunt. Lothanus autem excommunicationem diucius sus-
tinerc nolcns, ad curiam Romanam transivit, ut absolveretur
et ut vel episcopatum Leodiensem vel alia bona retineret.
Quem dominus papa absoivere noluit, quousque ille juravit,
i5 quod arbitrio domini pape prorsus staret. Arbitrium autem
domini pape fuit, quod ille episcopatui Leodiensi et omnibus
bonis suis que habuerat abrenunciavit et abjuravit. Sola
autem prepositura in Confluentia ei a domino papa dimissa
est. Injunctum est eciam ei, ut ulterius ad ordines vel aliquam
20 dignitatcm promoveri non possit. Sicque confusus ex crude-
lissimo domini pape arbitrio ad terram nativitatis sue rever-
sus est. Tune temporis sedes Ueodiensis vacabat, cum multi
ad illam anhelarent.
[197] Eodem anno ^ inter natale Domini et quadragesi- 1193
2b mam Philippus rex Francorum in régis Anglorum terram Avant
insurrcxit et quedam castra occupavit. Unde ei a quibusdam ^^ ^° ^^^'"•
a. A. A^, Arndt et tous les éditeurs : Dolehain.
' Tous les éditeurs disent Dolhain-Limbourg. C'est Ualhem. à i6 kilo-
mètres au nord-est de Liège; les comtes de Hochstaden tenaient ce
^o château en fief des ducs de Brabant (cfr. Eknst, Histoire du Limbourg. V,
211 et suiv.). Dalhem est généralement appelé Dalehew dans les chro-
niques et dans les actes, mais quelquefois Dolelun et Do/en, forme romane.
Dolhain, au pied de Limbourg, n'a jamais eu de château.
2 Sigcb. Cojit. Aguic j SS , VI, 430; A?in. Colon., 317.
284 Gisleberti
1 193 proditoribus castrum Gisors, quod pre ceteris affectabat, red-
ditumfuit. Dum rex in partibus Jherosolimitanis moraretur,
frater ejusdem régis Anglorum Johannes, qui Sineterra dice-
batur, fratri suo et domino absenti regnum et omnia bona
ejus auferre moliebatur. S
[198] Anne Domini 119^ ^ Richardus rex Anglorum a par-
tibus Jherosolimitanis rediens, ventis sibi contrariis, in ter-
(1192- ram ducis Austrie ' applicuit ^ quem dux Austrie cepit et
(21 déc.; captum domino imperatori presentavit \ ea conditione ut
proprii corporis malum non pateretur, sed ad redemptionem «o
compeili posset. Qui demum rex Anglie erga dominum
in-.peratorem se in pecunia redemit^ et ipsi imperatori dono
100 milia marchas argenti magno pondo, et duci Austrie
5o milia marchas dédit, et domino imperatori in auxilium
exercitus sui in Apuliam galeas cum hominibus ad illas suf- i3
ficientibus promisit, et pro promissis et amiciciis inter eos
firmandis et tenendis ipse rex Anglie domino imperatori
multorum nobilium hominum suorum filios dédit obsides;
inter quos quidem pucros cum filius domini Rogeri de
Thoenio ^, consanguinei comitis Hanoniensis, in curru dedu- 20
ceretur, quatuor tantummodo annos habens, et per Hano-
niam transiret, dominus comes eum relinuit et Melbodii in
claustro eum honorifice fecit conservari, dominoque impe-
ratori mandavit, quod hune obsidem sibi fideliter servaret.
Cum autem ipse rex Angiie, finitis omnibus erga dominum 25
imperatorem, ad propria reverteretur, ipse in transitu suo
> Guise, XVlll, 60 = §§ 198-200.
2 Léopold V d'Autriche, f 31 décembre 1194.
3 Dans le voisinage d'Aquilée, cfr. Toeche, 258.
4 A Ratisbonne le 6 janvier 1193 (Toeche, 261) et à Spire le 25 mars 3(
1193 {Ibid.. 268).
5 Cfr. Toeche, 565.
^' ("fr. § 28, p. 48, n. I. Le seigneur de Tosny était vassal normand du
roi d'Angleterre.
Chronicon Hanoniense , 285
Coloniensi archiepiscopo ' et Symoni Leodiensi electo ' et
duci Lovaniensi et duci de Lemborch feoda in argento
annuatim persolvenda dédit, et insuper duci Lovaniensi
quandam terram in Anglia, quam Matheus cornes Bolo-
5 niensis, pater uxoris sue, reclamaverat, in feodo reddidit.
ipsique duci contra coinitem Flandrie et Hanonie et mar-
chionem Namurcensem auxilium promisit, et omnes infco-
dati ab eo auxilium ei promiserunt contra regem Francoruni.
ita quod saitem tantam comiti Flandrie et Hanoniensi guer-
o ram facerent, quod cornes nequaquam domino régi Francie
auxilium ferre posset. Conventiones tamen eorum in nuUa
parte fuerunt observate; nec mirum, cum rex Anglie nemini
umquam vel fidem vel pactum servasset. nec omnes illi
nominati, cum quibus fedus firmaverat, conventiones suas
5 observare consuevissent.
[199] Eodem vero anno, dum rex Anglie apud dominum
imperatorem captivus moraretur, dominus rex Francorum
Rothomagum obsedit civitatem; cum quo fuit Balduinus
comes Flandrensis et Hanoniensis et marchio Namurcensis
!(. cum multis militibus et in propriis expensis, sed nichil pro-
fecerunt, attamen castra multa et fortia et magna occupave-
runt et terram in multis locis devastaverunt. In obsidione
illa Balduinus comes Flandrensis et Hanoniensis per con-
silium domini régis conventiones matrimoniorum cum
ô comité de Nivernis ^ firmavit, ita, inquam, quod ipse comes
Nivernensis filiam comitis Yolendem haberet uxorem,
Philippus vero, comitis filius, filiam comitis Nivernensis,
1 Adolphe d' Aliéna, 1193-1205.
2 Simon, fils de Henri III de Limbourg, élu, mais non consacré;
3o cfr. § 202.
? Le traité entre Pierre, comte de Nevers, ei Baudouin V, a été publié
dans les Bulletins de Li Commission d'Histoire, 3® série, V, 49. Duvivier
{Chartes inédites, n" 80) donne la confirmation de cette convention par
Philippe I*"", roi de France. D'après ces conventions, Pierre de Nevers
3b s'engageait à remettre à Philippe le comté de Trmnerre et les terres du
Nivernais que la comtesse de Saint-Quentin (ÉléonoTe de Vermandois.
1193
86 Gisleherti
1193 quinque annos habentem, quando ad annos nubiles perve-
niret, uxorem haberet, et pro ea comitatum de Turnurra
possideret, post decessam vero ipsius comitis. totam terram
Nivernensem haberet, quam ipse comes ex parte uxoris
quam habaerat tenebat. Sciendum est autem, quod comes ?
ille filiusfuit Pétri ' deCartenai, militis probi, régis Francie
patrui '^ ^ cui ^ ipse dominus rex Philippus puellam, que
comitatum Nivernensem jure hercditario tenebat, dédit
uxorem de qua ille solam habuit filiam. Deinde ejus uxor
mortua est. Concessum autem erat eidem comiti, quod dum «o
viveret totam terram possideret. Matrimonium autem illud*
24 juin eodem anno apud Suessionem civitatem infra octavas sancti
i" juill. johannis celebratum fuit, et conventiones super matrimonio
Philippi et parvule tilie ipsius comitis ^ ibidem a multis nobi-
a. Arndt : patrui, cui. . . iî>
veuve [en 1 168] de Guillaume IV de Ne vers) avait reçus en dot. Philippe,
de son côté, promettait à sa fiancée la moitié du Namurois. à l'exception
de Namur et de Bouvines. Au comte de Nevers, Baudouin V, à la célé-
bration du mariage d'Yolande, devait remettre 500 livrées de terre à
Roulers et Deynze, et, après la consommation, 500 autres livrées soit à 20
Bailleul et Orchies, soit à Thourout et Harlebeke.
' Guillaume V, comte de Nevers, fils de Gui (1168-1175), était mort
en 1181 : sa sœur Agnès avait hérité des comtés de Nevers et d'Auxerre;
le comté de Tonnerre, acquis dans la première moitié du XIP siècle par
Guillaume II de Nevers (1089-1 147), était demeuré, à titre de douaire, à 25
Mahaut, mère de Guillaume V et d'Agnès. Agnès avait épousé en 11 84
Pierre de Courtenay, fils de Pierre et petit-fils de Louis VI le Gros; elle
mourut en 1192 Leur fille Mahaut fut, en 1193, fiancée à Philippe,
second fils de Baudouin V ; on lui promettait dès lors le comté de Ton-
nerre. De son côté, Pierre de Courtenay épousait Yolande de Hainaut, 'io
qui, dès 1181, avait été fiancée à Henri II de (Champagne (§§ 97 et 123).
On a vu que ce mariage n'eut pas lieu, et que Henri II, fiancé en 1187 à
Ermesinde de Luxembourg (§ 129), prit définitivement pour femme
Isabelle, veuve du marquis de Montferrat (§ 172, p. 255, n. 2).
2 Patrui. Pierre de Courtenay, le père, était frère de Louis VII et 35
oncle de Philippe- Auguste.
y Cui se rapporte au fils et non au père.
4 Le mariage de Pierre de Nevers avec Yolande.
î' Le mariage de Philippe de Hainaut avec Mahaut de Nevers.
Chf^onicon Hanoniense, 287
iibus jurate fuerunt. Deinde Philippus cuin sorore "^ sua in 1193
terram Nivernensem transivit, et ibi ab aliis nobilibus et
militibus et burgensibus fidelitates accepit.
[200] Eodem anno, mense Junio ^ ' dux Lovaniensis et dux Juin
5 de Lemborch, inconsultis et omnino nescientibus complicibus
suis, qui cum eis contra dominum imperatorem juraverant,
cum ipso domino imperatore pacem et concordiam firma-
verunt super controversia et rancore, quem contra ipsum
dominum imperatorem pro morte domini Alberti episcopi
10 habebant.
[201] Eodem anno ^ miles quidam probus, Rogerus de
Warcoin ^, filius Rogeri castellani de Curtraco, adversus
comitem Flandrensem et Hanoniensem quedam in Flandria
reclamabat, super quibus cum ei justiciam comes offerret,
i5 ipse justiciam prosequi contempsit, comitique dedecus et suis
hominibus dampna inferre cepit. Comes vero sustinebat ut
ille, habito meliori consilio, dedecus illatum emendaret et
dampna restitueret; illius autem semper creverunt maleficia.
Unde comes, congregato exercitu, firmitatem Warcoin suc-
20 cendit et omnia illius bona devastavit. Ille autem per Flan-
driam et Brabanciam cum paucis occulte equitans, homines
comitis spoliabat rébus suis et eis multa dampna faciebat.
[202] Eodem anno quidam Leodienses canonici mense
Octobri, exclusis omnibus illis qui domino Lothario fidelita- Oct
23 tem fecerant, dicentes eos esse excommunicatos, Symonem,
filium ducis de Lemborch, subdyaconum, 16 annos haben-
tem, tam scientia quam etate minorem, in episcopum elege-
a. Giiisc : uxore. — b. A, A^, Arndt : Julio.
' Cfr. ToECHE. 556 : à Coblence, en juin 1193.
3o ' Guise, XVIII, 61 = §§ 201-203.
? Warcoing, sur la rive gauche de l'Escaut, dans le comté de Flandre
(Hainaut, Tournai, rempleuve).
88 Gisleberti
1193
runt, quem dominoimperatori Aquis palatio presentaverunt S
qui illuc cum paucis venerat insipienter; et illi duces qui m
partibus mis vires magnas habebant, illuc cum mullis ad
ipsum accesserunt. Rex autem Anglorum nundum suâm
redemptionem persolverat ^ unde argentum per terram 5
illorum d ucum transire oportebat. Dominus autem imperator
timens vires ducum illorum, et cupiens argenti sui securum
transitum, Symoni electo gratiam suam inclinavit et eum
regalibus investivit, contradicentibus Alberto de Retest
majore preposito et archidyacono et Alberto de Cuch archi- lo
dyacono, Ottone de Falconis Monte archidyacono, Hugone
de Petreponte archidyacono multisque Leodiensis ecclesie
canonicis \ Symon autem electus pro gratia domini impe-
ratoris habenda * partem suam, quam in Trajecto de jure
episcopali habebat, scilicet medietatem, et viUam Berthehem «^
prope Wormaciam, quam dominus imperator in vadio a
domino Radulpho Leodiensi episcopo acceperat ^ in pro-
prietatem habendas concessit. Castrum quoque episcopatus
proprium Duras ' duci Lovaniensi et quasdam villarum
advocatias dédit in feodo, et dux Lovaniensis Gerardo de 20
Loz comiti ipsum castrum in feodo concessit, quod ipse
cornes jam tune tenebat, quia illud ipse comes de Loz duci
^ Ann. Lamh. Parvi, SS., XVI, 650.
2 Cfr. § 198.
3 Sur les dignitaires du chapitre de Saint-Lambert, voir le travail de 25
M. de Marneffe, Analectes pour servir à l'histoire ecclésiastique, XXV, 433
et suiv., et notamment pour l'année 1193, la page 459-
4 Simon abandonne à l'empereur la moitié des droits qu'il avait à
Maestricht et à Bechtheim, près de Worms; ce dernier bien appartenait
déjà à l'église Saint-Lambert au Xl^ siècle {Cartul. de Saint-Lambert, I, 3o
34), et même au IX« siècle (Kurth, Chartes de Saint-Hubert, 6).
5 On ignore en quelles circonstances cet engagement avait été pris.
6 Les prétentions de l'évêque de Liège sur le château de Duras parais-
sent reposer sur le legs que Pierre et Conon de Duras avaient d'abord
fait, étant sans enfant; mais ils l'avaient ensuite vendu à Henri de 3)
Louvain (§ 155).
Chronicon Hanoniense. 289
Lovaniensi subripuerat. Wildrico de Wallecort ** ^ castra 1193
que proprie ad episcopatum Leodiensem devenire debebant,
que quidem sepedictus Radulphus episcopus ci concesserat
et tamen injuste, scilicet Clarum Montem et Rochefort et
5 ad^ocatias de Dinant habenda concessit.
[203] Cornes autem Flandrensiset Hanoniensis et marchio
Namurcensis hominium episcopatui Leodiensi debitum ipsi
Symoni facere noluit, quia nullius boni spem in eo habebat;
pater etenim iliius, Henricus dux de Lemborch, et conso-
10 brinus ejus, dux Lovaniensis Henricus, comitem Hanonien-
sem, consanguineum suum, semper odio gravi oderant, et
ideo cornes iDius promotionem formidabat, confidens in pro-
fectu predictorum clericorum Leodiensium, qui de saniore
parte capituli in curia Romana contra Symonem intrusum
i5 laborabant. Predicti etenim clerici electioni ejusdem Symonis
adversantes, habito consensu et consilio domini imperatoris
et suggestione comitis Flandrie et Hanonie adhibita, scilicet
Albertus de Retest et Albertus de Chue et Otto de Falconis
Monte et Hugo de Petreponte, Leodiensis ecclesie archidya-
20 coni, cum quibusdam canonicis curiam Romanani adierunt,
et contra electionem Symonis laboraverunt *. Lotharius
quoque, ut supra dictum est, per arbitrium domini pape
pauper et vilis factus, Romanam curiam adiit, ut aliquam
misericordiam a domino papa obtinens, ad aliquod majus
25 bonum posset promoveri ; qui Rome infirmitate oppressas,
mortuus est.
[204] Eodem anno ^ tempore hyemali, Theodericus de
Beverna *, castellanus de Dicamuda ^ qui in terra de Alost
a. Arndt : Wallaincort.
3o ' Wér}' de Walcourt : cfr, § 154.
2 Cfr. Aegid. Aure.ïv., SS, XXV, 114.
3 Guise, XVIII, 62.
•♦ Thierry de Beveren (Waes). Arndt, 262, a cru que c'était Biesme, au
sud-ouest de Namur, Waes et Alost avaient été longtemps réunis.
35 5 Dixmude (Flandre occidentale, Furnes, Dixmude).
19
290
Gislèberti
1194 contra comitem Flandrie et Hanonie jus reclamabat, unde
ipse dominus cornes justiciam plenariam ei offerebat, ipsum
dominum suiim ligium diffiduciare presumpsit, et contra
ipsum comitem, Rogero de Warcoin, qui comiti et homini-
bus suis insultus malignos faciebat, et Willelmo de Stinke ** ', 5
homini ligio comitis, confederatus, qui quidem pariter duci
contra comitem Hanoniensem confederati sunt, promittentes
ei quod in Gandavo et Waisa et terra de Alost ipsum in brevi
2 février tempore dominum facerent, et circiter purificationem béate
Marie comiti guerram moverunt in Waisa. Dux autem in 10
auxilium illorum perfidorum suum contra comitem exer-
citum commovit, et totam terram igné et prédis devastans,
Theodericus cum predictis sociis suis castrum parvum
comitis, scilicet Ruplemunde '', occupavit. Comes autem
Hoilandie ^, domini comitis Flandrie et Hanonie homo ligius, >5
illis obligatus est, non tamen diffiduciato domino suo. Comes
vero exercitum Hanoniensem contra ducem commovit pau-
cosque Flandrenses in auxilium suum habere potuit; quidam
enim pro guerris a Theoderico et sociis ejus motis terram
suam sane exire non poterant, quidam vero ex suggestione 20
illorum fidem nuUam domino suo servabant. Comes autem
per suos Hanonienses terram ducis in magna parte devastavit
et Nivellam usque ad muros succendit. Inde Aenghien veniens
illud obsidere proposuit, quod quidem ei redditum fuit, quia
Englebertus dominus castri requisitum a duce succursum ^5
habere non potuit, unde dominus comes et muros et turrim
23 févr.- prostravit *. In hac quippe guerra tempus quadragesimale
10 avril erat. Dux autem Burgundie ^ qui Malhildem, comitis Flan-
drie Philippi relictam, uxorem habebat, in auxilium domini
comitis venit. Dominus quoque rex Francorum milites in 3o
a. A, A^, Arndt : Scinke; Guise : Sthinke.
' Est-ce Stekene (Flandre orientale, Saint-Nicolas, Saint-Gilles-Waes).
2 Rupelmonde (Flandre orientale, Saint-Nicolas, Tamise).
3 Thierry VII, 1190-1203.
4 Cfr. p. 265, 17.
ï Eudes III, duc de Bourgogne, marié à Mathilde de Portugal en 1194.
33
Chronicon Hanoniense 291
suis propriis expensis misit multosque homines équités et 1194
pedites de Atrebato, de Bapalmis, de Sancto Audomaro, de
Aria. Videntes aulem Gandavenses homines domino suo
comiti vires magnas supercrescere, ad dominum comitem in
5 auxilium venire voluerunt. Dominas vero comes, quia sibi
primo defuerant, eorum auxilium suscipere dedignatus est.
Coadunatis igitur lot hominibus, dominus comes Nivellam
obsidere proposuit, in qua comes de Loz, comitis Flandrensis
et Hanoniensis consanguineus et ducis Lovaniensis homo \
10 cum multis militibus et hominibus bellicosis erat. Comes
autem itinere suo turrim de Feslui cepit et prostravit, et
turris de Archenna " reddita sibi fuit; que non prostrata,
duci postea iilesa in quadam pace facta fuit reddita. Dum
autem apud Archennam cum suo exercitu magno pernoctaret
i5 dominus comes, et in crastino Nivelle tantos insultus facere
proposuisset, quod eam per vires exercitus sui capere spe-
raret, tanta supervenit piuvia, quod homines vei equi vix
sustinere poterant. Mirandum est autem, quod mane facto
homines, tam domini régis Francorum quam ipsius comitis.
20 tam milites quam alii pedites et équités, nescitur quo ducti
spiritu, non accepta Hcentia, ab exercitu recesserunt, ita
quod vix septima pars exercitus cum domino comité reman-
sit. Unde mirabatur dominus comes, mirabantur quoque
omnes cum eo rémanentes, mirabantur eciam ipsi receden-
25 tes. Sicque dominus comes, licet invitus, retrocessit. Deinde
inter ipsum et ducem et ejusdem ducis adjutores firmate
fuerunt treuge usque post pascha ^ i^ diebus. Quod igitur 24 avril
dominus comes ab insultibus Nivelle inferendis retrocessit,
ex defectu suorum hominum et auxiiiatorum, divino mira-
3o culo meritis et precibus gloriose virginis Gertrudis, ipsius
fundi domine, prevenienti prorsus ascribebatur.
^ Il était vassal du duc pour le château de Duras (cfr. § 202).
2 Feluy et Arquennes, dans l'ancien Brabant (Hainaut, Charleroi,
Seneflfe).
33 3 Pâques, le 10 avril ii94«
2Û2 Gisleberti
t5 août
Mai
1194 [205] Anno vero Domini 1194% dominas Henricus impe-
rator usqiie ad Sanctum Trudonem pervenit% ubi et domi-
num comitem Flandrensem et Hanoniensem et marchionem
Namurcensem et Henricum ducem Lovaniensem ad se venire
fecit. et inter eos super pace facienda vel treugis longis 5
faciendis vel firmandis plurimum laboravit, sed nichil pro-
fecit. Attamen treuge demum inter eos usque in assumptione
béate Marie firmate fuerunt \
[206] Eodem anno, mense iVlayo, domina Marghareta
comitissa in Flandria graviter egrotavit, que cum de vita 10
ejus desperaretur, Montibus se navigio propter sanitatem
aeris advehi fecit ibique Deo volente convaluit.
[207] Deinde mense Julio Balduinus cornes Montibus
graviter egrotavit, ita quod de vita ejus desperabatur;
attamen tune convaluit.
[208] Tempore illo et anno, mense Julio, Henricus, domini
comitis junior filius, miles fieri voluit, cujus voluntati in hoc
pater contrarius erat. Ille autem a proposito nolens reccdere,
ad Rainaldum comitem de Danmartin et de Bolenio tran-
sivit, qui eum honorifice in militem ordinavit \ ao
[209] Tempore illo homincs multi in Gandavo, et potentes
parentela et turribus fortes, inter se discordabant et sepius
ad arma conveniebant; unde sepius multi occidebantur,
multi quoque vulnerabantur. Dominus autem comes pro
pace inter eos reformanda laborabat; unde pars quedam in 2S
Juillet
' Guise, XVIII, 63 = §§ 205-209.
^ TOECHF, 307. Henri était à Aix-la-Chapelle le 18, le 19, le 26 avril
(Stumpf, 4854-4856). La Chronique de Saint-Trond ne fait pas mention de
la visite impériale.
? Cfr. Sigeb. Cont. Aquicinct., SS., VI, 431. ^°
4 On a vu, au § 134, qu'Albert de Louvain, quoique clerc, s'était, de la
même façon, malgré l'opposition de son père, fait armer chevalier par
Baudouin V de Hainaut (en 1187).
Chronicon Hanoniense. 293
voluntate et consilio domini comitis manebat, altéra vero 1194
parsejus voluntati acquiescere contempnebat. Cum autem
dominus cornes super hoc, mense Julio, apud Gandavum Juillet
moraretur, et ipsi homines, présente cciam domino comité,
5 sepius ad arma conveniebant, dominus comes illinc recedere
nolebat, timens ne illi, qui sue voluntati erant contrarii, per
ducem Lovaniensem et comitem Hollandensem et eorum
complices adversus eum aliquid mali machinarentur. Dum
autem his contentionibus pacificandis dominus comes satis
,0 intentus esset, comes Namurcensis, qui nunquam fidem vel
pactum comiti Hanoniensi servaverat, pcr vires quorumdam
auxiliatorum suorum in comitem Flandrensem et Hanomen-
sem et marchionem Namurcensem, nepotem suum, cum
exercitu insurrexit, qui ptr pecuniam suam da!am Henri-
,5 cum ducem de Lemborch et ejus filios Henricum et Wale-
rannum, milites probos, secum habuit, qui dominum comi-
tem pro ipsius comitis Namurcensis guerris antiquis oderant.
Symon quoque Leodiensis electus in eodem fuit exercitu,
Albertus quoque comes de Danborch et de Musau et Frede-
20 ricus comes de Vienna ' et Gerardus comes Juliacensis ^
multique milites de terra ducis LoManiensis. Istiomnes nomi-
nati auxilium ducis Lovaniensis expectabant, cujus treuge in
assumptione béate Marie finem capere debebant ^ Cum 15 août
autem isti predicti terram Namurcensem intrarent et ad
a5 obsidionem Namurci intenderent, hoc domino comiti apud
Gandavum moranti se^^ius significabatur. Comes vero ipsis
nunciis ad se venientibus precipiebat, ut hoc nemini in par-
tibus illis nisi sibi soli dicerent. Itaque dominus comes ex
astutia casum illum apud se reconditum habebat. Predicti
3o autem domini, scilicet dux de Lemborch et filii ejus, sciUcet
1 Frédéric, comte de Vianden. Le comté de Vianden était un démem-
brement de l'Ardenne.
2 Gérard de Juliers, frère du comte Guillaume II, n'apparaît dans les
chartes de Cologne avec le titre de comte qu'en 1198 : acte d'Adolphe I",
35 archevêque (Lacomblet, I, 396) : Willelmus et Gerardus comités Julia-
censes.
3 § 205.
2g4 Gisleberti
1194 Symon Leodiensis electus, Henricus, Walerannus, comes
Namurcensis et Luscemborch, Albertus comes de Danborch
et de Musau et Fredericus comes de Vienna et Gerardus de
J uliaco, cum exercitu suo usque Novillam ' prope Namurcum
perveneruat ibique quamdam munitionem parvam et 5
debilem obsederunt, quam tandem ceperunt. Intérim autem
milites Hanonienses et servientes équités et quidam pedites
electi apud Namurcum pro custodia castri convenerunt.
Homines vero Gandavenses voluntati domini comitis con-
trarii, ejus iram diutius sustinere non valentes, ejus mise- 10
ricordie se submiserunt. Dominus autem comes, acceptis
bonis obsidibus et in castro suo ibidem incarceratis et omni-
bus ibidem ad suam voluntatem peractis, versus Namurcum
contra hostes properavit et per Hanoniam transiens exer-
31 juillet citum plenarium post se venire jussit et quadam dominica i5
vigilia sancti Pétri, intrante mense Augusto, Namurcum
venit; pudensque quod illi terram suam intrare presump-
serunt, et ei mala et dampna injuste inferre non cessarent,
non expectatis hominibus suis invitatis ad hoc, in crastino
ler août quadam die Lune, die festo sancti Pétri, cum paucis militibus 20
contra multos, cum paucis servientibns equitibus contra
multos, cum paucis peditibus contra multos bellavit; in quo
bello Henricum ducem de Lemborch et Henricum filium ejus
viriliter se defensantes cepit, cum quibus eciam milites 108,
exceptis aliis equitibus et peditibus, capti fuerunt; milites 25
autem per quoddam vivarium fugientes circiter i5 submersi
fuerunt. Symon vero electus et Walerannus frater ejus et
Henricus comes Namurcensis et Albertus comes de Danborch
et Fredericus comes de Vienna in fugam conversi sunt.
Sicque dominus comes, Deo volente, obtinuit victoriam, 3o
rediensque Namurcum, ibidem ducem de Lemborch et Hen-
ricum filium ejus captos custodiri fecit. In bello autem illo
gloriam et laudem probitatis magnam Balduinus filius
domini comitis et Nicholaus de Ruminio et Robertus de
' Noville-les-Bois (Namur, Namur, Éghezée), à 15 kilomètres au 35
nord-est de Namur.
Chronicon Hanoniense, 295
Wavrin, Flandrie senescalcus, habuerunt. Ex altéra vero 1194
parte pre ceteris laudem habuit Henricus fiiius ducis de
Lemborch. In casu isto ** solus * ' de hominibus domini co-
mitis occisus est, qui tamen in obsidione domus de Novilla
3 a balista cecidit. In beilo illo contra comitem Hanoniensem
erant milites 400 aut plures et totidem clientes équités et
pedites circiter 20 miiia. Cornes autem in sua parte habuit
milites 160 et clientes équités 200 et pedites circiter 10 milia.
Inde dominus cornes terram comitisdeDanborch ad honorem
10 Musau pertinentem igné concremavit. Inde in Hanoniam
revertens, Henricum ducem de Lemborch in Castro suo de
Ath^ a militibus et servientibus detineri et custodiri fecit,
Henricum quoque filium ejus in pede vulneratum apud
Haismoncanoit custodiri fecit.
i3 [210] Deinde "" dominus comes eodem tempore, scilicet
mense Augusto, in campis de Hal cum duce Lovaniensi per
très dies colloquium habuit, qui tandem concordati sunt, pace
inter eos firmata ^. Theodericus autem de Beverna extra pa- 20 août
cem ducis remansit. Rogerus vero de Warcoin cum domino
20 comité pacem antea fecerat, relicto Theoderico. Eodem tem-
pore Willelmus de Stinke '^^ eorum conjuratus, a quodam
serviente, qui eum oderat, in introitu templi interfectus fuit.
a. A : isto; Arndt : illo. — b. Arndt : solus. . . de hominibus. — c. Aj
Arndt : Alth; A^, Guise : Ath. — d. Arndt : Scinke.
25 ' Solus^ c'est-à-dire : « un seul des hommes ». Il n'y a pas de lacune
dans le manuscrit.
2 (iuisE, XVIII, 64 = §§ 210-212.
3 Reiffenberg, Monum., I, 317. L'acte est daté du 20 août 1194, inter
Lembeke et liai; il est confirmé par les bourgeois d'Anvers, Bruxelles,
3o Louvain, Nivelles, Gembloux, Tirlemont, Léau, Lierre, Jodoigne d'une
part, et par ceux de Namur, Thisnes, Binche, Le Quesnoy, Valenciennes,
Mons, Grammont, Audenarde, Courtrai, Ypres, Bruges et Alost de
l'autre.
296
Gisleberti
1194 In pace autem comitis Flandrie et Hanonie et marchionis
Namurcensis et domini ducis Lovaniensis compositum fuit '
quod dux de Lemborch et filii sui in eadem pace firmata et
amicitia manerentet a captione cum filiis suis dux de Lem-
borch super fidem suam per obsides recedere posset. Cum 5
autem aliquis episcopatum Leodiensem de jure et gratia
domini pape obtineret et in episcopum consecratus esset, et
ille episcopus pro duce de Lemborch et filiis suis se obsidem
apud dominum comitem constitueret pro pace tenenda, dux
de Lemborch et filius ejus Henricus fide interposita iiberi 10
essent, et obsides sui apud dominum comitem positi Iiberi
redderentur. Inde eciam dux Lovaniensis apud dominum
comitem obsidem se constituit. Itaque dux de Lemborch et
Henricus filius ejus posuerunt pro se in captione domini
comitis obsides pueros suos duos, quorum unus ipsius ducis i5
filius erat, alter vero filius erat Waleranni, filii ducis.
[211] Theodericus autem in Waisa remanere non audens,
munitionem suam de Beverna vacuam reliquit, quam domi-
nas comes occupavit et eam custodiri fecit. Theodericus
autem per comitem HoUandensem in insulis propc Flan- 20
driam in Waisam domino comiti quandoque insultus facie-
bat '. Per predictam itaque conditionem Henricus dux de
Lemborch a captione comitis abire dimissus est, Henricus
vero ex infirmitate vulneris in pede apud Haimoncasnoit
moram faciebat, sed quia a quampluribus asserebatur quod 35
comes super tam levi tantorum virorum liberatione non
sanum habuisset consilium, ipse comes Henricum apud
Haimoncasnoit morantem, justa occasione habita, diutius
detinuit, quia fratres sui, scilicet Symon Leodiensis electus
et Walerannus, hominibus comitis mercatoribus res suas 3o
abstulerant, quas reddere nolebant.
' Ces dispositions ne sont pas énoncées dans l'acte du 20 août.
2 Le comte de Hollande faisait des incursions dans le pays de Waes, en
prenant pour base d'opération les îles zélandaises.
Chronicon Hanoniense, 297
[212] Tempore illo clerici Leodienses prédictif qui contra 1194
Symonem Leodiensem electum laborabant, scilicet Albertus
de Retest, Leodiensis ecclesie major prepositus et archidya-
conus, domini comitis consobrinus, et Albertus de Cuch et
5 Otto de Falconis Monte et Hugo de Petreponte, Leodiensis
ecclesie archidyaconi, omnes domini comitis consanguinei,
peractis in curia Romana ad voluntatem suam negotiis suis,
ad propria reversi sunt mense Septembri '; quibus concessa Sept.
est potestas eligendi quem vellent et ubi vellent, executores-
10 que sue cause habuerunt dominum Willelmum Remensem
archiepiscopum. Romane ecclesie cardinalem % apostolice
sedis legatum, et dominum Johannem Cameracensem epis-
copum ^ et dominum Johannem Treverensem archiepisco-
pum* et ejus suffraganeos, ut illi dominum Symonem amo-
i5 nerent, quatinus ille prorsus cederet, quod si facere nollet,
eum excommunicarent. Illi autem dominum Symonem,
super hoc satis ammonitum nec cedere volentem, excom-
municaverunt et ejus comphces, quia ejus electio cassata est
a summo pontifice, a quo non electio sed violenta intrusio
20 dicebatur.
- [213] Eodem anno, mense Septembri, sepedictus Baldui- Sept.
nus cornes Flandrensis et Hanoniensis et marchio Namur-
censis, quia insularum marinarum homines sibi rebellantes
debitam ei reverentiam et subjectionem exhibere negabant,
aS instinctu comitis Hollandensis, qui insularum ipsarum me-
dietatem^ ab ipso comité in feodo ligio tenebat, exercitum
Flandrensem contra homines illos movit et in eodem exer-
citu quosdam Haoonienses secum habuit; sed ventis sibi
contrariis, post longam moram in litore factam transire
3o ' SS., XVI, 650 {Reijicri ann.) : circa Augustum.
2 Guillaume de Champagne avait été promu cardinal par Alexandre III
en II 79.
3 Jean II d'Antoing, 1192-1197.
4 Jean, 1190-1212.
3S 5 La moitié des îles, c'est-à-dire les îles méridionales.
298 Gisleberti
1194 dubitans, inde ad propria reversus est. Intérim ejus uxor
Margareta comitissa in mansione sua prope Brugas, que
Mala ' dicitur, graviter egrotavit.
[214] Predicti Leodienses canonici ' de gratia summi pon-
tificis, immo de jure agentes, ad dominum comitem Monti- 5
bus accesserunt, cui soli comiti a summo pontifice totius
episcopatus Leodiensis cura commissa erat, cum dominus
papa in illo bonam circa jura ecclesiastica devotionem et
prudentiam cognosceret, illiusque vires ad removendos vio-
lentorum insultus, quibus Leodiensis ecclesia graviter oppri- 10
mebatur, satis sufficientes perciperet. Ipsis autem sepedictis
preposito et archidyaconis et eorum sociis canonicis Leo-
diensibus potestas eligendi episcopum servata erat. Unde de
consilio domini comitis diem electioni aptum constituerunt
ii-i8nov. Namurci infra octavas sancti Martini; cui quidem eiectioûi i5
dominus comes pro morte comitisse uxoris sue interesse
non potuit.
[215] Intérim domina comitissa Marghareta a seculo mi-
15 nov. gravit, que Brugis in monasterio Sancti Donaciani sepulta
fuit ^, ubi ipsa très prebendas sacerdotibus perpetuo confe- ao
rendas instituit. Cuidam hospitali* in Hanonia in territorio
de Bossuth centum solidos denariorum Fiandrensis monete
in redditibus de Brugis annuatim habendos et capellano
ejusdem loci attribuendos perpetuo assignavit. Domui autem
leprosorum prope Haimoncasnoit centum solidos ejusdem 25
monete in eisdem redditibus assignavit, ut capellanus loci
illius iilos habeat. Monasterio quoque dominarum sanctimo-
' Maie, à Sainte-Croix (V2 kilomètre à l'est de Bruges).
2 Guise, XVIII, 65 — §§ 214, 215.
3 Inscription sépulcrale dans Mir.ï;ls, I, 295; cfr. Vinchant, Annales,
Append., t. VI, 305.
4 Ruteau {Annales de Vinchant, p. 257) dit que c'est à la chapelle de
l'hôpital de Hanneton lez-Boussu; cfr. l'analyse de l'acte dans Dom
Baudry {Mon., VIII, 413).
3o
Chronicon Hanoniense. 299
nialium prope Haimoncasnoit, quod Ursinavallis^ dicitur, 1194
decem libras ejusdem monete in eisdem redditibus assigna-
vit, ut sacerdos loci illius illas habeat. Cui in principatu
Flandrie successit filius ejus primus Balduinus "*. Sepedictus
5 autem cornes Balduinus, qui primo Hanoniam, postea et
Hanoniam et Namurcum, deinde et Flandriam et Flanoniam
et Namurcum possederat et ea viriliter et prudenter rexerat,
defuncta uxore sua nobilissima Marghareta, ex cujus parte
Flandriam jure hereditario tenuerat, in dominio comitatus
10 Hanoniensis et marchie Namurcensis mansit, sigilloque suc
quod habuerat inscriptum tam pro Flandria quam Hanonia
et Namurco, sicut decuit confracto, sigillum quod habuerat
secundum, cui inscriptio erat MARCHIONIS NAMURCEN-
SIS ET COMITIS HANONIENSIS, quod quidem reposue-
i5 rat ^ sibi reassumpsit et illud usque in extremum diem vite
sue habuit.
[216] Predicti Leodienses canonici ^ in unitate ecclesie
consistentes^ pênes quos erat electio episcopalis, in Namurco
convenerunt, quia in Leodio vel Hoyo vel aliis Leodiensis
20 episcopatus castris securus eis non patebat aditus, cum
Symon de Lemborch Leodiensis intrusus per vires suas
contra Deum et justiciam occupasset, et ad monitionem
summi pontificis cedere nolebat, cum per judices delegatos
a summo pontifice, scilicet per Treverensem archiepisco-
25 pum, per Trajectensem ^ et Monasteriensem ^ et Metensem ^
I Orsinval (Nord, Avesnes, Quesnoy-Ouest). Duvivier, Chartes iné"
dites, n« 89 : les dix livres sont prises de brevibus quae majus ojfficium
appelliintur .
' Baudouin IX de Flandre.
3o ? Cfr. § 177.
4 Guise, XVIII, 66.
5 Ménilglaise traduit : unis à l'église; le sens paraît être qu'ils veulent
mettre fin au schisme et rétablir l'unité de l'église; cfr. § 225.
•^ Baudouin, évêque d'Utrecht, 1178-1196, fils de Thierry VI de Hol-
35 lande.
7 Hermann de Katzcnellnbogen, évêque de Munster, 1 174-1203.
^ Bertold, évêque de Metz, 1180-1212.
f
3oo Gisleberti
1194 et Cameracensem episcopos, continua in illum excommuni
cationis sententia promulgaretur et in illius fautores. Unde
sepedicti viri Leodiensis ecclesie, non numéro sed merito
majores, de justicia confidentes, quibus comitis Balduini
promissum auxilium grande conferebat solalium, in ecclesia
Sancti Albani constituti, unum de sua societate virum, satis
maturum prudentemque et tam in temporalibus quam
ecclesiasticis admodum eruditum, Albertum d^Cuch dyaco-
num, Leodiensis ecclesie archidyaconum, in episcopum
[i-i8nov. Leodiensem mense Novembri infra octavas sancti Martini 10
elegerunt, quorum electio Symoni sepedicto Leodiensi in-
truso suisque complicibus nimium erat ridiculum. Qui
ecclesias graviter opprimentes, mandatis apostolicis inobe-
dientes, divinam ulcionem non formidantes, de viribus ma-
jorum, quibus orti erant, prorsus confidentes, sacerdotes, i5
monachos et cujusque ordinis clericos captos incarcerabant,
et in vinculis detentos et contumeliis affectos ad redemptio-
nem compellebant, et in bonis ecclesiasticis quamplures
archidyaconos, abbates, prepositos, decanos, canonicos, pres-
biteros destituebant et alios instituebant, immo intrudebant. 20
Cornes autem Hanoniensis et marchio Namurcensis Baldui-
nus, sepulta honorifice in Brugis karissima uxore sua Mar-
ghareta, et dominio Flandrie ad honorem et utilitatem Bal-
duini filii sui, comitis novi, ordinato, ad dominum Albertum
electum accessit Namurcum, et ibidem in monasterio Sancti 25
Albani sub testimonio multorum, tam clericorum quam
nobilium et ministerialium» et cujuscumque conditionis
virorum, debitum ligiumque cum fidelitate eidem electo
fecit hominium. Cui post ipsum, de ejus consilio et auxilio
promisso, multi tam nobiles quam ministeriales hominia et 3o
fidelitates exhibuerunt.
[217] Sciendum est autem \ quos labores et quantos ipse
comes ad honorem Dei pro Leodiensis ecclesie relevatione
post hanc electionem sustinuerit et sibi viriliter totum onus
' Guise, XVill, 67.
Chronicon Hanoniense. 3oi
assumpserit. Veniens etenim Dynant, castrum fortissimum, 1194
multisque hominibus populatum, homines illos ad hoc
coegit, quod domino Alberto novo electo fidelitatem tamquam
domino suo fecerunt; turrim autem castri saperions in
5 manus ipsius electi convertit, cum castrum illud inexpugna-
bile videretur, et iilad vir nobilis et potens Widricus de
Walecourt custodire habebat ^ qui Symoni sepedicto homi-
nium et fidelitatem fecerat. Halois ' autem castello in manus
eciam electi redacto, hominibus Hoyensibus mandavit domi-
10 nus cornes, ut dominum suum novum electum ad eos venien-
tem in ipsa villa susciperent eique debitum honorem et fide-
litatem exhibèrent, cum Symon sepedictus castrum superius
militibus multis et clientibus ad defensionem sufficientibus
et victualibus munivisset. Homines autem multos per dies
i5 et in multis inducias a domino comité petebant, ut domino
Symoni super fidelitate illi prestita competenter renunciare
possent, cum ipsi et ducis de Lemborch et ejus filiorum et
eciam ducis Lovaniensis et comitis de Danborch et Musau
vires formidarent, et insultus illorum qui in castro superiori
20 morabantur continuos timerent. Comes autem eis promit-
tebat auxilium et defensionem contra omnes homines, si
dominum novum electum suscipere vellent. Post multa
autem quesita subterfugia tandem ipsi homines, comitis
Hanoniensis potentiam ubique terrarum magnam cognos-
a5 centes et de illius constantia plurimum confidentes, consti-
tuti in loco inter Mosam fluvium et Bealfort ^ castellum,
juraverunt quam plures illorum potentiores quod si dominus
Albertuselectus Hoyum veniret, ipsum honorifice susciperent
et ei fidelitatem facerent et in castro superiori obsidendo
3o omne quod possent auxilium facerent. Dominus autem
electus eis promisit auxilium contra omnes homines. Comes
autem Hanoniensis et marchio Namurcensispro parte domini
I On a vu (§ 154) que Wéry de Walcourt tenait l'avouerie de Dinant,
comme les comtes de Montaigu, ses prédécesseurs.
35 2 Halloy, à Braibant, à l'est de Dinant.
? Beaufort à Ben-Ahin, k 5 kilomètres à l'ouest de Huy. Les ruines du
château dominent la colline.
3o2 Gisleherti
1194 electi et sua eis juravit, quod si dominus electus ab eis sus-
ciperetur prestitis ei fidelitatibus, ipse cornes cum eis in ipsa
villa morando, in viribus suis castrum superius obsideret et
inde nequaquam recederet, nisi capto prius vel sibi reddito
ipso Castro, et eos contra sepedictum Symonem et suos 3
tueretur. Unde mirabantur universi audientes et adhuc
mirandum est, cum illud castrum contra vires vel eciam
artes hominum inexpugnable videretur. Itaque dominus
electus cum fideli suo comité Hanoniensi Hoyum veniens,
fidelitates ab universis hominibus Hoyensibus accepit, sed to
quia dominus electus nuUius majoris vel minoris auxilium
habere poterat ad arma, nisi illud per solumcomitem Hano-
niensem haberet, ipse comes, congregato undique exercitu,
1105 tam a Hanonia quam a terra Namurci, obsidionem Castro
isjanv. fîrmavit post octavas epiphanie. In quo exercitu dominus i^
comes milites habuit circiter 5oo et servientes équités toti-
dem et pedites homines 40 milia vel plures, qui omnes in
Hoyo hospitati sunt apte, et absque ipsius ville gravamine
vel alicujus clamore ; nichil enim alicui rapiebant neminique
molestiam inferebant. Obsessorum autem in Castro summus 20
provisor erat et procurator et totius facti dominium habebat
Hellinus de Villa ', miles probus, qui ex dominio Namurcensi
domino comiti Hanoniensi hominio obligatus erat; sed quia
familiaris et ministerialis erat Leodiensis ecclesie '», inde as-
sumpta occasione, cum multa pro custodia castri ei data 25
essent et promissa * % domino novo electo, qui de jure labora-
bat, et comiti Hanoniensi contrarius existebat, cum ipse Hel-
linus sententie in dominum Symonem late et in ejus com-
plices et in omnes, qui ei vel fidelitate vel hominio alligati
a. A : .. .Leodiensis ecclesie. Inde assumpta. . . — b. A, Arndt : pro 3o
custodia castri et data essent et promissa domino novo electo; Guise : ei
data essent et promissa.
1 Probablement Ville-en-Hesbaye. (Liège, Waremme, Avennes), à
15 kilomètres au nord-ouest de Huy.
2 Le texte d' Arndt est inintelligible. 35
Chronicon Hanoniense . 3o3
erant, denunciationem sepius audivisset \ Comes equidem 1105
continues castro faciens insultus, cum difficile sit Castro
appropinquare, tamen per artas vias in iabore nimio locum
acquisivit pro machina, que manghenelius dicitur arcus ",
5 per quam machinam ipsi castro insultus faciebat, unde
obsessorum quidam occisi sunt, quidam vulnerati. Et cum
loca Castro viciniora equa nequaquam et ad sessionem ma-
chine, que petraria nominatur, apta videbantur, comes in
viribus et artibus suorum petrarie apparate, tam ex lapidum
10 structura quam ex terre admixtione, locum ad hoc aptum
composuit. Ordinata i^itur petraria, quia divinum auxilium
comiti pro justicia laboranti in actibus suis promptum erat
et paratum, dux Lovaniensis percipiens comitis Hanoniensis
vires prevalere, ad ipsum comitem Hoyum amicabiliter
i5 accessit, rogans comitem, ut ipsum castrum reciperet et illud
et Halois et Dinant et Fossas et Tudinium et Covinum ^ con-
servaret; ipse quoque dux Lovaniensis Leodium et Trajec-
tum et Tungras et Franchiermont* et Waremiam'* ^ ex parte
comitis Hanoniensis custodiret, a quibus Symonem et suos
20 prorsus expelleret, hac interposita conditione, quod dominus
Albertus electus et Symon intrusus ad curiam Romanam
super jure episcopatus sine dilatione proficiscerentur et illi
a. Arndt : Warennam.
' Il dirigeait les assiégés, bien que vassal namurois du comte de
25 Hainaut, parce qu'il était ministerialts de l'évêque de Liège, et comme on
lui avait offert beaucoup d'argent pour garder le château, il avait saisi
ce prétexte et 3e montrait hostile au nouvel élu, Albert de Cuyk, qui
défendait le bon droit, et au comte de Hainaut, quoi qu'il eût parfaite-
ment connaissance de la sentence rendue contre Simon.
3o ^ Manghenellus arcus : un mangoneau lançant des traits, par opposition
à \i, petraria.
3 Ce sont les châteaux de 1 cvêque de Liège.
4 Franchimont, dépendance de Theux (Liège, Verviers, Spa).
5 II faut sans doute lire Waremiam (Waremme). Sur cette forme
^5 attestée dès 1229, voir Schoonbroodt, Val-Saint-Lambert, n» 86; sur le
château de Waremme, cfr. De Ryckel, li. S. A. et H. de Liège, t. V.
3o4 Gisleberti
1195 eorum, qui super his in causa obtineret per sententiam vel
gratiam Romane curie, illi et Leodium et omnia castra uni-
versaque bona, ad episcopatum Leodiensem pertinentia,
libéra redderentur. Ejecto itaque Symone ab omnibus bonis
episcopatus, qui in viribus tôt et tantoram predictorum 5
principum et nobilium electus et a domino imperatore
regalibus investitus fuerat, mirabantur universi audientes
et videntes, quod tantus nobilis a tanto honoris culmine
ejiceretur, ipseque et sui a facie domini comitis advenientis
semper fugiebant. *°
[218] Tempore illo et anno % dum hec tractabantur circa
episcopatum Leodiensem, Constantia imperatrix Romano-
rum, quam Salernenses cives maie tradiderant Tancredo
régi % qui sibi Siciliam injuste usurpaverat, a civibus Pa-
normiensibus, licet invito Tancredo, domino suo Henrico i'>
Romanorum imperatori reddita est ^ que eodem anno mense
Decembri filium peperit *. Eodemque anno ipse dominus
imperator Romanorum Henricus, defuncto Tancredo \ re-
gnum Sicilie et ducatum Apulie jure adeptus est.
15 février [219] Eodem anno, tempore quadragesimali, dominus 20
2 avril Albertus Leodiensis electus et Symon Leodiensis intrusus
ad curiam Romanam super lite episcopatus iter arripuerunt.
Dominus equidem Albertus pro itineribus suis ad curiam
Romanam et pro moris in illa factis et pro reditibus a curia
illa et pro ejectione Symonis et suorum a castris Leodiensis ^5
episcopatus et pro custodia castrorum ipsorum grandibus
expensis factis, debebat comiti Hanoniensi 2450 marchas
' Guise, XVIIl, 68 = §§ 218-220.
2 Cfr. § 176 (en 1191).
? Constance fut libérée probablement en juin 1192 (Toeche, 316) par 3o
Tancrède et non i?i7>Tfo Tancredo.
4 Frédéric II, né le 26 décembre 1194 à Jesi, dans la marche d'Ancone.
5 Tancrède était mort le 20 février 1194. Les données chronologiques
de Gislebert sont ici inexactes.
Chronicon Hanoniense. 3o5
argent! magno pondo, quas ipse cornes a quibusdam credi- 1195
toribus mutuo acceperat sub gravi fenore, eu jus fenoris ipse
solus cornes omne gravamen in solutione paciebatur, quod
fenus ad 200 marchas vel ultra fuit computatum, exceptis
5 aliis expensis magnis, quas ipse cornes et ejus homines pro
promotione domini Alberti et super ejectione Symonis a
castris Leodiensis episcopatus fecerg^nt.
[220] Post longam autem in curia Romana moram et
grandium expensarum gravamina dominus papa electionem
10 Symonis cassavit et domni Alberti electionem confirmavit;
sed Symonis nobilitatem considerans, ne ipse a tôt et tantis
principibus procreatus a curia Romana prorsus confusus
recederet, misericorditer circa personam ejus agens, cardi-
nalem eum dominus papa fecit. Qui cito post in ipsa curia i^août
i5 infirmitate superveniente decessit ', et quam plures de illius
societate et de societate domini Alberti ibidem mortui sunt.
. Dominus Albertus graviter febricitans reditum ad propria
arripuit cum plenitudine gratie. Dominus autem imperator
Romanorum Heoricus, subjugato sue voluntati de jure here-
20 ditario Sicilie regno, inde in Theutoniam rediit anno Domi-
ni 1195.
[221] Eodem anno * Philippus, comitis Hanoniensis filius, 21 mai
in festivitate pentecostes a domino Philippo rege Francorum
honorifice miles ordinatus est.
25 [222] Eodem tempore et anno Henricus, Henrici quondam
ducis Saxonum filius, illius, inquam, Henrici, quem dominus
Fredericus imperator Romanus a ducatu Saxonie in majo-
ribus bonis suis exhereditaverat, Conrardi comitis palatini
' En 1195, le i« août, d'après Gilles d'Orval (SS., XXV, 114), tandis
3o que Renier de Saint- Jacques met ses funérailles à cette date.
^ Guise, XVIII, 69 = §§ 221-226.
20
3o6 Gisleberti
[95 Reni filiam ' duxit in uxorem in detrimentum * domini im-
peratoris Henrici, unde ^ postea terram et bona ipsius comi-
tis palatini de jure obtinuit et gratiam domini imperatoris
sibi acquisivit.
[223] In diebus illis Balduinus Montensis castellanus *, 5
miles admodum sapiens*a seculo migra vit, qui ecclesie Béate
Waldetrudis pro remedio anime sue villam Offias ^ quam a
domino comité Hanoniensi in feodo tenebal, in eiemosinam
assignavil, ut in ipsa ecclesia perpetuum pro anima ejus
celebretur anniversarium, ita quidem quod ipsa villa hospi- «o
tali Jherosolimitano a Montensi ecclesia sub annuo censu
20 solidorum in festo sancti Martini Montibus persolven-
dôrum concederetur. Quo Balduino defuncto, filius ejus
Henricus hanc eiemosinam per manum domini comitis
Hanoniensis sepedicti et per scriptum et ipsius comitis sigil- i5
lum confirmavit ^. Ecclesia autem Montensis hospitali Jhero-
solimitano villam predictam, sicut supra dictum est, sub
annuo censu contulit; super quo quidem censu plenius per-
solvendo, ad petitionem hospitalis, dominus comes Hano-
niensis apud Montensem ecclesiam obsidem se constituit. 20
Unde ipsius hospitalis fratres domino comiti et predicto
castellano quarundam missarum celebrationem exhibendam
• Agnès, fille de Conrad, nièce de Henri VI.
2 In detrimentum imperatoris, parce qu'il était sollicité par Philippe-
Auguste qui demandait la main d'Agnès. Sur ce mariage romanesque, 25
cfr. ToECHE, 291 et 566. Pour échapper au roi de France, la jeune fille,
qui aimait Henri, se réfugia avec sa mère au château de Stahleck et s'y
fit marier la même nuit, sans aucun apparat (entre le 5 novembre 11 93
et le 29 janvier 1194).
3 Unde, à la suite de ce mariage. 3o
4 Baudouin est cité comme châtelain de Mons depuis 1155 (Duvivier,
Chartes inédites, n° 22).
5 Offies, dépendance de Dimont (Nord, Cambrai, Marcoing).
<^ Cfr. Chartes de Sainte -Waudru, I, n«» XXII et XXIII, pp. 36 et 39,
mai II 95, et n« XXX, février 1 196. 33
Chronicon Hanoniense. 3o7
perpetuo promiserunt, de quibus in subsequentibus plenîus 1195
dicemus'.
[224] In diebus illis cornes Hanoniensis, marchio Namur-
censis, cum duce Lovaniensi, cum quo iongas habuerat
5 discordias, pacem et fedus indissolubile firmavit. Contigit
itaque quod tempore eodem, anno scilicet Domini iiqS, ipse
dux Lovaniensis contra ducem Henricum de Lemborch,
avunculum suum, et contra comitem de Geira "" ex illorum
excessu odium et rancorem habuit, unde utrinque ad guer-
10 ram convenerunt^. Dominus autem cornes Hanoniensis, mar-
chio Namurcensis et ejus filius Balduinus cornes Flandrie
ad petitionem ducis Lovaniensis ei auxilium contra hostes
fecerunt et in magnis viribus cum ipso duce Lovaniensi
Trajectum supra Mosam fluvium transierunt. Quorum ad-
i5 ventum in tantis viribus hostes sustinere dubitantes, illorum
misericordie se prorsus submiserunt. Quibus peractis domi-
nus cornes Hanoniensis cum fiho suo BaJduino comité Flan-
drensi, et cum domino archiepiscopo Coloniensi Adulpho *
et Henrico duce Lovaniensi ad dominum flenricum Roma-
20 norum imperatorem profectus est, ut pro fiho suo comité
Flandrensi apud dominum imperatorem efficere mereretur
ut filius ejus a 'domino imperatore quedam feoda ^, que
comités Flandrenses ab imperatoribus tenere soient, sine
difficultate reciperet. Venientesque in Theutoniam circa
25 Renum apud Argentinam civitatem, que vulgariter Straze-
borg dicitur, dominum imperatorem invenerunt ^ ibique
Balduinus cornes Flandrensis, comitis Hanoniensis et mar-
chionis Namurcensis filius, a domino imperatore débita
* Le chroniqueur ne revient plus sur ce sujet.
3o ^ Le comte de Gueldre, Otton, mort vers 1206- 1209.
3 On ignore les causes de ce conflit (cfr. Ernst, Histoire du Limbourg,
II, 237).
•» Adolphe d'Altena, 1 193-1205.
5 La Flandre impériale.
35 6 Henri VI était à Strasbourg le 13 août 1195 et le 18 août (Stumpf,
4957, 4958).
3o8 Gisleberti
1195
feoda recepit et ei hominium cum fidelitate debitum exhi-
bait: et cum in terra illa estivo tempore eciam indigenis
aeris et aquarum corruptio nimiam afferat infirmitatem,
Août tempore illo mense Augusto tanta in partibus ilHs inoleverat
infirmitas quod ipsi indigène quamplures, relictis civita- 5
tibus et domibus suis, ad montana secedebant. Unde domi-
nus comes Hanoniensis et archiepiscopus Coloniensis et dux
Lovaniensis multique de eorum comitatu, tam milites quam
servientes, nimia occupati sunt infirmitate, quorum quidam
ad festinam mortem inde pervenerunt, sed dominus cornes 10
Hanoniensis pre aliis principibus graviore accepta infirmi-
tate ad propria rediit, et cum languere cepisset, Montibus
propter meliorem aeris sanitatem venit. Infirmitas autem
illa post languores nimios ipsum principem potentissimum
et prudentissimum ad mortem usque perduxit. »5
[225] Dum dominus comes Hanoniensis, marchio Namur-
censis, xMontibus in castro suo egrotabat, supervenerunt
rumores, quod dominus Albertus Leodiensis electus ' cum
plenitudine gratie a curia Romana reditum arripuerat, et
dominus Symon Leodiensis intrusus, ducis de Lemborch 20
filius, decesserat. Surrexerunt autem quidam perniciosi de
écclesia Leodiensi, illi scilicet qui primo per domini Alberti
Lovaniensis electionem, deinde per domini Symonis de
Lemborch intrusionem, in écclesia Leodiensi graves move-
rant seditiones, ut in aliquo modo domini Alberti electi, a 2b
sede apostolica confirmati, promotionem impedire possent
vel saltem ei detrimenta et calumpnias inferrent. Fingen-
tésque illum in itinere decessisse, quendam virum nobilem,
Ottonem de Falconis Monte, ipsius ecclesie archidyaconum %
qui tamen electioni domini Alberti de Kuch suum prebuerat 3o
assensum, in episcopum Leodiensem elegerunt, venientesque
Dec. Wormaciam civitatem ad dominum imperatorem ^ suum
1 Albert de Cuyck, cfr. §§ 216 et 219.
2 Cfr. § 202, p. 288; § 203, p. 289, et Gilles d'Orval, SS., XXV, 114,
115. Otton de Fauquemont était fils de Gossuin III (Ernst, V, 236). 35
3 Henri VI est à Worms du 5 au lo^écerabre 1195 (Stumpf, n»» 497»
49&2).
Chronicon Hanoniense, 309
electum Ottonem ei presentaverunt. In quorum adventu 1196
dominus Albertus a curia Romana rediens supervenit, qui
per litteras apostolicas electionem ejus confirmantes, et per
suos fautores in unitate ecclesie consistentes, domino impe-
5 ratori presentatus, regalia Leodiensis episcopatus ab eo sine
diiatione et difficultate aliqua suscepit, cui et Otto et ipsius
Ottonis electores in presentia domini imperatoris fideiitates
exhibuerunt. Albertus autem regalibus a domino imperatore
investitus et a metropolitano suo Coloniensi archiepiscopo
10 consecratus ', infra octavas epiphanie Leodium pervenit. 6-13 janv.
[226] Eodem tempore, cum comes Hanoniensis et filius 1195
ejus comes Flandrensis a curia domini imperatoris redis-
sent ", comes Flandrensis de mandato domini régis Franco-
rum ad ipsum iter arripuit, in quo itinere infirmitàte' pre-
,5 ventus fuit, ita quod, peractis cum domino rege negotiis
suis, et ab ipso rege domino suo monitus ut ad auxililïnî
çjus contra regem Aoglorum veniret, in lectica usque Came-
racqni ailatus fuit ibique per aliquot aies quiescens, Deo
volente cepit convalescere. Inde ad mandatum patris sui
20 comitis Hanoniensis Montibus ad patrem egrotan te m, cor-
pore adhuc debilis, pervenit, et cum pâtre moram faciens,
;- plenam ibi recepit sanitatem. Cum autem eundi ad auxi-
lium domini sui régis Francorum, qui contra regem Anglo-
rum guerram habebat, ipse comes Flandrie se prepararet,
35 et ad hoc tempus instaret, pater ejus comes Hanoniensis de
assensu et laudamento illius secundo filio suo Philippo ter^
ram Namurci post ipsius decessum habendam assignavit;
ita quod Philippus terram illam a fratre suo comité Flan-
drensi et Hanoniensi post patris decessum in feodo Jigio
3o teneret, et ipsa terra dominio Hanoniensi adderetur, cornes
autem Hanoniensis ipsam terram ab imperatore teneret ^.
1 Reineri Annales S. Jacobi Leod.j SS., XVI, 652.
2 Gislebert reprend les événements où il les avait laissés au § 224;
Baudouin V et son fils étaient revenus de Strasbourg à Mons, vers la fin
35 d'août.
3 Cet arrangement sauvegardait la disposition de 1188 (§ 149); voir
aussi le § 255. Toutefois, il en résultait que le marquis de Namur, tenant
3io Gisleberti
195 Ad hec cornes Hanoniensis sapientissimus egrotans compo-
suit cum filio suo Balduino tomite Flandrensi, ubicumque
locorum constituto ipso comité Flandrensi ^ quod omnia, que
ipse cornes Hanoniensis in elemosinas distribuendas et in
débita solvenda et in beneficiis pueris suis conferendis assi-
gnaret, sub Camberonensis ' et Sancti Gisleni ^ abbatum et
Willelmi fratris soi et Nicholai de Barbencione *, tidelis et
consanguinei sui, testimonio, ipse cornes Flandrie rata
observaret firmiusque prosequeretur; unde cornes Flandren-
sis ad ordinationem patris sui, fide interposita tactisque
sacrosanctis, juramentum fecit scriptoque et sigilio suo con-
firmavit. Inde cornes ipse Flandrensis cum militibus multis
ad domini sui régis Francie auxilium properavit^.
[227] Dominus equidem cornes Hanoniensis^, marchio
Namurcensis, egrotans Montibus, princeps potentissimus et
a suis amatissimus, saluti anime sue volens providere, debi-
torum suorum solutionem congrue et opportune ordinavit,
filieque sue Sibilie ' virgini duo milia marchas argenti assi-
gnavit. De debito autem supradicto ^, quod ei dominus
son fief d'un autre vassal laïque, ne pouvait plus être considéré comme ao
prince de l'Empire. Cfr. Ficker, Reichsfûrstenstand, I, 192, et Heerschild,
134, et la décision de la Cour féodale du Hainaut, 25 septembre 121 1
(Reiffenberg, Monum., I, 152). constatant que : ipse marchio Namur-
censis homo essct ctiriœ Hanoniensis. La tenure d'un cadet, impliquant
hommage à son frère aîné, s'appelle i fratriagium (Ducange, Fraternitas, aS
61).
» C'est-à-dire aussi bien pour la Flandre impériale (§ 224) que pour la
Flandre sous la couronne,
2 Baudouin de Tournai, abbé de Cambron, f 1221 (Monast. de/g., î,
346). 3o
3 Hugues, abbé de Saint-Ghislain {Monast. hclg., I, 256).
4 Nicolas de Barbençon, cfr. § 29, p. 54, 12.
5 La guerre à laquelle Baudouin IX prend part a pour théâtre la
Normandie et le Berry. La trêve conclue à Issoudun contre Philippe-
Auguste et Richard est du 5 décembre 1 195. 35
6 Guise, XVIII, 70 = §§ 227-233.
7 Elle épousa dans la suite Guichard IV, sire de Beaujeu (Rhône).
« Cfr. § 219.
Chronicon Hanoniense. 3ii
Albertus Leodiensis episcopus,.sicut supradictum est, debe- 1195
bat, medietatem duobus filiis suis, Philippe scilicet et Hen-
rico, aliam vero medietatem majori ecclesie Leodiensi assi-
gnavit, ut in opus monasterii, quod novum reparabatur,
converteretur. Puerisque suis, quorum quosdam non de
uxore sua, sed de mulieribus nobiiibus genuerat ', bona
quedam assignavit; servientibusque suis de bonis suis im-
pertiebatur. Res autem suas mobiles, scilicet segetes, equos,
vestes et hujusmodi, que quidem usque ad 1200 marchas
argenti vel ultra existimabantur, in manus quatuor predic-
torum, scilicet Camberonensis et Sancti Gisleni abbatum et
Willelmi fratris sui et Nicholai de Barbencione commisit,
par eorum dispositionem in elemosinas distribuendas.
[228] Et quia comitum Hanoniensium jus erat in Hanonia
quoddam de ursis pascendis et ipsorum ursorum custo-
dibus, quod quidem in detrimentum et gravamen hominum
pauperum erat, et idem quoque in tedium hominum divi-
tum vertebatur, iste comes misericordie respectu jus illud
et consuetudinem prorsus universis hominibus suis remisit.
[229] Ouasdam eciam consuetudines, quas ipse comes in
jus suum convertere intendebat in Montibus et in Bincio et
in Haimoncasnoit, que quidem utelagia et mensuragia '
dicebantur, quia in mensurationibus segetum accipiebantur,
prorsus remisit et eandem remissionem scripto et sigillo
suo confirmavit.
' Entre autres Godefroid, chanoine de Cambrai, prévôt de Sainte-
Marie à Bruges; puis en 1196, prévôt de Malines; en 1198, archidiacre de
Cambrai; en 1202, prévôt de Saint- Amé de Douai (cfr. § 255).
2 Utelagia. droit sur la mesure de terre qui contient un oitel; l'oitel
3o est un huitième de mesure de semence (cf. Godefroy, V, 591, Oitelage).
A Cambrai, Valenciennes, la forme usitée était witel ou mtens; dans une
charte que publie M. Duvivier, Baudouin V donne à l'abbaye de Bonne-
Espérance la moitié des droits de witelage à Valenciennes {Chartes iné-
dites, n® 33). Le mensuragium s'applique au mesurage des grains.
3 1 2 Gisleberti
1195 [230] De hominibus autem qui se burgenses esse dicebant,
et in villis campestribus manentes burgensiam libertate
gaudebant, unde et ab ecclesiis et a militibus graves sepe
procedebant queremonie, ordinavit dominus cornes et de
consilio nobilium suorum instituit, ut nemo burgensis ulte- 5
nus esset, si in burgo non maneret '.
[231] De canibus autem suis et venatoribus, qui multa
per ioca in Hanonia gistas suas et porsonii« * de jure habe-
bant, qui prêter jus abbatias et curtes abbatiarum in gistis
suis opprimere consueverant, ordinavit dominus cornes et 10
instituit, ut ab hiis abbatie et eorum curtes libère permane-
rent, hoc excepto quod, si aliqua ecclesia terram aliquam
possideret ex alicujus donatione et venditione, que de con-
suetudine illarum esset terrarum, in quibus canes et vena-
tores jus suum habent, ecclesia inde ad valentiam ^ terre \b
illius jus suum et canibus et venatoribus exsolvet, et ultra
hoc non cogetur.
[232] Erga Gerardum de Sancto Oberto, fidelem suum et
consobrinum, bénigne agens et caritative, quia ille in Ostre-
vanno terram, qyam ejus antecessores comiti Hanoniensi, 2;0
hujus comités patri, vendiderant, jus reclama bat *, villam
Riwam ^ prope Cameracum, quam ipse comes et ejus uxor
Marghareta comitissa sibi acquisierant, ipsi Gerardo in aug-
mentum feodi sui dédit, excepta ville ipsius décima, quam
ipse comes et ejus uxor Marghareta ca pelle sue in Valencenis aS
' C'est l'interdiction de la bourgeoisie foraine.
2 Porsoniaj cfr. 14, p. 23, n. 2, et § 250.
3 Ad valentiam, en raison de la valeur.
4 Gérard était le fils de Gilles de Saint-Aubert et de Berthe de Bou-
ch^in; cfr. § 32, pp. 58-60. On se rappelle que Baudouin IV avait acheté, 3o
des enfants du second mariage de sa mère Yolande avec Godefroid de
Bouchain, leurs droits sur la châtellenie de Valenciennes et leur héritage
tant dans l'Ostrevant que dans le Cambrésis. Nous ignorons sur quels
titres Gérard pouvait se fonder pour contester la validité de cette cession.
5 Rieux (Nord, Cambrai, Carnières). 35
Chronicon Hanoniense, 3i3
ad institutionem prebendarum contulerant'. Gerardus autem 1195
domino comiti et patri ejus pie remisit quicquid ipsi comi-
tés contra ejus patrem Egidium et contra se ipsum interce-
perant et quocumque modo deliquerant, terram Ostrevan-
b num domino comiti Hanoniensi et ejus heredibus nominatim
relinqueps.
[233] Ad augmentum quoque prebendarum capeile sue
in Valencenis dominus comes 42 modios segetis ad mensu-
ram Montensem annuatim percipiendos assignavit, confe-
10 rens ipsi capeile decimam quam in villa Tungra " in Bra-
bantia habebat, ita quidem ut, si quid de 42 modiis quan-
doque canonicis illis defuerit, hoc in décima Branie Wilho-
tice suppleatur. Hoc itaque scripto et sigillo suo dominus
comes roboravit ^.
i5 [234] Lobiensi ecclesie * decimam in vinea sua de Hyum S
quam ipsa Lobiensis ecclesia sepe reclamarat, sed nunquam
habuerat, habendam perpetuo concessit. Unde ipsa ecclesia
caritatis intuitu firmavit ipsi comiti quod perpetuum pro
anima ejus cum veneratione^ anniversarium ipsius ecclesie
20 conventus celebrabit.
1 C'est en 1192 que Baudouin V avait donné à sa chapelle (la Salle-le-
Comte, à Valenciennes) la dîme de Rieux (MiR^us, II, 829/980 et 981 ;
Lkglay, Revue, 95).
2 Tongres, dans l'ancien Brabant (Hainaut, Ath, Chièvres).
25 3 DuviviER, Hainaut, 658 (13 décembre 1195).
4 Guise, XVIII, 71 = §§ 234-239-
5 Hyon, à 2 kilomètres au sud-est de Mons. Vers la fin du XI® siècle,
les moines de Lobbes s'étaient plaints à l'évêque de Liège, Otbert (1091-
II 12), de ce que leur abbé Arnoul et le prévôt Oilardus leur avaient
3o enlevé plusieurs dîmes, notamment celles de Hyon {Gesta nbb. Lobb.j
SS., XXI, 313, 32).
6 Veneratio, le mot qui revient souvent dans les paragraphes suivants,
est difficile à interpréter; on remarquera surtout son emploi au § 251 :
duas missas cum prosa et vcneratione. La pros^a est une oraison que l'on
3S chantait avant l'évangile les jours de grandes fêtes; la veneratio semble
donc aussi se rattacher au rituel. C'est peut-être l'adoration de la croix
ou bien celle des reliques du saint local.
3 1 4 Gisleberti
1195 [235] Altimontensi ecclesie dominus cornes nemus quod-
dam \ quod injuste per aliquos annos posséderai, restituit.
Unde ipsa ecclesia caritatis intuitu concessit et firmavit ipsi
comiti quod perpetuo pro anima ejus anniversarium cum
veneratione celebrabit. Quod quidem scripto et sigillis do-
mini comitis et ecclesie illius confirmatum est.
[236] Ecclesie sancti Dyonisii in Brockeroia bona sua, ab
antecessoribus suis ipsi ecclesie cum libertate collata, et
incisionem lignorum in nemore de Havrez " % scripto et
sigillo suo confirmavit.
[237] Ainensi ecclesie dominus cornes sex boneria terre
dédit apud Tiegnies et Offrignies ^ de bonis que ipse cornes a
Bernardo de Rocha* acquisierat, remota omni advocatia et
calumpnia. Ad hoc Alnensis ecclesia caritatis intuitu firma-
vit ipsi comiti quod post ejus decessum perpetuum pro
anima ejus cum veneratione celebrabit anniversarium. Quod
quidem scripto cyrographizato et sigillo ipsius comitis et
sigillo ecclesie confirmatum est.
a, Arndt : Haurez.
» Devillers, Descr. anal.. III, 138 : nemora quedam in,.. Harbenchons ao
et in. . . Ërfrenval (?).
2 Havre, à 7 >/2 kilomètres à l'est de Mons.
3 Devillers, Dcscript.. I, 263. Teignies ou Thiegnies, dépendance de
Clermont lez-Walcourt (Namur, Philippeville, Walcourt) dont l'église
appartenait à l'abbaye d'Aine. Pour Offrignies. Ménilglaise (II, 313) a eu ^5
tort de songer à Offignies, dépendance de Dour; c'est vraisemblablement
aussi une localité du Namurois. Le Polyptyque de Lobbes (Duvivier,
Hainaut, 308) signale dans le pagus Lommaccnsis seu Sambrensis : Tingtes,
Offrigies.
4 Bernard de Rocha figure encore dans un acte de Ghislain, châtelam 3o
de Beaumont, 1188 (Devillers, Descript.. 1, 85, no 242). à propos du fief
de Eureniis et {Ibid.. n^ 243) dans un acte de l'abbé d'Hautmont relatif à
un bien d'Aibes, qui n'est pas Aibes sur la Meuse, comme le pense
M. Devillers {Ibid., Table, p. V), mais Aibes, près de Quiévelon, cité
dans le premier acte {Chevelons et Ostregnies : Ostregnies, hameau de 35
Chronicon Hanoniense, 3i5
[238] Broniensi ecclesie centum solidos denariorum in red- 1195
ditibus suis de Bincio dominus cornes assignavit, de primis
scilicet redditibus in nalali Domini annuatim percipiei>dos;
de quibus viginti solidi in luminare ecclesie conveAendi
5 sunt, in anniversarium vero ipsius comitis perpetuo cum
veneratione celebrandum *» 40 solidi in refectionem fratrum
convertentur, in anniversarium autem uxoris sue Margha-
rete comitisse in refectionem fratrum convertantur 20 solidi,
et in communem ipsorum, scilicet comitis et comitisse, nec
10 non et parentum omnium, fratrum ecclesie, memoriam per-
petuam in refectionem fratrum 20 solidi, secunda die purifi-
cationis béate Marie, amministrabuntur. Que quidem scripto
cyrographizato et sigillo ipsius comitis et sigillo ipsius-
ecclesie confirmata sunt.
i5 [239] Crispiniensi ecclesie terras suas, quas apud Se-
vorch * habebat ipsa ecclesia, que advocatiam domini comitis
et ejus fratris Henrici, qui villam Sevorch a domino comité
tenebat*, dominus comes ab omni tallia et exactione et an-
garia omnique advocatia libéras fecit ^. Ad hoc ipsa ecclesia
20 caritatis intuitu firmavit domino comiti, quod dum ipse
viveret, quaqua die missa de gloriosa virgine Maria in ipsa
ecclesia, in altari ipsius virginis Marie celebraretur; post
a. Arndt : celebrando.
Colleret, ancienne annexe spirituelle de Rocq). Tous ces lieux sont situés
25 dan? le canton de Maubeuge (Nord, Avesnes); Rocha, Rocq (Duvivier,
242, Rokcs; 314, Roca in pago HanioensU Polyptyque de Lobbes, fin du
IX® siècle) est aujourd'hui Recquignies sur la Sambre, à l'est de Mau-
beuge (avec un château du XV® siècle); cfr. aussi Devillers, Descript.,
III, no LVII, 1162 : ^can de Rupe vel Roca, dans un acte d'Arnoul, prévôt
3o de l'église de Saint-Quentin de Maubeuge, et p. 173, n» LXXXIV, 1188 :
Bernard de Roches. Jean de Rocq est cité : en 11 30-1 135 (Duvivier,
Chartes inédites» n" 14), en 1150-1165 (n*» 27), en 1165 avec son fils
Bernard (n® 28), en 1 170 (n*» 31 et 32).
' Sebourg (Nord, Valenciennes, Valenciennes-Est).
35 ^ Cfr. § 34, p. 67, 15-21.
3 MiRiEUS, II, 1105. Le texte dit seulement : quandam injustam. consue-
tudinem, quœ vulgo tallia dicitur . . . resignavit.
3 1 6 Gisleberti
195 decessum vero ipsius comitis in eodem altari pro anima
ipsius comitis missa que pro fidelibus defunctis celebratur,
quaqua die in perpetuum celebrabitur. In quarum missarum
celebratione orationes pro ipsius comitis anima proprie et
spéciales tam in coUectis quam in secretis et postcommu- 5
nionibus dicentur \ Hec quidem omnia scripto cyrographi-
zato et sigillo ipsius comitis sigilloque ecclesie cum sigiHo
abbatis confirmata sunt.
[240] Ab annis antea transactis "' circiter i5 effecerat do-
minus comesapud ecclesiam Sancti Autberti Cameracensis 10
ex elemosina décime de lvuis^ quod ipsa ecclesia caritatis
intuitu firmavit ipsi comiti, dum vivèret ipse comes, quaqua
septimana ter missa de sancto Spintu seu de gloriosa virgine
Maria in ecclesia iila celebraretur; post ejus vero decessum
missa quam ecclesiasticus ordo pro fidelibus defunctis celé- i5
brari instituit, quaqua septimànà ter in perpetuum pro
anima ipsius comitis el ejus antecessorum et successorum
celebrabitur. Que quidem scripto cyrographizato et sigillo
domini comitis sigilloque ipsius ecclesie confirmata sunt*.
[241] Ab annis antea transactis circiter 7 pbtiiiiuerat domir 20
nus apud ecclesiam de Bona Spe ^ ex quadam elemosina par
1 Collecta {Colleté, Godefroy, IX, 126) : oraison de la messe qui se dit
avant l'épitre, au nom de tous les fidèles réunis; sécréta, oraison dite à
voix basse, après la préface de la messe.', postcommutiio, antienne chantée
après la communion. 25
.. 2 Guise, XVIII, 72 = §§ 240-243.
3 Iwuy (Nord, Cambrai, Cambrai-Est).
4 Par un acte qui se place entre le 28 mars et le 8 novembre 1182
(DuviviER, Chartes inédites, n° 57), Baudouin V confirmait à l'abbaye de
Saint-Aubert la dîme d'Iwuy que lui avait donnée Gautier de Honne- 3o
court; mais ce n'est point la charte à laquelle fait allusion Gislebert et
qui devrait remonter à 1180 {ab annis antea transactis circiter 15); il n'y
est pas fait mention des messes promises au comte.
5 Bonne-Espérance, abbaye de Prémontrés, à Vellereille-le-Hrayeux
(Hainaut, Thuin, Binche). 35
Chronicon Hanoniense. 3ij
ipsum comitem et per Henricum Binciensem castellanum, 1195
super quodam terragio ' et quodam terre dom.inio et qui-
busdam pratis et quodam censu, quod ipsa ecclesia miseri-
coidie et pietatis intuitu ipsi comiti confirmavit quod
5 quaqua die, dum viveret ipse cornes, missa de beata Dei
génitrice Maria in altari sanctae Cruels pro saLute ipsius
comitis celebraretur, post decessum vero ejus quaqua die in
perpetuum missa que pro fidelibus defunctis celebratur, in
eodem altare pro ipsius comitis anima et antecessorum et
10 successorum suorum salute celebrabitur, in quarum niissa-
rum celebratione proprie et spéciales pro ipso comité tam in
coUectis quam in secretis et postcommunionibus dicentur
orationes. Que quidem scripto cyrographizato et sigillo ipsius
comitis et sigillo ejusdem ecclesie cum sigilio abbatis confir-
i5 mata sunt.
[242] Ab annis antea transactis circiter 7 effecerat domi-
nus cornes apud Melbodiensem ecclesiam Béate Aldegundis
per quasdam elemosinas ab ipso et ab ejus fideli Gisleno,
Belli Montis casteliano, coUatas de bonis que ad custodiam
ao turris Belli Montis pertinebant, scilicet de duabus partibus
décime de Frocapella "*, et de quatuor solidis denariorum et
quatuor caponibus in eadem villa, et de molendino in eadem
villa, quod Gisleni molendinum nominatur, quoque 10 men-
suras moliture, que charletti ^ dicuntur, et de tercia parte
2î) décime de Rancea, et de duabus partibus minimarum deci-
marum de Grandi Rivo et de Suvri et de Monte Bliard *, quod
ipsa ecclesia domino comiti concessit et firmavit ut in ecele-
sia sua, dum comes viveret, pro ipsius salute, omni die
ï Terragium. Le terrage vise ici les droits utiles, certaines redevances
3o payées par les usagers, en opposition au dominium terrœ, qui est le
domaine direct. Cfr. P. Errera, Les Masuirs, I, 411.
2 Froidchapelle (Hainaut, Thuin, Beaumont).
3 Charlet (Godefroy, II, 74), sorte de vase : mesure pour le grain.
Dans le patois wallon, charlet désigne un bidon ou pot de fer-blanc.
35 4 Rance, Grandrieu, Sivry, Montbliart (Hainaut, Thuin, Beaumont).
3i8 Gisleberti
1195 sabbati, missa de gloriosa Dei génitrice Maria, omnique die
dominica missa de sancto Spiritu celebraretur in altari
sancti Dyonisii, post decessum vero ejus, quaqua die Lune et
quaqua die Jovis, in eadem ecclesia in eodem altari missa
que ad celebrandum pro fidelibus defunctis ordinata est, 5
pro remedio anime ipsius comitis et Margharete uxoris ejus
et predecessorum suorum successorumque omnium perpé-
tue celebrabitur; in quarum missarum celebratione proprie
et spéciales tam in collectis quam in secretis et postcommu-
nionibus dicentur pro ipso comité sepedicto orationes. Hec 'o
quidem scripto cyrographizato et ipsius comitis sigillo et
sigillo ejusdem ecclesie roborata sunt. In illis eciam diebus
dominus comes partem, quam in nemore de Tiioit ' prope
Melbodium, et partem, quam in nemore de Falisa " prope
Melbodium habebat, Melbodiensi ecclesie Béate Aldegundis i5
in omni jure a dominatione et advocatia omnique jure libe-
ram dédit, et ea super majus altare ipsius ecclesie per ces-
pitem et ramum coUocavit, cui quidem donationi uxor ejus
Marghareta comitissa et eorum filii Balduinus, Philippus
et Henricus manus apposuerunt. In nemore autem de 20
Çovisans ^ dominus comes pro advocatia terciam partem
tantummodo sibi retinuit. In predicta autem nemorum
donatione dominus comes et ejus uxor Marghareta comitissa
et eorum filii prenominati juraverunt, fide interposita tac-
tisque sacrosanctis, quod hec bénéficia Melbodiensi ecclesie 25
rata et inviolata conservabunt. Ad hec ipsius ecclesie abba-
tissa et conventus caritatis intuitu concesserunt et firma-
verunt domino comiti et comitisse quod post eorum deces-
I Cfr. DuviviER, Hainaitt. 602, charte de Baudouin IV, 1167, à
l'abbaye de Haumont : in tcrritorio Lovrolcs (Louvroil, au sud-ouest de 3o
Maubeuge)... qucdain silvula Tilictiun dicta. 11 y a aussi à Maubeuge
même un Bois du Tilieui.
^ Le bois de la Falize, à Rousies (Est de Maubeuge).
3 Le Cartulaire des rentes et cens du co^tUe de Hainaut cite plusieurs
fois, de 1265 à 1286, aux environs de Maubeuge, Conviseans, Conviseaus, 35
Coviseaus.
Chronicon Hanoniense. 3 19
sutn pro animabus ipsorum perpetuum cum veneratione "95
celebrabit anniversarium. Que quidem scripto et sigillo
comitis sepedicti et ejusdem ecclesie sigillo confirmata sunt.
In testamento autem suo, in sua infirmitate ordinato, ipsi
5 ecclesie Melbodiensi dominus cornes nemus quoddam prope
Melbodium, quod per aliquot annos injuste contra ipsam
ecclesiam tenuerat, quod quidem nemus de Elemosina '
dicebatur, libère restituit, nichil dominationis vel juns in
illo sibi retinens, statuens, ut ipsi us nemoris proventus
10 omnes tam in fundo quam in cumblo * in vestes dominarum
convertantur. Quod quidem ipse comes scripto et sigillo suo
ecclesie confirmavit.
[243] Ab annis antea transactis circiter 9, Hoelus de Ka-
vren^, vir prudentissimus, decimam, quam a domino comité
i5 Hanoniensi tenebat apud Kavren, assignavit * per manum
domini comitis Cameracensi ecclesie, ut sacerdos in ecclesia
de Kavren institueretur, qui pro sainte animarum domini
comitis et Hoeli divina in perpetuum celebraret. Ipse autem
semper ad hec complenda institui non potest, nisi habito
20 cujuslibet domini comitis Hanoniensis assensu et consilio.
H^c quidem scriptis et tam domini comitis Hanoniensis
quam Cameracensis ecclesie sigillis confirmata fuerunt.
j244] Ab annis ^ quoque antea preteritis sepedictus comes
• Le bois de l'Aumône était situé au sud de Maubeuge, vers Louvroil.
25 2 Xam in fundo quam in cumblo, enfons et en comble, expression de style
pour signifier : entièrement, intégralement; cfr. P. Errera, Les Masuirs,
1,95-
3 Cfr. § 46.
4 On ne trouve pas cette charte d'Hauwel dans le fonds du chapitre de
3o Cambrai; mais Agnès, veuve d'Hauwel, et ses fils déclarent, en 1190,
donner une partie de leur dîme de Quiévrain pour célébrer l'anniversaire
de la mort d'Hauwel, et instituent un chapelain pour dire la messe pour
l'âme du défunt et pour celle du comte Baudouin (Duvivier, Chartes
inédites, n° 76).
35 5 Guise, XVIII, 73 = §§ 244-246.
320 Gisleberti
1195 Hanoniensis Balduinus, marchio Namurcensis, supradictis
patri suo Balduino et Midi matri sue in salute et remedio
animarum suarum aliquatenus volens providere, cum eorum
corpora in Montensi ecclesia Béate Waldetrudis sepulta
essent honorifice, et anniversaria eis ab ipsa ecclesia non ex 5
debito sed ex gratia exhiberentur et cum veneratione cele-
brarentur eorum anniversaria, tam a dominabus Béate
Waldetrudis et earum canonicis quam a canonicis Sancti
Germani; unde ipsi ecclesie Béate Waldetrudis sex libras
denariorum in censibus terrarum apud Villam super Hainam 10
in festo sancti Remigii assignavit perpetuo, quos quidem
census ipse cornes pro advocatia quadam in usus suos pro-
prios et in redditum suum converterat. Denarii autem sex
libris supercrescentes in luminare ecclesie Sancti Germani
debent converti. De sex itaque libris denariorum 60 solidi in i5
anniversarium patris, qui in superiori choro sepultus fuit
ante majus altare, convertendi sunt et distribuendi; in an-
niversarium matris, in superiori cripta sancti Johannis
Baptiste sepulte, 60 solidi sunt convertendi et distribuendi.
Modus autem distributionis hic est ut in vigiliis anniversa- 20
riorum illorum cuique canonico et cuique canonice Béate
Waldetrudis, et cuique canonico Sancti Germani quatuor
denarii, in missa vero sex sunt attribuendi. Cuique eciam
presbitero ville Montensis in monasterio Béate Waldetrudis
et Sancti Germani et Sancti Pétri et Sancti Andrée, et in 2b
capella de Bertainmont ' et in capella leprosorum, et in
capella domini comitis divina celebranti usque ad 16 sacer-
dotes, duo denarii in vigiliis, in missa vero sex sunt ammi-
nistrandi. Pulsatoribus campanarum sex denarii, in lumi-
nare duo solidi, in offertorium sex denarii sunt convertendi. 3o
Rector scolarum in vigiliis quatuor denarios, in missa qua-
tuor denarios habeat. In missa autem cuique sacerdoti,
exceptis 16 predictis, et cuique dyacono très denarii et cui-
que subdyacono duo denarii sunt attribuendi. Cuique autem
clerico, inferiorem ordinem habenti vel eciam non habenti, 35
Bertaimont, ancien faubourg de Mons, érigé en paroisse en 1227.
Chronicon Hanoniense, 32 1
si se clericum esse profiteatur, unus denarius amministran- 1195
dus est. Si quid aiitem residui fuerit, illud communi ecclesie
consilio in usus ecclesie convertendum est. Si quis autem
clericus Béate Waldetrudis, canonicus vel canonica, vel
5 canonicus Sancti Germani in vigiliis vei missa defuerit,
nichil portionis habebit, nisi infirmitate detineatur, vel de
consilio ecclesie ad negotia ecclesie mittatur. Hoc autem
utriusque ecclesie canonici jurare debent, et domine in vir-
tute obedientie promittere. Hec autem scripto cyrographi-
10 zato et sigillo comitis sepedicti et sigillo Béate Waldetrudis
confirmata sunt. Hujus autem comitis filius Balduinus, miles
novus, cum Marghareta uxore sua hos denarios ecclesie
Montensi perpetuo amministrandos juramento prestito fir-
mavit.
i5 [245] Tempore paulo antea preterito ipse dominus comes
Hanoniensis Montensi ecclesie confirmaverat quandam ter-
ram in potestate de Comis % que ad ipsam ecclesiam ex
elemosina Alderici devenerat, quam ab omni advocatia et
exactione liberam fecit, ut ipsa ecclesia terram illam libère
30 et quiète possideat in perpetuum. Quod quidem scripto et
sigillo suo dominus comes eidem ecclesie confirmavit. Satis
autem dicta infirmitate dominus comes detentus, quedam
que contra ecclesiam ipsam in ipsius reclama tione sibi
usurpaverat, scilicet décimas oblationum de Brania Wilho-
25 tica, tam in burgo quam in villa, ipsi ecclesie libère et abso-
lute restituit, et ne ulterius ecclesia super hiis aliquod pate-
retur detrimentum, scripto et sigillo suo ea ipsi ecclesie
confirmavit.
[246] In hujus eciam infirmitatis occupatione dominus
3o comes qui de potestate de Kevi, apud Rogerias facto vivario,
quasdam terras occupaverat, in quibus ecclesia Montensis
reddituum et censuum pro occupatione vivarii dampnum
sustinebat, quasdam tallias et exactiones, quas in quibusdam
' Cuesmes. Cfr. Chartes de Sainte -Waudru, n» XVIII, p. 30 (1192).
21
322 Gisleberti
1,95 terris ipsius ecclesie propriis, in potestate de Kevi apud
Rogerias' et Alarsart et Horuc»" et in bonerium unum, a
Lamberto emptum, quandoque exigebat, ipsi ecclesie in
elemosinam et in recompensationem predictorumreddituum
et censuum libéras prorsus remisit^ ut Montensis ecclesia 5
tam in illis terris quam.in aliis quas apud Kevi possidebat,
libéra et quieta gaudeat possessione. Quod quidem eidem
ecclesie scripto et sigillo suo dominus confirmavit.
[247] Melbodiensi ecclesie ♦ Sancti Pétri et Sancti Quin-
tini terras quasdam arabiles in potestate de Ihi ^ et de »o
Havai * ^ et de Goiniis ^ quas contra reclamationem ipsius
ecclesie et ejus dampnum et detrimentum possidebat, et
nemus libère et quiète restituit, ut ipsa ecclesia de terra illa
in pace et ad voluntatem suam et de nemore tam in fundo
quam in cumblo agat. Ad hoc ipsius ecclesie canonici in »5
altare sancti Jacobi apostoli, fratris beati^Johannis ewange-
liste, ante chori introitum quaqua die in perpetuum missam
celebrari facient, ita quidem quod dum viveret dominus
comes, quaqua die missa de sancto Spiritu celebraretur ;
post decessum vero ipsius missa, que pro fidelibus defunctis 20
celebranda est, quaqua die in perpetuum pro anima ejus
celebrabitur. In quarum celebratione missarum proprie et
spéciales pro ipsius domini comitis sainte tam in coUectis
a. Arndt : Home. — S. Arndt : Hauai.
' Rogeries, dépendance de Ooegnies-Chaussée (Hainaut, Mons, Pâtu-
rages).
2 Alardsart et Horue, à yuévy-le-Petit.
3 Cfr. Chartes Je Saijite-Waudru. I, 44, 8 décembre 1195, et 56 : Bau-
douin VI ratifie les chartes de son père par lesquelles il avait alfranchi
des terres que l'église possédait a Quévy et Cuesmes.
4 Guise, XVIII, 74 = §§ 247, 248.
5 Ihy, dépendance de Havay, et non Givry, comme l'a cru Arndt.
^ Havay (Hainaut, Mons, Pâturages).
7 Goegnies-( ".haussée {Ibidem).
3o
Chîonicon Hanoniense. 32 3
quam secretis et postcommunionibus dicentur orationes. In 1195
anniversarium vero ejus cum veneratione celebrandum per-
pétue 25 solidos de suis propriis denariis ipsi canonici inter
se distribuent. Hec quidem scripto et sigillo ipsius comitis
5 et sigillo ejusdem ecclesie confirmata sunt.
[248] In Condatensi ' ecclesia dominus cornes altare insti-
tuit in honorem sancti Pétri apostoli in introitu chori, ad
quod sacerdotem instituit, ut ibi dum viveret dominus
cornes, quaqua die dominica missa de Spiritu sancto celebra-
10 retur, aliis vero diebus de gloriosa Dei génitrice Maria ; post
decessum vero ejus in perpetuum missa pro remedio anime
ejus, quam ecclesiasticus ordo pro fidelibus defunctis cele-
brari statuit, celebrabitur. In quarum celebratione missarum
proprie et spéciales dicentur orationes. Sacerdos autem ad
i3 hec complenda a quolibet comité Hanoniensi semper institue-
tur, salvo jure canonicorum ecclesie in suis offertoriis ^. Cui
sacerdoti dominus comes Hanoniensis sepedictus assignavit
i5 boneria terre arabilis apud Wandelaincort ^. Sacerdos
autem ille continuum ipsi ecclesie in horis conventualibus
20 tam matutinis quam missis et aliis horis exhibebit servi-
tium. Ille autem sacerdos quilibet in sui institutione tam de
complemento missarum quam de jure canonicorum conser-
vando et de peragendo ecclesie in horis conventualibus ofE-
cio juramentum prestabit. Dominus comes eciam assignavit
25 eidem ecclesie Condatensi 60 solidos denariorum annuatim
in censibus Branie Wilhotice in festo-sancti Johannis Baptiste
percipiendorum, quos in anniversario ejus canonici présentes
et anniversarium ejus recolentes cum veneratione inter se
distribuent. Hec quidem omnia tam super complemento
3o missarum et super beneficio terre sacerdoti assignate quam
super anniversario recolendo, scripto cyrographizato et si-
MiR/EUS, 1, 721 (acte incomplet).
Offcrtoria, les offrandes des fidèles.
Wadelincourt (Hainaut, Ath, Ouevaucam ).
324 Gisleberti
195 gillo ipsius domini comitis Hanoniensis, marchioais Namur-
censis, et sigillo ipsius ecclesie confirmata sunt.
[249] In Sonegiensi ecclesia ' dominus cornes Hanoniensis,
marchio Namurcensis sepedictus, altare in honore sancti
Johannis ewangeliste in introitu chori in sinistra parte insti- 5
tuit^ ut ibi, dum viveret ipse cornes, quaqua die dominica
missa de sancto Spiritu, in aliis vero diebus missa de gioriosa
Dei génitrice Maria celebraretur, post decessum vero ipsius
quaqua die in perpetuum missa, quam ecclesiasticus ordo
pro fidelibus defunctis celebrari instituit, in ipso altari pro 10
remedio anime sue ceiebrabitur. In quarum celebratione
missarum proprie et spéciales pro ipso comité dicentur
orationes tam in colJectis quam secretis et postcommunio-
nibus. Sacerdos autem ad hec compienda a quolibet comité
Hanoniensi semper instituetur, saivo jure canonicôrum in i3
suis offertoriis. Hic quoque sacerdos ipsi ecclesie in matuti-
nis et missis et ceteris horis couvent uali bus deserviet, cui
sacerdoti dominus cornes perpetuum beneficium assignavit,
ut annuatim habeat in parte décime domini comitis apud
Braniam Wilhoticam i5 modios segetis, medietatem scilicet ao
ivernagii et medietatem avene. Sacerdos autem quilibet in
sui institutione super missarum complemento et super ser-
vitio continuo ecclesie exhibendo et super jure canonicôrum
conservando prestabit juramentum. Ad hec dominus cornes
sepedictus pro anniversario suo cum veneratione celebrando 33
60 solidos denariorum in censibus suis apud Braniam Wil-
hoticam in festo sancti Johannis annuatim percipiendorum
assignavit, quos ipsi canonici in celebratione anniversarii
présentes inter se distribuent. Hec quidem tam de comple-
mento missarum et de beneficio sacerdoti assignato et de 3o
anniversario recolendo scripto cyrographizato et ipsius co-
' (iuiSE, XVII I, 75 r= §§ 249, 250,
2 DuviviER, Chartes inédites, n» 94. La première partie de l'acte est
reproduite intcgralemcnt par Ciislebert.
Chronicon Hanoniense . 325
mitis Hanoniensis, marchionis Namurccnsis, sigillo et Sone- n95
giensis ecclesie confirmata sunt.
[250] Hic eciam cornes Hanoniensis, marctiio Namurcen-
sis, Montensem ecclesiam majori amplectens dilectione et
5 circa illius prosperitatem et tranquillitatem curam gerens
diligentiorem et sollicitudinem, quedam que ipsi ecclesie de
jure abbatie debebat, que quidem ipse etejus antecessores
plenarie exsolverant, unde eam ab omni labore et gravamine
liberaverant, ne umquam ipsa ecclesia ejusdem comitis vel
lo ejus successorum diebus aliquam pateretur molestiam, reco-
gnovit et ipsi ecclesie confirmavit ' quod ipse et ejus succes-
sores a quibusdam, que in conventualibus ecclesiis quando-
que requiruntur, a domino papa et ejus cardinalibus et
legatis et a domino archiepiscopo Remensi et ejus officialibus
i5 et a domino episcopo Cameracensi et ejus officialibus, que
equidem giste vei porsonia "" dicuntur, prorsus debent iibe-
rare et, si necesse fuerit, eas constagias^ pro ipsa ecclesia
persolvere, ita quod nunquam hec nisi a dominis comitibus
Hanoniensibus requirenda sunt. Ut autem ipsa Montensis
30 ecclesia super his gaudeat perpétua pace et libertate, domi-
nus comes Hanoniensis Balduinus, marchio Namurcensis,
scripte et sigillo suo eadem confirmavit.
[251] Hic eciam comes Hanoniensis*, marchio Namur-
censis, ad consequendum majus anime sue remedium Mon-
j3 tibus in monasterio Béate Waldetrudis altare in introitu
chori in honore beati Jacobi apostoli, fratris, inquam, beati
Johannis ewangeliste, construi ordinavit ^ disponens et fir-
• Chartes de Sainte- Waudru, I, n» XXV, p. 42, 8 décembre 1195.
^ Cfr. § 14, p. 23, n. 2, et § 250.
3o 3 Constagiae, dépenses, frais; cfr. Du Cange, II, 683, v" Custus; cfr.
Chartes de Sainte- Waudru, I, 42, 8 décembre T195. On pourrait lire aussi
coustagias.
4 Guise, XVIII, 76 — §§ 251, 252.
5 Chartes de Sainte -Waudru, I, 46, 8 décembre 1195, n» XXVII. Los
35 mo\s fratris inquam sont dans la charte.
326 Gisleberti
1195 mans ut ubicumque locorum eum decedere contingeret,
corpus ejus in ipsa ecclesia ante idem altare sepeliretur, et
quaqua die, dum viveret ipse cornes, in eodem altari missa
de gloriosa Dei génitrice Maria celebraretur; post ejus vero
decessum quaqua die in perpetuum missa, quam ecclesiasti- 5
eus ordo pro fidelibus defunctis celebrari ordinavit, in ipso
altari pro remedio anime ejus celebrabitur; in quarum
celebratione missarum proprie et spéciales pro eodem comité
tam in coUectis quam secretis et postcommunionibus dicende
sunt orationes. Sacerdos autem ad hec complenda a domino 10
comité Hanoniensi semper instituetur, salvo jure canonico-
rum Sancti Germani in suis ' offertoriis. Et idem sacerdos in
majoribus sollempnitatibus anni in ecclesia Béate Waldetru-
dis tam vesperis et matutinis et processionibus et majoribus
missis cum canonicis Sancti Germani et eorum vicariis i5
deserviet ; cui quidem sacerdoti dominus comes assignavit
quoquo anno i5 modios segetis, scilicet medietatem ivernagii
et medietatem avene, in parte sua décime apud Lestinas '.
Sacerdos autem ille in sui institutione tam super comple-
menio missarum et jure canonicorum Sancti Germani 20
conservando quam super officio ecclesiastico Béate Walde-
trudi exhibendo juramentum prestabit. Super his ^ equidem
ordinatum fuit, ut si aiicui sacerdotum jam nominatorum,
Melbodiensi scilicet, Condatensi et Sonegiensi et IVlontensi,
quandoque placuerit duas missas in una die celebrare, prima ib
pro fidelibus defunctis cum prosa et veneratione celebra-
bitur. Ad hec conventus Béate Waldetrudis ipsi domino
principi suoque advocato et abbati, cujus dilectionem et
familiaritatem ceteris preferebat, caritatis intuitu concessit
et firmavit quod post ejus decessum quaqua die Lune ad 3o
ipsum altare sancti Jacobi missam conventualem ante horam
' Le texte de la charte ne porte pas suis.
^ On voit nettement par la comparaison des deux textes comment
procédait (rislebert: il ne copiait pas littéralement, mais résumait, con-
densait et il changeait souvent l'ordre des matières.
? Super fih... etc., ne fait pas partie de la charte de 1195, mais se 35
trouve dans la coniirmation de 1196 {Chartes Je Sainte-WauJru, 49).
Chronicon Hanoniense, 327
diei primam cum sacerdote predicto, adhibitis dyacono et 1195
subdyacono, celebrabit. Dyacono autem et subdyacono ipse
dominas cornes assignavit 20 solidos denariorum in censibus
suis apud Lestinas in festo sancti Andrée percipiendorum,
5 quos dyaconus et subdyaconus inter se equaliter divident.
Custos autem ipsius ecclesie, ejusdem comitis alumpnus ^ et
cancellarius, Gislebertus, ad hec auxit "" de personatu custo-
die, ut omnis ecclesie custos quaqua die in missa ilia cerei
unius lumen apponat et quaqua die Lune lumen duorum
10 cereorum. Ad anniversarium vero suum cum veneratione
perpetuo celebrandum ipse dominus comes 60 solidos dena-
riorum in censibus suis apud Lestinas in festo sancti Andrée
percipiendorum assignavit ipsi ecclesie, qui inter canonicos
et canonicas Béate Waldetrudis et canonicos Sancti Germani
i5 et sacerdotes et clericos alios distribuentur, ea distributione
et distinctione qua in anniversariis parentum illius ordina-
tum est, ut satis prediximus. Ut autem predictarum missa-
rum ceJebrationes non omittantur, et anniversaria perpetuo
recolenda non pretermittantur, et ne bénéficia ad comple-
ao mentum eorum ordinata successoribus " ejus aliquatenus
violentur, quod absit, ipse dominus comes Hanoniensis,
marchio Namurcensis, sigillo suo cum sigillo Béate Walde-
trudis et scripto cyrographizato ea confirmavit.
[252] Hujus domini comitis Hanoniensis Balduini, mar-
a5 chionis Namurcensis sepedicti, Balduini comitis et Alidis
comitisse filii, milites probissimi, multi nobiles et quidam
ministeriales precipui fuerunt consiliarii in actibus suis et
commilitones in armis, quorum quidam consiliarii tantum,
quidam autem commilitones tantum aut et consiliarii et
3o commilitones. Consiliarii quidem fuerunt Eustacius senior
de Ruez, Nicholaus de Barbencione, Hoelus de Kavren, Bal-
a. Arndt : et successoribus.
^ Cfr. Ministeria curiae Han., à l'appendice.
^ La donation de Gislebert n'est pas renseignée dans les actes sus-
35 mentionnés.
328 Gisleberti
195 duinus Montensis castellanus, Renerus de Trith, Gossuinus
de Tulin, Consiliarii et commilitones fuerunt Willelmus
ipsius comitis frater *, Eustacius junior de Ruez, Almannus
de Provi, Hugo de Croiz, Osto de Trasiniis, Walterus de
Warini, Walterus de Fontanis, Johannes Cornutus, Nicho- 5
laus agnomine Monachus, Renardus de Strepi. Commili-
tones tantum et quandoque consiliarii, Johannes de Mauci-
cort, Polius de Vileirs, Gaufridus Tuelasne ", Egidius de
Aunoit, Egidius de Frasne, Balduinus de Toenio, Gerardus
ipsius comitis frater, Balduinus agnomine Caron ^, Robertus 10
de Belren, Hugo de Antun ^ Gerardus et Walterus fratres
de Birbaiz, Wido et Fulco de Fontanis, fratres predicti
Walteri, Willelmus agnomine Flaons, Richardus de Orca,
Walterus de Stankirca, Walterus de Blanden, Walterus de
Goi, Willelmus de Unghesiis, Libertus de Lissi % Heluinus i5
de Turri, Hugo de Aunoit, Sawardus de Marliz^ Balduinus
de Valencenis, Symon de Melbodio, Willelmus de Ansen '^,
Gossuinus de Wavrin, Balduinus de Nova Villa. Hos omnes
sepedictus comes in donis equorum et armorum ac vestium
et muneribus argenti honoravit et quamplures eorum majo- ao
ribus beneficiis impensis ditavit.
[253] Sepedictus comes Hanoniensis ^, marchio Namur-
censis, primus Balduini comitis et Alidis comitisse filius,
princeps prudentissimus ac potentissimus bonusque justi-
a. Arndt : Melasne. — h. Arndt : Karuns. — c. Arndt : Aulun. — 25
d. Arndt : Ausen.
' (Tuillaunie, tils naturel de Baudouin IV, dit l'Oncle (sous Bau-
douin VI), seigneur de Thy-le-Château (qu'il reçut en 1190 de son frère
Baudouin V), bailli du Hainaut au moins depuis 1193; il gouverna le
Hainaut pendant l'absence de Baudouin VI, fut prévôt de Bruges, chan- 3o
cclier de Flandre et mourut en 1231 (Duvivier, Chartes inédites, n»" 179
et suiv.).
2 Kst-ce Lexhy, dép. de Horion-Hozémont iLiégei, ou Liessies(Nord)?
3 Marl\ , à l'est de Valenciennes. Cfr, Duvivier, Chartes inédites, n° 67
(1188) : S. Seuvardi de Marliz. 35
4 (^uiSE, XVIII, 77 = §§ 253, 254.
Chronicon Hanoniense. 329
ciarius et ab hominibus suis tam majoribus quam mino- 1195
ribus amatissimus, qui cum annorum esset 21, defuncto
patre suo, ad dominium comitatus Hanoniensis pervenerat,
et iilud annis 24 et sex ebdomadis viriliter ac potenter
5 tenuerat, et in ipsis annis per 7 annos marchiam Namur-
censem et per très annos comitatum Flandrensem possé-
derai ; qui eciam cornes Jacobi de Avethnis, viri nobilis ac
prudentis et admodum potentis militisque probissimi, sibi
rebellantis superbiam represserat, et Ludovici régis Franco-
,0 rum vires in malum ipsius Jacobi et Rainaldi de Rosoit et
comitis Retensis paratas removerat, et comiti Flandrie et
Viromandie Philippo ex mutua confederatione contra Jaco-
bum sepedictum et contra Radulphum de Coci et contra
suum generum Philippum regem Francorum multa et
,s magna fecerat auxilia, et rupto fédère inter ipsum et comi-
tem Flandrensem et Viromandensem, régi Francorum
contra eumdem comitem et contra regem Angiorum grande
tulerat auxilium; qui eciam terram et castra sua contra
ipsum comitem Flandrensem et contra archiepiscopum
20 ColoDiensem et ducem Lovaniensem viriliter ac prudenter
tenuerat, et post multa que avunculo suo Henrico comiti
Namurcensi et Lusceleborch contra hostes tulerat auxilia,
rupto inter eos dilectionis et conditionis fédère, castra ejus
in illius comitis et comitis Campanensis gravamen et detri-
35 mentum, et domini régis Francorum et régis Angiorum et
Theobaldi comitis Blesensis et Stephani comitis et ducis
Burgundensis et comitis de Bar et Willelmi Remensis archi-
episcopi et Philippi comitis Flandrensis et Henrici ducis
Lovaniensis et Philippi Coloniensis archiepiscopi et Ottonis
3o comitis de Ghelra et Henrici ducis de Lemborch et Manasseri
comitis Retensis rancorem et calumpniam et minas occupa-
verat, nondum satis certus domini imperatoris Romanorum
Frederici et filii ejus Henrici Romanorum régis; qui eciam,
defuncto Philippo comité Flandrensi, comitatum Flandrie
35 de jure contra dominum regem Francorum et contra Ma-
thildem reginam, ejusdem comitis Philippi uxorem, et
contra Henricum ducem Lovaniensem sibi detinuerat; qui
eciam Symonem de Lemborch, clericum, Henrici ducis de
33o Gisleberti
1,95 Lemborch filium, ducis Lovaniensis consobrinum, a majore
parte capituli Leodiensis electum et regalibus investitum, a
castris episcopatus et omnibus bonis in viribus suis, Deo
volente, ejecerat, et in Leodiensi episcopatu ad honorem Dei
alium instituerai, Albertum scilicet de Kuc;'qui eciam 5
comes Hanoniensis in paucis hominibus, in quibus spem
boni et dilectionis habuerat, vel cum quibus fedus firma-
verat, dominis scilicet suis et vicinis consanguineisque ma-
joribus principibus fidei constantiam invenerat, cum ipse
neminem majorem vel minorem in fide promissa fallere 10
vellet; qui tamen dominum Fredericum Romanorum impe-
ratorem et ejus filium Henricum imperatorem in sua pro-
motione semper amabiles et propicios invenerat, post longos
satis dicte infirmitatis languores in Montibus ibidem a
seculo migravit, anno dominice incarnationis iigS, mense i5
[7 déc. Decembri, 12. Kal. Januarii, octava scilicet die ante festum
nativitatis Domini \ Cujus corpus in Montibus in monaste-
rio Béate Waldetrudis ante altare satis dictum beati Jacobi
apostoli, sicut ipse cornes' adhuc vivens ordinaverat, sepul-
tum fuit honorifice, cujus exequiis et sépulture filius ejus, 20
Balduinus comes Flandrensis, ab expeditione domini régis
Francorum rediens, interfuit. Interfuerunt eciam alii ejus
filii Philippus et Henricus et Sybilia, filia ejus, multique
nobiles et cujusque conditionis homines.
[254] Hec omnia conscripta a Gisleberto, hujus comitis 25
clerico, scripto commendata sunt, qui gesta quorumdam
imperatorum et regum et comitum Hanoniensum et quo-
rumdam comitum Flandrensium, qui predecesserant, ex
scriptis ecclesiarum quamplurium collegerat et his jura
Béate Waldetrudis amiscuerat et hujus comitis Hanoniensis, 3o
priocipis illustris, actibus tam in prosperitate quam adver-
' Le 12 des Kalendes de janvier correspond au 21 décembre, mais
le huitième jour avant la Noël reporte au 17 de ce mois. Cette dernière
date est fournie aussi par la Continuatio Aquici7ictina (SS., VI, 433) :
Ohiit Balduinus... i6 Kal. Januarii. Il est probable qu'il y a dans le 35
texte de Gislebert une erreur de copiste : XII pour XVI.
Chronicon Hanoniense, 33 1
sitate itvt omnibus interfuerat, quem ejus dominus cornes 1195
cancellarium suum effecerat et eum in bonis ecclesiasticis
promoverat, scilicet in prepositura Sancti Germani et Béate
Waldetrudis custodia et prebenda et in Sonegiensi et Con-
5 datensi et Melbodiensi ecclesiis prebendis, et in Namurcensi
abbatia Béate Marie, et in prepositura et custodia et pre-
benda Sancti Albani et in custodia et prebenda Sancti Pétri
Namurcensis.
[255] Balduino comiti Hanoniensi, marchioni primo Na-
10 murcensi, principi illustri ac famoso defuncto, successit ' in
comitatu Hanoniensi Balduinus, filius ejus primus, cornes
Flandrensis. Hic enim Balduinus cornes, Balduini comitis et
Margharete comitisse filius, ex patris hereditate'comitatum
Hanoniensem et ex jure matris comitatum Flandrensem
i5 adeptus est. Philippus vero, secundus filius, patri in mar-
chia Namurcensi successit, qui inde fratri suo comiti Flan-
drensi et Hanoniensi ligium hominium super omnibus terre
illius bonis et castris tamquam comiti Hanoniensi fecit, ut
ille cum nobilibus Hanonie, domini comitis Hanoniensis
20 fidelibus, et judicia et testimonia habeat proferre, et domi-
nus cornes Hanoniensis marchiam illam a domino impe-
ratore Romanorum ligie teneat. Ipse autem comes Flan- 1196
drensis et Hanoniensis Henrico fratri suo mille libratas terre
in feodo ligio dédit, de quibus sexcentas libratas in Flandria
25 et quadringentas libratas in Hanonia assignavit. Deinde
mense Februario ad dominum Albertum Leodiensem episco- Février
pum apud Hoyum castrum accessit et ei ligium pro Hanonia
cum débita fidelitate fecit hominium. Ipse autem episcopus
ibidem ad honorem et petitionem ejusdem comitis, Gode-
3o frido clerico, Sancte Marie in Brugis preposito et Camera-
censis ecclesie canonico, ipsius comitis fratri, sed non
germano, abbatiam et preposituram Maslinensis ecclesie
contulit ^
» Guise, XIX, i = §§ 255, 256.
35 2 Cfr. la note i de la p. 311 (§ 227).
332 Gisleberti Chronicon Hanoniense.
II 96 [256] Deinde mense Marcio Maria comitissa, ejusdem
^^^^"^ comitis Flandrensis et Hanoniensis uxor, cum Mathilde
ducissa Lovaniensi, Henrici ducis uxore, ipsius comitis
Hanoniensis consobrina, iter peregrinationis ad Sanctum
Egidium arripuit, que domine prospère incedentes prospe-
rius ad propria régresse sunt, multis beneficiis largisque
elemosinis multa per loca ecciesiis et pauperibus coUatis.
[257] Hic eciam comes " Flandrensis et Hanoniensis omnia
supradicta, que pater ejus et avus Montensi ecclesie confir-
maverant, sciiicet de concambio Branie Wilhotice ^, et liber-
tate constagiarum*, que a conventualibus ecciesiis quandoque
requiruntur, et de libertate terrarum de Kevi^ et de Comis^,
et de missa pro anima patris sui et ejus anniversario, et anni-
versariis avi sui et avie, et de duobus modiis frumenti ^ pro
censu molendini, et de elemosina Montensis castellani Bai-
duini *, scriptis et sigiilo suo diligenter confirmavit.
EXPLICIT CRONICA HANONIE.
» Saint-Gilles (Gard); cfr. p. 150, 10.
^ Guise, XIX, 2, qui ajoute: Et hic finit chronica Gilberti.
3 Cfr. Chartes de Sainte- Waudru, 1, n» XXIV, 8 décembre t 195 (p. 41) : 20
Baudouin V renonce à ses prétentions : <>uper quibiisdam redditibus que
oblationes nominantur in burgo de Braina WiUiotica, super concambio quod
pater suus cum ipsa ecclesia de ipsa villa fecerat ( voir ci-avant p. 73, n. 8).
4 Cfr. § 250.
5 (^.fr. § 246. a5
^ Cfr. § 245.
7 Le comte, en 1 192, s'était engage à une rente perpétuelle de deux
mesures de blé en échange de la part que l'église de Sainte -Waudru lui
avait cédée dans le moulin d'Hyon {Chartes de Sainte -Waudru, I, 33,
n» XX), et la confirmation en 1 196 {Ihid., 54, n» XXX). 3o
* Cfr. § 223 et charte de Baudouin VI, février 11 96 {Chartes de Sainte-
Waudru, I, 54, n» XXX).
APPENDICE
MINISTERIA CURIE HANONIENSIS
(1212-1214)
Le manuscrit de ce document appartient au chartrier de
Sainte -Waudru; il repose aux archives de Mons oîi il est
coté Mons, n° ôgi. Le rôle se compose de cinq bandes de
parchemin; il n'est ni daté, ni scellé; l'écriture est du com-
mencement du Xllb siècle. M. Léop. Devillers m'apprend
qu'un double avait été déposé dans le trésor de l'église de
Saint-Jean, à Valenciennes, mais qu'il n'a pu savoir s'il y
existe encore. Le texte a été publié par H. Delmottc, en i832,
dans les Archives historiques et littéraires du nord de la
France et du midi de la Belpque, /. //, p. ij3. Arndt en a
donné une édition, à la suite de la Chronique de Gislebert,
dans le tome XXI des Scriptores, pp, ôo2-6o5 {édition in-S"^
pp, 2g4-3oi), Enjîn M. Devillers en a inséré de courts frag-
ments dans le premier volume des Chartes de Sainte-Waudru,
pp, 102-104,
Pour la date de la rédaction, Arndt indiquait : vers 12 10;
334 Ministeria Curie Hanoniensis,
M. Devillers, plus exactement : entre 1211 et 12 14; il est
possible même de resserrer encore un peu cette période, car le
mariage de Jeanne de Flandre avec Ferrand de Portugal n'a
été conclu qu'au mois de janvier 121 2; or, c'est sur les ordres
de Ferrand que le document a été dressé. On sait, d'autre part, 5
que ce prince fut emmené en captivité à Paris après la bataille
de Bouvines (27 juillet 12 14) et qu'il ne recouvra la liberté
que le 6 janvier 1227 ; il mourut en i233, mais il est impos-
sible de reculer la rédaction jusqu'à son retour en Flandre. Il
résulte, en effet, du préambule que Gislebert, l'un des princi- 10
paux collaborateurs, était à ce moment prévôt des églises de
Mons, c'est-à-dire à la fois de Saint-Germain et de Sainte-
Waudru; la prévôté de Saint-Germain lui appartint au moins
jusqu'en 1224 (Chartes de Sainte-Waudru, n" XC, p. /^5);
mais en janvier 1226 elle se trouvait aux mains d'un certain iS
Nicolas (Ibidem, n» XC///, p. 14g), qui la conserva jusqu'en
1241. A Sainte-Waudru, Gislebert avait été longtemps vice-
prévôt; le prévôt en iigj et jusqu'en 120g s'appelle Eustache
(Ibidem, n° XXXIV, p. 67, lu, p. g4). En 1217 et 1220
(Ibidem, n« LXIV, pp. log et lxxviii, p. i3o), Gislebert 20
apparaît comme prévôt, mais il résulte de la combinaison des
dates qu'il avait dû occuper cette charge déjà quelques années
auparavant, et certainement entre 1212 et 1214.
Les termes mêmes du préambule semblent indiquer qu'il a
été ajouté postérieurement au corps même de l'acte, car les 2b
mots : Gillebertum tune temporis Montensium ecciesiarum
prepositum,... Willelmus qui... Balduini... patruus extite-
rat.... Gillebertus qui multis temporibus ecciesiarum Mon-
tensium preposituras obtinuerat et ... usque ad senilem eta-
tem educatus fuerat rappellent des faits passés et ne peuvent 3o
se rapporter au présent.
Pateant universis presentibus et futuris ministeria ' curie
Hainoiensis, jure hereditario possidenda, tam in domina-
« Sur les Ministeriales en général, consulter Waitz, V(t, v% 322-388;
SCHRŒDER, Lehrbuch 3, 433-441. ^^
Ministeria Curie Hanoniensis. 335
tione Montensi quam in dominatione Valencenensi et Ostre-
vanensi ', consilio curie ' Hainoiensis et consensu commuai
ipsorum ministerialium, par fidèles principis illustris domini
Fernandi, Flandrie et Hainoie comitis, VVilieimum scilicet
5 dictum patruum ^ et Gillebertum tune temporis Monten-
sium ecclesiarum prepositum, conscripta et prolata ad per-
petuam memoriam, ut ipsa scripta pênes ecclesiam Béate
VValdedrudis Montensem et pênes ecclesiam Sancti Johannis
Valencenensem custodienda pcrmaneant, ut si necesse fuerit
10 quandocumque ad ipsa scripta recurratur. VVilieimus quoque
predictus, qui Balduini ^ comitis Flandrensis et Hainoiensis
principis illustrissimi et postmodum imperatoris Constan-
tinopolitani patruus extiterat, predictus etiam Gillebertus,
qui multis temporibus ecclesiarum Montcnsium preposituras
i5 obtinuerat et a pueritia sua in curia Hainoiensi usque ad
senilem etatem educatus fuerat, predicta ministeria sicut ea
audierant et viderant, et tam a ministris senioribus quam ab
aliis viris sane opinionis plenius didicerant, que secuntur
conscribi fecerunt.
20 Sciendum igitur, quod dominus de Sancto Oberto ^ ille
' Le gouvernement de Mons formait le noyau du comté de Hainaut tel
qu'il avait été définitivement constitué sous les Ottons; le gouvernement
de Valenciennes, qui avait été détaché du comté primitif par Otton 1®^,
avait été récupéré par Hermann vers le milieu du XI® siècle. Quant à
25 rOstrevant, c'était un fief français dont, en dernier lieu, les seigneurs de
Bouchain avaient été titulaires, sous la suzeraineté fiamande d'abord,
sous celle du Hainaut sans doute depuis le riioment où la place même de
Valenciennes avait été cédée par Baudouin V de Flandre à Hermann,
l'époux de Richilde. Les offices de ces deux territoires, celui de Mons et
3o celui de Valenciennes, uni à l'Ostrevant, étaient demcurésvdistincts.
2 La cour de Hainaut se composait des pairs des trois chàtelainies de
Mons, de Valenciennes et de Bcaumont, ainsi que des principaux
ministeriales (cfr. p. 342).
3 Sur (xuillaume l'oncle, cfr. la note i de la page 328.
35 4 Baudouin VI, comte de Hainaut depuis 1 193, empereur de Constan-
tinople depuis le 9 mai 1204, mort en 1205.
.' Gérard de Saint-Aubert, fils de (xilles (f 1173, § 75) et de Berthe
de Boucham (cfr. § 32).
336 Ministeria Curie ffanoniensis.
scilicet qui in villa Sancti Oberti munitionem habet et advo-
catiam, dapifer, qui vulgariter senescalcus dicitur, summus
est senescalcus totius comitatus Hainoie, tam in dominatione
Montensi quam in dominatione Valencenensi et in Ostreva-
nensi, et est caput ' senescalcie sue omnia que habet in villa 5
Sancti Autberti. Habet etiam de eadem senescalcia plura
alia bona ad manus suas et que ab eo tenentur in feodo, ad
eandem senescalciam pertinentia.
Dominus Berlemontis ^ summus est camerarius in toto
comitalu Hainoiensi, tam in dominatione Montensi quam in lo
dominatione Valencenensi et in Ostrevanensi.
Dominus de Alneto ^ summus est pincerna in toto comi-
tatu Hainoiensi, tam in dominatione Montensi quam in
dominatione Valencenensi et in Ostrevanensi.
Harduinus, villicus Montensis'^, dapifer est dominationis ib
Montensis per deversus Montes usque ad aquam de Morcin-
pont ^; summus post illum de Sancto Oberto.
» Cajfut : son office de sénéchal a pour base juridique l'ensemble des
droits qu'il exerce à Saint-Aubert.
2 Gilles, fils de Gilles de Saint-Aubert et de sa seconde femme Mathilde 20
de Berlaimont ; il était né en 1157 environ (cfr. p. 68, n. 8); il vivait
encore en 1218 (Du Chesne, Bétliune, pr., 59).
3 Aulnois (Hainaut, Mons, Pâturages), (iislebert (p. 108) a rapporté
qu'Arnoul de Landas, époux de la veuve de (ailles d' Aulnois remiilit,
à la Noël de 1171, les fonctions d'échanson: Gilles avait sans doute laissé 25
un fils homonyme, qui mourut devant Salonique en 1204 (Vilt.e-
Hardouin, 291, édit. N. De Wailly, 1874); ce serait alors un petit-Iils du
premier (ïilles, qui occupait en 1212 le même office.
4 Le maire, villicus, de Mons en 1149 s'appelait Harduin {Chartes de
Sainte- Waudru, 1, p. 13): en 1164 (I^id., 15), Baudouin IV, en qualité 3o
d'abbé et de haut-avoué de Sainte-^Vaudru, confirme le jugement porté
en cause du chapitre contre Harduin et détermine ses droits. Il était
mort avant 1192 {Idid., p. 33); son fils Gilbert lui avait succédé; cfr. 1201,
p. 80. En 1206 paraît un nouveau villicus Harduin {/l>id., pp. 93 et 281),
qui est encore cité en 1218 {Ibid., p. 119). ^^
5 L'eau de Marchipont (cfr. p. 105, n. 3), c'est-à-dire le Hongneau, qui
se jette dans la Haine, près de Condé ; elle séparait la châtellenie de Mons
de celle de Valenciennes (ci-après, p. 340), et forme encore aujourd'hui à
cet endroit la limite entre la Belgique et la France.
Ministeria Curie Hanoniensis. 337
Iwanus de Frameriis ' emptor est escarum ad coquinam
pertinentium et ipsarum custos escarum, et participât cum
coquis in jure coquine ad ipsos pertinente, et cum eo Gon-
terus coquus''.
5 Coqui sunt preterea Geraudus et Robertus Theobaldi
fiiius.
Hec duo ministeria, Geraudi scilicet et Roberti, accom-
municata fuerunt aliis ministeriis coquorum per gratiam
domini comitis Hainoie et per consensum ipsorum coquo-
lo rum a multis annis retroactis [ratione duorum ministerio-
rum coquine in Valencenis olim vacantium. Tercium vero
est heredis Walteri, posterius scripti ^ '].
Margareta canonica Montensis, filia Reneri Montensis mi-
litis, pincerna est ^ Cujus precepto vmum ad curiam appor-
ts tatur et in curia in mensis propinatur, et de ministerio suo,
quod si velit, propria manu débet vinum propinare coram
domino comité vel coram domina comitissa.
Si vero ipsa absens fuerit, ministerium Nicholay de Rues *,
a. A : coqus. — h. A : ratione .... scripti ajouté dans l'interligne,
20 écriture du temps.
' Iwan, villicus de Frameries, est cité en 1201 et 1202 {Chartes de Sainte-
Waudru, I, pp. 68, 71, 86).
^ Posterius scripti, voir p. 341.
3 II ne faut pas confondre Renier de Mons, l'échanson, avec Renier de
23 Jauche, deuxième époux d'Ida de Mons, fille de Gossuin. Renier de
Jauche était mort en 1184 à Hornbach, près de Zweybrucken (§ r5i, 15);
Renia r pincerna est cité dans plusieurs actes de 1199 à 1202 {Chartes de
Sainte -Waudru, I, 67, 71, 76, 80, 83, et DuviviER, Chartes inédites,
n°s 130, 141, 146, 178); peut-être était-il le second fils de Renier de Jauche
3o et d'Ida; l'aîné était Gérard de Jauche; tous deux signent la Grande
Charte pénale de 1200.
4 Nicolas de Rœulx ne figure pas dans la liste généalogique des sei-
gneurs de ce nom, dressée par Théophile I-ejeunc. Son existence est
attestée en 1224; il a en ce moment un débat avec l'abbé de Cambron au
3 3 sujet du bois des Ecaussines qu'Eustache, père de Nicolas, avait donné
au monastère (De Smet, Cartulaire de Cambron, 571); les Ecaussines
dépendaient en eÔet de la seigneurie du Rœulx (Th- Lejeune, Mono-
22
338 Ministeria Curie Hanoniensis
quod quondam fuit illorum de Haverec \ et ministerium «
quod fuit Lisiardi de Novellis % debent ministerium illud
omnino explere. Si vero dicta Margareta presens fuerit, per
ipsius dispositionem duo dicti, Nicholaus scilicet et hères
Lisiardi, debent vinum in mensis propinare.
Walcherus de Craco ^ vinum ad curiam apportatum in
vasis débet conservare et in cyffos vel in oUas ad propinan-
dum infundere. Quod quidem ministerium acquisitum fuit
ab heredibus Romundi.
Latores vini et cujuslibet poculi sunt Harduinus et hères
Odierne, uxoris quondam Gossuini calchearii \
Sapientia de Hion ^ panitaria est, et ipsius precepto por-
tatur panis ad curiam a domo pistoris hereditarii seu a
venditoribus, et de ministerio suo est custodia turris et
receptio pasnagiorum in nemoribus Montensibus.
Petrus de Buseleria, cujus avus fuit Walcherus, facit
panem portari ad curiam a domo pistoris seu a venditoribus,
unde quidem contentio est et diu fuit inter ministros curie,
declarandum si panem proprio corpore suô, vel propria
costagia sua seu per costagiam domini comitis panem debeat
facere portari, cum satis constet quod a sexaginta vel plu-
A : ministerum.
graphies, VI, 87), et il est probable que Nicolas était fils d'Eustache III
(Canivet, mort en 12 10), et qu'il avait hérité de l'office de sous-échanson
par une alliance avec la famille de Havre, qui, elle-même, a dû avoir aS
des relations de parenté avec la famille de Mons; la chàtellenie de Mons,
qui, au Xll® siècle, avait eu pour titulaires Isaac de Mons (frère de
(îossuin 111) et ensuite son fils Baudouin, se retrouve au XIll* siècle
entre les mains des seigneurs d'Havre.
' Havre. ^o
2 Nouvelles (Hainaut, Mons, Mons).
3 Une charte romane de 1281 cite Wathiers de Crascol et Marie de
Crascol {Chartes de SaitiU- Waudru, I, 381); le béguinage de Cantimprel.
près de Mons, avait reçu de Marie une maison dite : le couvent de
Crascol. La terre de Crasco était située à Jurbise {Ibid., 442). 3!)
4 Calchearius, cauchieur, paveur.
' H von (Hainaut, Mons, Mons).
Mini^teria Curie Hanoniensis. 339
ribus annis panis ille per costao^iam domini comitis portatus
fuerit.
Pistor hereditarius faciendi panem comitis et curie est
Bernerus agnomine Malescherie ', cujus ministerium quon-
5 dam fuit Herberti.
Custos panis aportati ad curiam et mensalium est hères
Engelberti de Gamapia \ [Johannes scilicef'].
Impositor mensarum et mensalium super mensas et por-
tandi panem post panitarium ad serviendum et distribuen-
lo dum in curia est hères Thome de Craco, et ministerium
illud obtinere débet, quousque per gratiam Dei ad panita-
riam Duacensem redire potuerit.
Hères dicti Thome de Craco hostiarius est de ministerio
acquisito, quod olim fuerat Lamberti ostiarii.
i5 Gossuinus janitor est.
Hères Amandi camerarii ^ in toto comitatu et dominatione
Hainoie post dominum de Berlaimont camerarius est, et
habet de ministerio suo pallia seu capas omnium, qui homi-
nagium faciunt domino comiti Hainoiensi.
20 Et est in dominatione Hainoiensi ministerium quoddam,
quod fuit Herberti, qui Camerarius dicebatur \ et erat de
ministerio suo facere candelas precepto camerarii et per
pondus camerario factas amministrare. Amministrare etiam
aquam ipsi camerario, ut ipse camerarius eam porrigat
2b comiti et comitisse, ipse autem minor camerarius clericis et
militibus aquam débet porrigere, sed de ministerio illo inter
heredes contentio est; et est illius officii facere lectos neces-
sarios curie.
a. A : a/oîité dans /'i?iter/igne.
3o » Ma/escherie parâii avoir le sens de méchanceté, perfidie; cfr. un pas-
sage d'Aye d'Avignon, 2918 (cité par (iodefroy, V, 115).
2 Jemappes (Hainaut, Mons, Mons).
3 Le chambellan Amand, frère d'Ibert de Cuesmes, est cité en 1192 et
en 1201 {^Chartes de Sainte -Wajidru, I, 30, 71).
35 4 La comtesse Marguerite rappelle en 1245 une donation faite par le
comte Thomas et la comtesse Jeanne à Herbert le Chambellan dans le
bois entre Braine et Soignies {Chartes de Sainte -Waudru, I, 206).
340 Ministeria Curie Hanoniensis.
Renerus, Anselmi quondam filius, scutellarius ' est.
Walterus figulus, Adam agnomine Bone Vile filius, mi-
nisterium habet ministrandi ad curiam ollas figularias tam
ad cameram quam ad coquinam et ad vinum propinandum
necessarias, et iicet ei accipere terram in warescagio "" Mon- 5
tensi seu in nemore comitis, offîcio suo necessariam.
Hères Amolrici agnomine Morselli precepto panitarii Mon-
tensis débet condere lardarium comitis, et est contentio super
ministerio illo, utrum ministerium illud tenere debeat a do-
mino comité, vel a panitario, et sic remansit indiscussum. At- »o
tamen non minus ministerium suum intérim débet explere.
Martinus clericus ministerium habet custodiendi claves
cellarii, quod de gratia domini B. comitis Flandrie et Hai-
noie, et postmodum imperatoris Constantinopoïitani et
Marie comitisse, Gillcno patri suo traditum fuit. «^
Hères Lamberti Mohier ministerium habet quoidam
colligendi redditus comitis in agnis et avena in villis circa
Montes, quod ipsi Lamberto ex parte matris sue Sapientie
provenerat.
Ministeria dominationis Valencenensis citra 20
aquam de Morcinpont^ per deversus Vaiencenas.
Balduinus de Lobiis * dapifer, id est senescalcus heredi-
tarius de ministerio, quod olim fuit Amandi militis de
Sancto Salvio^.
Walo, Manasseri filius, emptor escarum coquine et earum 25
computator et conservator.
' Le scutellarius, escuelier, était chargé du service de la vaisselle.
2 Les wareschaix sont les terres de vaine pâture appartenant à la com-
munauté.
3 Cfr. ci-dessus p. 105, n. 3. 3o
4 Baudouin de Lobbes, cité plusieurs fois de 1200 à 1226, et notamment
comme sénéchal de Valenciennes en 1210 (Martèxe, Tlicsaurus, I, 821),
1224 (I)EViiJ.ERS, ])cscr., V, 140), 1226 {Ibid., 143); 1200 (DuviviER,
Chartes inédites, n» 141), 1202, 1203, 1204 {Ibid., n»" 170, 175, 180, 181,
184, 195). 35
5 Sami-Saulve.
Ministeria Curie Hanoniensis. 341
Walterus coquus'» est de hereditate matris sue sibi prove-
niente, et cum aliis coquis in eorum jure participans. Idem
etiam Walterus hostiarius est ex parte uxoris sue, que fuit
Nicholai filia, et participans ex consuetudine antiqua cum
3 hostiario dominationis Montensis, et e converso hostiarius
Montensis cum eodem Valencenensi participans.
Hères Egidii de Attrebato ' pincerna ex acquisitione facta a
Gillemero, quondam fratre Nicholai agnomine Monachi.
Hères Balduini de Valencenis post dictum Egidii heredem
10 pincerna est.
Hères Pétri conservator vini et infusor in vasa vel in
cyphos.
Hères Heluini summarii ', et Gonterus Cabos ^ portatores
vini et cujuslibet poculi.
,5 Hères ejusdem Heluini summarii panitarius ex acquisi-
tione facta ab herede Roberti bajuli.
Fremerius portator panis, et est de ministerio suo, quod
débet facere focum in Valencenis.
Hostiarii autem ubique debent facere focum prêter in
20 Valencenis.
Hères Landrici scutellarius est.
Hères Herberti dicti Camerarii minor camerarius est in
dominatione Valencenensi, et débet custodire cameram et
facere lectos et precepto camerarii facere candelas et reddere
25 eas camerario per pondus et porrigere aquam clericis et
militibus et camerario, ut porrigat eam comiti et comitisse.
Scutellarii tam Monteuses quam Valencenenses habent
panem salis coram comité et coram comitissa et dapifero.
Similiter minores camerarii habent panes, quibus candele
3o affixe sunt coram comité et comitissa et coram dapifero \
a. A : coqus.
1 Gilles d'Arras, cité en 1198 (Duvivier, Chartes inédites, n» 131).
2 Summarius, le sommelier.
3 Cahos, tête.
?5 4 II résute de ce texte, qu'à défaut de salières et de chandeliers ou
employait du pain pour mettre le sel et les chandelles sur la table du
comte.
342 Ministeria Curie Hanoniensis,
Hères Lamberti cognomine Haverec camerarius est comi-
tisse Hainoie ubique locorum, et ministerium illud conces-
sum fuit quondam, hereditarie intercessione nobilis domine
Margarete ', olim comitisse Hainoie, quia ipse Lambertus
duxit in uxorem Heluidem, que de Flandria cum ipsa 5
domina Margareta ad ejus obsequium venerat, cum ipsa
Margareta nupsit Balduino comiti, qui in medio monasterio
Montensi sepultus est, et hoc factum fuit salvo jure Amandi
camerarii.
Henricus Melbodiensis '* ' venator est hereditarius. 10
In Ostrevanno est dapifer hères Ade ^ de Hordeng ^.
Hères Wettici agnomine Papelarf^ pincernatum, et hères
Arnulfi Manekin coquinatum reclamant.
Ministrorum curie est, ut saltem primogenitus filius mi-
nistri ingressum semper habeat ad curiam, ut instruatur ad i5
officium, cui succedere débet.
Nulia tenura ministeriorum curie alicui sufifragari potest,
quin semper recurratur ad veritatem centum annorum.
Quilibet minister ministerium suum dare vel vendere
potest cuicumque voluerit, si gratiam et favorem domini ao
comitis inde habuerit, non obstante propinquitate filiorum
vel filiarum, fratrum vel sororum, seu aliquorum proximo-
rum suorum.
Si ministri curie majorum ministeriorum milites in curia
fuerint, habent procurationem suam cum duobus equis; si 25
vero milites non fuerint, cum solo equo.
Si vero milites in armis fuerint, habent procurationem
suam, id est vadia ^ ad modum aliorum militum commili-
tonum comitis.
a. Arndt : Melbodus. - b. Arndt : Adde. 3o
ï Marguerite d'Alsace.
2 Maubeuge.
3 Hordain (Nord, Valenciennes, Bouchain).
•* Papelart, homme d'église, hypocrite.
5 Vadia dans le sens de gages, stipendia. On constate qu'il y avait des 35
ministeria/es qui faisaient partie de la cour du comte et d'autres qui
n'étaient que chevaliers armés.
Ministeria Curie Hanoniensis. 3^3
Sciendum quippe, quamdam olim motam fuisse questio-
nem a ministris militibus, dapiferis scilicet, panitariis et
buticulariis contra comitem super eo quod a domino comité
reclamabant de jure vestes' sibi debere dari, Amandus de
5 Sancto Salvio, dapifer Valencenensis, obsequium suum
domino comiti in duabus subJimibus curiis apud Hagenoam
scilicet, deinde apud Magonciam '', exhibere denegavit
propter defectum vestium. Deinde communicato consilio
ministrorum curie adjudicate fuerunt et vestes ad modum
10 commilitonum comitis et liberationes suas ad modum com-
militonum comitis. De ceteris vero remansit indiscussum.
Hères etiam Amandi Camerarii débet ubique equitare
cum comité.
Coquis et hostiariis cum domino comité equitantibus,
i5 ipse comes dabat vestes agninas, pallia scilicet et tunicas.
Castellanus Montensis habet de jure, quod cum predictis
ministris de eorum jure débet judicare et testificari.
Omnes ministri curie de ministeriis suis debent compu-
tare coram senescalco.
20 Si comes in exercitu '^ fuerit ubicumque locorum, ministri
sui omne§ tam magni quam parvi debent esse cum ipso ad
corpus ipsius conservandum et in expensis ipsius comitis.
Si quis ministrorum per senectutem nimiam val per affo-
lationem corporis in paupertatem inciderit, ita quod non
25 habeat unde se possit sustentare, débet ei dominus comes
providere modeste necessària in victu et vestitu.
a. A : excercitu.
ï II était de règle que les ministeriales reçussent des vêtements de leurs
seigneurs.
3o 2 Les diètes de Hagenau (mars 1184) et de Mayence (20 mai 1184),
cfr. §§ 107 et 109, p. 1561
TABLEAUX
GÉNÉALOGIQUES ET CHRONOLOGIQUES
TABLEAU I
Les comtes de Hainaut aux XP et XI I« siècles.
Régnier IV
(998-1013)
Régnier V
(1013-1039).
ép. la fille d'Herman de Verdun,
comte du Brabant occidental
(Eename)
Herman }
(1039-1051) )
ép. Richilde, remariée a
, i Baudouin I" (VI de Flandre)
3. }
(105I-IO70)
I 1
Roger III. Fille.
évêque de Châlons-sur-Marne
(1066-1093).
Arnoul.I®'' Baudouin II
(1070-1071). (1071-1098),
ép. Ida de Louvain
(t 1139)
Baudouin III
(1102-1120),
ép. Yolande de Gueldre
Baudouin IV
(1125-1171),
ép. Alix de Namur
■ (tii68)
I
Baudouin V
(1171-1195),
ép. Marguerite de Flandre
(t 1194)
I
Baudouin VI
(1T95-1205),
ép. Marie de C.hainjiagnp
(t 1204).
Am
M
I
;atrice,
ép.
audry
de
jLoisin.
Agnès,
ép.
Hugues
d'Espinoy
et
Antoing.
Alice,
ép.
seigneur
du
Thour
I
Raoul.
I
X.,
épouse
» seigneur
de
Séry
Guy de
Sérv.
2» seigneur
de
Doncherv
I
Baudouin
et
Renaud
de
Donchery.
1
X.,
1
X.,
épouse
seigneur
de
épouse
Isaac
de
Bal ha m
1
Barbençon
1
1
Geoffroy ;
Nicolas.
Arnoul.
Bau( Berthe
éj (t avant 1 155),
de épouse :
<^ ' — ,
^ras 2'» (iilles de Saint-Aubert
(t"75)
I
Gérard Héluide,
de ép.
Saint-Aubert. Nicolas de Barbençon.
Bai
1
Laurette (f 1181), ép.
(tap
avan
lo Thierry d'Alost 2» Bouchard V
Ada,
(t n65). de Montmorency
(tii89)
Thierry
Beveren.
Mathieu II
(t 1230).
Sibylle,
épouse
(après 11951
Guichard IV
de
Beau jeu.
R.
I
\dalbert.
TABLEAU VII
COMTES DE LUXEMBOURG.
Conrad P'
(t 1086)
Henri III
(t 1096).
Guillaume
(t 1128-1129)
Conrad II
(t"36).
Ermesinde
(tiU3),
épouse :
! 1
[O Albert de Dasbourg. 2° Godefroid de Namur
Henri IV, l'Aveugle,
comte de Luxembourg
(1136),
comte de Namur
(1139),
(voir Tableau VI)
(tii96)
Ermesinde
(tiH3).
épouse :
1° Thibaut de Bar
(tï2i4);
2» Waleran III de Li m bourg
(t 1226)/
r
Baudoui
de Flan
I« de Ha
ép.
Richil
1
Mathilde
(t 1083),
épouse
Guillaume le Conquérant,
roi d'Angleterre
Robert II,
duc de Normandie
Guillaume Cliton,
comte de Flandre
I1I27-II28(.
ie,
Irt III
.ie;
s III
I
Marguerite,
épouse
Baudouin V
de Hainaut
CtabL V).
Mathilde,
religieuse
à
Fontevrauli.
TABLEAU IX,
MAISON DE LOUVAIN
Godefroid 111, duc de Brabant
(1143-1190)
épouse :
r
1° Marguerite de
Lim bourg
2« Imaine de Looz
1
Henri I«^
1
Albert,
I 1
(Guillaume, Godefroid
duc de Brabant
(1190-1235),
épouse :
0 Mathilde de Boulogne,
fille de
Mathieu de Flandre;
2° Marie,
évéque de Liège
(tii92).
seigneur
de
Perwez.
fille de
Philippe II Auguste
et d'Agnès de Méranie
(veuve du comte
Philippe de Namur).
I — 3 o '^ 6 «S
?. S -S
S
î
^ C
J S 1 1
-<U 73 ^
O <D
7 3-
On O
rO Cm
es
-(U T.
13 o
O ^ ^
-2 e :î e
<u
]
deP
GuilUut IV,
tnte
deîlois
(I1IS2).
Adèle,
épouse Etienne, comte de Blois
(t II02)
:n
Etienne,
roi d'Angleterre
a USA),
épouse Mathilde
ftlle d'Rustache III, comte de Boulogin
(f après 1125)
Eustache IV'
(t 1153),
épouse
Constance de France,
fille de Louis VI.
Marie,
(t 1182),
abbesse de Romse-y,
épouse
Mathieu de Flandre
I
Ida de Boulogne,
épouse :
10 Mathieu;
20 Gérard 111.
comte de Gueldre;
30 Berihold IV,
duc de Zàhringen ;
40 Renaud,
comte de Dammartin
Mathilde.
c-poust*
f-I( nri I«^
duc
Je Brahant
Conrad III,
roi
(t 1152».
TABLEAU XIV.
ROIS DE SICILE
Roger II,
comte de Sicile,
fils de Roger P^ et d'Adélaïde de Montferrat,
roi de Sicile (1130),
(tii54),
épouse :
1
10 Albérie,
sœur de l'antipape Anaclet
I
2» Sibylle
de Bourgogne.
Roger,
duc de Fouille
TancU
roi de Sicile
(t "94)
Guillaume III,
détrôné
par Henri VI.
Guillaume 1®'
le Mauvais,
roi de Sicile
(t 1066)
Guillaume II
le Bon
(tii89).
30 Béatrice
de Rethel
I
(Constance,
épouse
Henri VI,
roi de Sicile
(1194),
empereur
(1191).
"S tS JJ h^
o (0 ^
<
>
Q
^.
C
T.
I-H
<
'o
->
^ " - e
0)
o
TS -d
a d
c« S
ë
lo
1— 1
^
<D
u^
> ^
. Cl
2 S
«« tUO
" 'o
ta
-H^
NW' 3
-« 4)
Td
^ 3
C/3
oj Cl,
:5 "^
ta
<
o
c
d oj
O
g
'S
<ù
tx
T3
'<U
2?
^
o
'c3
fl
>— 1
o
-(U
-<u
Ta
<
s3
o
x>
Vh r— I
d-
<
o
'^ « ^ «
t^ « ♦«^ .52
vo 7 t^ /=;
►H On i-i U
« ^ ►- i
« 3 j2 *^ c
« H •• S u &> 2
■« g ■" ^ > -§ -§
i I ë 1 1
'? = s|
? ® o
O
n ^- '<i^
Siî
.3^
o ;5
<u
^ «u d
(U
(U
d
(h
o
d
a
-8
6
cti
^
A
o
O
TABLEAU XVI
MAISON D'ANJOU.
Foulques IV le Réchin
(t II09),
épouse
Bertrade de Montfort
I
Foulques V le Jeune,
comte d'Anjou,
roi de Jérusalem
(t IH2),
épouse
Ermentrude du Maine
!
I 1
Geoffroy V Plantagenet, Sibylle,
comte d'Anjou épouse
et du Maine Thierry d'Alsace,
(f 1151), comte
épouse de Flandre.
Mathilde d'Angleterre,
fille de Henri I«'
Henri II,
roi d'Angleterre.
I
fil
Henri Ij
comte de Chai
roi de Jérus
(t "9?:
fiancé
à Elisabeth de '.
à Ermesinde de
épouse Isah
fille d'Ama
roi de Jérus^
Etienne,
comte de Boulogne,
roi d'Angleterre
(t "54)
(^vûir Tableau XII).
Elisabeth,
épouse :
1° Roger,
duc de Fouille;
2® Guillaume,
baron du Perche-Gouet.
Marguerite,
religieuse
à Fontevrault.
TABLEAU XVin.
MAISON DE MONS (';.
Gossuin I*"",
épouse Ermengarde
(-J- avant 1088)
Gossuin II,
épouse Ida
I I
Gossuin III Nicolas.
(t après II 58),
épouse
Béatrice
de Rumigny.
Isaac,
châtelain de Mons
(il 17, vers 1147)»
épouse
Gertrude
Baudouin,
châtelain de Mons
(vers 1150, t "95)
Henri,
châtelain de Mons;
Gilles de Braine.
Isembard.
(») Ce tableau a été dressé d'après les documents qu'a bien voulu
me communiquer M. Duvivier.
use
Mathilde
de Laroche
I L__
veuve de
Fastré. Ida,
ép. Guillaume IV,
châtelain
de Saint-Omer.
Thierry
de Wal court
Wéry III
de Walcourt.
Evrard,
évêque
de Tournai
(1173-1190).
TABLEAU XX
Descendance de Damison de Chièvres.
Damison (Eva) de Chièvres, épouse
10 Gilles de Chin
(tu 37)
I
Mathilde
de Berlaimont
2« épouse de Gilles
de Saint-Aubert.
Gilles II
de Saint-Aubert
(né vers 1157).
1
20 Rasse de Gavre
(t 1149)
L^
1 1
Rasse II. Berthe,
ép. Eustache 11
du Rœulx.
30 Nicolas III
de Rumignv
(t avant 1170).
(Voir Tableau II.)
TABLEAU XXI.
PAPES ROMAINS.
II 30. Innocent II.
11 43. Célestin II.
1144. Lucius II.
1145. Eugène III.
1153. Anastase IV.
1159. Alexandre III.
1181. Lucius III.
1185. Urbain III.
1187. Grégoire VIII.
1187. Clément III.
119 1. Célestin III.
1198. Innocent III.
TABLEAU XXII.
EVEQUES DE CAMBRAI.
II 37. Nicolas I", t 1167.
1167. Pierre de Flandre, élu, non
consacré. '
1 174. Robert, élu, assassiné, 4 oc-
tobre II 74.
175. Alard, élu, non consacré,
t "77. (?)
179. Roger de Wavrin, f 1191
(à Acre).
[192. Jean II d'Antoing.
TABLEAU XXin.
ÉVÊQUES DE LIÈGE.
1167. Raoul de Zàhringen, f 5 août
1191.
8 sept. 1191. Albert de Louvain,
assassiné le 14 novembre 1 192
(compétiteurs : Albert de Re-
thel: Lothaire de Hochstaden).
18 sept. 1194. Albert de Cuyk,
t I*''" février 1200 (compétiteur :
Simon de Limbourg).
3 mars 1200. Hugues de Pierre-
pont, t 12 avril 1229.
I
Berthe
Ciérard
de Saint-Aubert.
RGOGNE.
e à GODEKROID DE BOUCHAIN
TABLE ANALYTIQUE
des noms des lieux et des personnes.
Abréviations. — Ail. = Allemagne. — Angl. = Angleterre. — Fr.= France.
— G. D. de Lux. = Grand-duché de Luxembourg. — Lorr. =^ Lorraine. —
Palat. bavar. = Palatinat bavarois. — P. B. = Pays-Bas. — Prov. rhén.
= Province rhénane. — Brab. = Brabant. — FI. occ. = Flandre occiden-
tale. — FI. or. = Flandre orientale. — Hain. = Hainaut. — Limb. = Lim-
bourg. — Lux. = Luxembourg. — Abb. = abbaye. — Arch. = archevêque.
— C^ = comte. — G'^ = comté. — Év. = évéque. — Enf. = enfants. —
Ép. = épouse. — S. = Saint. — S»e = Sainte (quand il s'agit d'une église,
abbaye, mais saint, sainte pour les noms de lieux).
Les chiffres mis entre parenthèses se rapportent aux mentions des person-
nages qui ne sont pas nommés dans le passage. Pour les noms qui figurent
plus de deux fois sur une page, les lignes ne sont pas indiquées.
Aalten (P. B., Gueldre), 57 n. 8.
Acre, Aéra, A dira (Syrie), 56 n. 5;
200, 43; 237, s; 255, 28; 270, 24;
272, 6 ; 273, «.
AcHARD DE FeWi(Viesly?), chevalier-
serf, 210, 2, 9.
Ada, Adèle, Adélaïde^ Aells,
Alix, Alidls, Alice, Ala.
Adèle d'Angleterre, fille de Guil-
laume le Conquérant et de Mathilde
de Flandre, ép. Etienne de Blois,
40, 24 et n. 8; 41 n. 10.
Alix d'Avesnes, fille de Jacques,
ép. Roger de Rozoy, 64 n. 1.
Adèle, Ala, Alix de Blois, fille de
Thibaut IV, ép. Louis VII de
France, 41 , 4 et n. 5; 89, 12 et
n. 4; (102, 28); 103 n. 1; 118,9;
127, 11 et n. 4; 128, 19; (132, 23) et
n. 5, 224 n. 2.
Alix de Breteuil, fille de Waleran,
ép. Raoul de Clermont, 135 n. 3.
Ada de Coucy, fille de Raoul I«s
ép. Thierry de Beveren, 69, e
Adèle de Flandre, fille de Robert
le Frison, ép. Kanut, roi de Dane-
mark, 82 n. 1.
Adèle, Aélis de France, fille de
Robert II le Pieux, ép. Bau-
douin V de Flandre , 3, i6 et n. 6;
183 n. 5.
Alix de France, fille de Louis VII de
France et d'Éléonore de Guienne,
ép. Thibaut V de Blois, 83, 7 et
n.3.
Alix de France, fille de Louis VII
et de Constance de Castille,
ép. Guillaume III, c^e de Ponthieu,
84 n. 5.
Adélaïde de Guyenne, voir Pétro-
nille.
Alix de Hainaut, fille de Bau-
douin II, ép. Nicolas II (falso
22*
346 Table analytique des noms
Hugues) de Ruraigny, 46, m et
n.8;51,ï;73n. 6.
Ada de Hainaut, fille d'Arnoul (fils
de Baudouin II), abbesse de Ni-
velles, t avant 1176, 49 n. 4.
Adélaïde de Looz, fille de Louis I»',
ép. Gilles de Duras (239, 5) etn.2.
AÉLis DE MoNS, fille de Gossuin III,
ép. Roger de Condé, 54, i.
Alix de Montmorency, fille de Bou-
chard, ép. Simon de Monlfort, 112,
u et n. 8.
Alix de Namur, fille d'Albert III,
ép. Othon II de Chiny (100 n. 2);
201 n. 4.
Alix, Alis, Aelis de Namur, fille de
Godefroid I*"", ép. Baudouin IV de
Hainaut, 2, -; 33, 26 et n. 5; 60;
n, 20 et n. o ; 01 , 4 ; 62 n. 3 ; 63, 20 ;
66,16; 67; 68; 69 n. 3; 70 n. 4;
71; 72; 77; 79, u; 89, 23; 91, u;
95, 2; 96, 5- et n. 1, 3; 98, io;99,8;
107, 6; 119 n. 2; 123 n. 3; 145
n.2;152n.5; 158 n. 11 ; 201 n. 4;
239 n. 3; 2U n. 5; 257 n. 3; 320,
2;327, ?5;328, 23.
Ada, Alix du Roeulx, fille d'Eus-
tache I®^ ép. : 1" Nicolas de Bou-
laere; 2'» Gautier (/a/50 Dreux) de
Bousies: 3" (en 1185) Gossuin de
Wavrin, 49, * et n. 4; 50 et n. 3,
4; 180,9.
Ada de Roucy, fiWe de Hilduin, ép. :
1« Godefroid de Guise; 2" Gautier
d'Ath ; 30 Thierry I" d'Avesnes, 48
n. 4.
Alix de Rumigny, fille de Nicolas II,
ép. un seii;neur du Thour, 51, 5;
54,8.
Adélaïde de Savoie, fille (l'IIuin-
berl II, ép. Louis VI, roi de
France, 118 n. 1 ; 200 n. 6.
Aux de Rozoy. fille de (^larembaud
{falso Ruiner j, 64, 11.
Adèle de Valois, fille de Raoul III,
ép. Héribert IV de Vermandois,
87n. 1.
Adèle de Vermandois, fille de Héri-
bert IV, ép. Hugues le Grand, 43
n. 2.
Adèle de Vohburg, ép. Frédéric I"
Barberousse, 93 n. 5.
Adalbert, %lbort.
Albert de Cuyk, diacre, archidiacre,
év. de Liège (1194-1200), 231, 22
et suiv.; 288, 10; 289, i8 ; 297,*;
300, 8, 24; 301,3, 28; (302); 303, 21
etn. 1;304, 2i,23;305; 308; 309,
2, 8; 311, i; 330, 5; 331, 26, 28.
Albert de Louvain, clerc, cheva-
lier, archidiacre, év. de Liège
(1191-1192), fils de Godefroid III,
119,2o;206, 5; 257,6,13; 268,1*;
269; 270, 10, 13 et n. l ; 275, 23 et
n. 5; 277, 18; 278; 279, 21; 280;
283,7; 287,9; 292 n. 4; 308, 22.
Albert de Rethel, clerc, grand
prévôt et archidiacre, élu de
Liège, fils de Gonthier et de Béa-
trice de Namur, 65, le et n. 2; 257,
8 etn. 3, 4; 258, 2, 4 et n. 1;260,
31 ; 261;264, u;(267,i4);268, 10;
269; 270 n. 1; 288, 9; 289, is;
297, 2.
Albert l'Ours, fils d'Othon I*»-, mar-
grave de Brandebourg, 160 n. 1 .
Albert le Superbe, fils d'Othon le
Riche, margrave de Meissen (1190-
1195), (252, 6) et n. 2.
Albert, C" de Chiny, fils de Louis III,
201 n. 3, 4.
Albert, Aubertus, c»" de Dasbourg-
Moha, fils de Hugues II, ép. Erme-
sinde de Luxembourg, 60 n. 5;
189, 3 etn. 4; 257, 15 etn. 6; 269, 5;
293, 19 ; 294, 2, 28 ; (295, 9) ; (301 , 18) .
Albert II, C* de Namur, fils d'Al-
bert I•^ t vers 1064, 9, 9.
Albert III, c'* de Namur, fils d'Al-
des lieux et des personnes.
347
I
bertll(tll0-2),i0;li,25;12n. 1;
(45, i);61n. 1; 77 n. 3; 20i n. 4.
Enf. : Godefroid I", Henri de La-
roche, Alix.
Albert de Sponheim, clerc, c^*, fils
de Raoul, 152, 9 et n. 5.
Albert de Namur, fils de Gode-
froid I" et d'Ermesinde, 63, is.
Adalbert de Zahringen, fils de
Conrad et de Clémence de Namur,
64 n. 6.
Adam de Hordain, 34-2, n.
Adam de Walincourt, clievalier, 74,
57 et n. 2; 75; 41i, 26*226 n. 5.
Fils : Baudouin, Matthieu.
Adam agnomine Bone Vite, père de
Régnier, potier, 340, 2.
Adelog, év. d'Hildesheim {Episc.
Mdew.sw) [1171-1190], (159, 1).
Adelvie de Guise, fille de Bouchard,
ép. Jacques d'Avesnes, 76 n. l ;
78, n.
Adhémar, év. du Puy (1087-1098),
43n. 1.
Adolphe de Berg ou d'Altena,
Aiulphîts, grand doyen, arch. de
Cologne (1193-1205), t vers 1220,
fils d'Éverard I" d'Altena, 269, 2
et n. 1; 285, i; 293 n. 2; 307, «s;
^308, 7);(309, 9).
Adolphe IV de Berg, f api'ès 1159,
288 n. 2. Fils : Bruno, Frédéric II.
Adrien IV, pape (1154-1159), 125
n. 4 ; 93 n. 4.
Adrien, empereur romain, 39 n. 2.
Advallenses, 15, 25; 16 n. 1; 57, 9;
140, 9; 167, 23 et n. 3; 225, 6 et
n. 2; 233, 27.
Aelia Capitolina [Hcliai, colonie ro-
maine de Jérusalem, 39. 3 et n. 2.
Aenora, voir Èléonore.
Aerschot. Arscot (Brab.), coniitadis
Arscotanus, 252, u et n. 5.
Agathe d'Alsace, fille de Simon I<",
ép. Renaud III, c^« de Bourgogne,
487 n. 2.
Agathe de Pierrefonds, fille de
Dreux II, ép. : 1° Conon deNesle;
2° Hugues III d'Oisy, 124, 12 et
n. 5; 127, s et n. 1 ; 136 n. 6.
Agnès de Blois, fille de Tiûbaut IV,
ép. Renaud II, c^e de Bar, (41, 7)
et n. 7; (89, 17); 427 n. 4; 432
n. 6.
Agnès de Braisne, ép. : 4» Milon I«s
c'e de Bar-sur-Aube ; 2*' Robert I"
de Dreux, 69 n. 4.
Agnès di; France, fille de Philippe II,
Auguste, ép. : 4» Alexis Comnène
le Jeune; 2» Andronic Comnène;
30 Théodore Branas (89, 19) et n. 8.
Agnès de Franconie, fille de Henri
IV, empereur, ép. : 4° Frédéric 1»',
duc de Souabe; 2» Leopold III,
margrave d'Autriche, 200 n. 6.
Agnès de Gueldre, fille de Henri I®'",
ép. Henri l'Aveugle de Namur, 98,
16 et n. 5; 99, s; 490, i9 et n. 3
(225, 9).
Agnès de Hainaut, fille de Bau-
douin IV, ép. Raoul de Coucy, 67,
2; 68; 69 et n. 3; 70, 2; 95, 4; 417
n. 2; 441, i7.
Agnès de Hohenstaijffen, fille de
Conrad, palatin du Rhin, ép. Henri
de Saxe (306, i) et n. 1,2.
Agnès de Mons, fille de Gossuin II,
ép. Hugues d'Espmoy et Antoing,
54,2.
Agnès de Nevers, f ^^^% ^^^^ ^^
Gui, ép. Pierre II de Courtenay
(286, 4) et n. 1.
Agnès de Rheineck, fille d'Otton,
ép, Louis I" de Looz, 239 n. 3.
Agnès, ép. Hoelus de Quiévrain, 319
n. 4.
Aibes, près de Quiévelon (Nord),
314 n. 4.
348 Table analytique des noms
Aire, Aria (Pas-de-Calais), 130, c;
164, 17; 259, M {burgenses de A.)]
264, ï; 291, 3. Prévôt : Robert de
Chartres.
Ais, Aische-en-Refail.
Aische-en-Refail, Ais (Namur), 209
n. 4. Ibertus
Aisonville, Aisunvilla (Aisne), 80, lo.
Henri; Robert.
Aiulphus, Adolphe de Berg.
Aix-la-Chapelle, Aguae (Prov. rhén),
93, «et n. 3; 155, 18; 231, 13; 288,
i;292n. 2.
Alamannus, Almanmis, Amandus
DE Prouvy, t 1191, chevalier,
conseiller et commililo de Bau-
douin V, pair de Valeneiennes,
109,i8etn.6;lll,«;132,2i;139,
17; 142, 13; 151, 7; 155, 14; 165,14 ;
169,w;203,3;213,9;il7,i7;218,
7; 265, 19; 328, 3.
Alard, Alardtis, archidiacre de
Cambrai en Hainaut, év. de Cam-
brai (1175-1178), 116, 17; 122, s.
Alard, Alardus Poliere, de Chimay,
ép. Ida de Marie, 155, 3-5; 192
n. 5; 213, 7. Fils: Gilles.
Alardsart, Alartsart, à Qué\7 (Hain.),
322, î.
Albano (Italie). Év. : Henri.
Albérie, t 1*^' sœur d'Anaclet,
ép. Roger II de Sicile, 65 n. 3; 246
n.4.
Albéron III, év. de Metz (1047-1072),
239 n. 4.
Albert sur l'Ancre, Encra (Somme),
87,9.
Aldeborch, Altenburg.
Aldegundis, S**, 18, 10.
Aiderions , 321, is.
Aldetrudis, S«, 18, i7-i8.
Alelmus de Fontanis, 274, lo et n. 5.
Alexandre III, pape (1159-1 181) [car-
dinal Roland], 59 n. 6; 125 et n. 4;
126, i et n. 1;128, 3; 274 n. 3;
297 n. 2.
Alexis I»' Comnène, empenreur de
Constantinople (1081-1118), 40, 13
etn.l;41, is; 42. 7; 44, 10.
Alexis II Comnène, le Jeune, em-
pereur de Constantinople (1180-
1183), ép. Agnès de France, 89
n.8.
Allemagne, 48 n. 1. Empereurs et
rois : Conrad III; Frédéric I", II;
Henri IV, V, VI, VII; Lothaire III ;
Othon I", IV ; Philippe de Souabe.
Almannus de Prouvy, voir Alaman-
nus.
Almen(P. B.), 57 n. 8.
Aine, abb., à Gozée (Hain.). 150, le
etn.3;263, «; 314, 11, u et n. 3.
Alnetum, Aulnois (Hain.).
Alost (FI. or.), 71, 9 et n. 2; 164, «s;
259, 6; 263, îo; 266. î etn. 2, 3;
279, 13 et n. 3; 289, m; 290, s; 295
n. 3. Iwan; Thierry,
Alpes, Alpes, 155, w; 162, e; 200, i ;
258, 13.
Alphonse II Raymond, roi de Cas-
tille tll57,84n. 5;(89, 9).Fille:
Constance.
Alphonse III, roi de Castille, f 12i^.
ép. Éléonore d'Angleterre, 83 n. 4.
Alphonse !•«•, roi de Portugal, ^1185,
164 n. 1. Enf. : Sanche l"; Ma-
thilde.
Alsace, Alsatia, Alcacia, 82, 5; 151 ,
10. Simon I", II; Thierry. —
Agathe. Gertrude.
Alla ripa, Atrives.
Altascleva, Althaldensleben.
Aliéna (Westphalie), ct« Adolphe de
Berg; Éverard !•'.
Altenahr, Ara castrum(Pro\. rhén.,
Coblence). 282, n et n. 4. Otton.
Altenburg, Aldeborch (Saxe-Alten-
burg),227, 10; 228, le.
des lieux et des personnes, 349
Althaldensleben(A/fa5cieya)(Prusse,
Saxe), 84, 12 et n. 4.
Alli montis cornes (falso), 45, e.
Amand de Cuesmes, le chambellan,
339, i6 et n. 3; 342, 8; 343, 12.
Amand de Naast, 274, 7.
Amand de Prouvy, voir Alamannus.
Armand de Saint-Saulve, chevalier,
sénéchal de Valenciennes, 340, 23;
343, 4.
Amaury I", roi de Jérusalem, f 11 73,
255 n. 2. Fille : Isabelle.
Amaury, fils de Foulques V d'Anjou
et de Mélisende, 82 n. 9.
Amaury III, baron de Montfort,
tl089, 46n. 7.
Amaury IV, baron de Montfort,
c»e d'Évreux. f ^37, 46 n. 7.
Amberloup, Amberlues (Lux.), 163,
22.
Amfroitpret, Anfroitpreit (Nord),
Walganus.
Amiens, Amiénois, Ambiauum civi-
tas, comitatus, Ambianense domi-
nium (Somme), 87, o; 181,3, \t,
183,2:184,21; 188,5.etn.2; 193,
9. De : Robert de Boves.
Amnlricvs agnomine Morsellus, 340,
7.
Anaclet II, antipape, -{- 1138, 65
n. 3. Sœur : Albérie.
Anaiïni (Italie), 125 n. 4.
Anchin, abb, à PecquencourtfNord),
74 n. 2. Prieuré d'Aymeries.
Ancilie de Wavrin, ép. Hugues
d'Anloing, 257 n. 4.
Andenne, Andcnna (Namur), 188,20;
217, 2-12.
André de Brienne, fils de Gautier II,
273, 0 et n. 16.
Andronic Comnène, f 1185, empe-
reur de Constantinople, ép. Agnès
de France, 89 n. 8.
Angevins, 16 n. 1.
Angleterre, Anglia, Anglorum re-
gnum, 83, \ ; 206, is; 285, a. Rois :
1, i; 17, 8-16; 284 n. 6. Etienne,
Guillaume I", II, Henri I". II,
Etienne, Henri II, Richard, Jean.
— Adèle. Éléonore, Jeanne; Ma-
thilde (fille de Henri I"); Mathilde
(fille de Henri II).
Angre, Xngra (Hain.*, 67, i7.
Anjou, Andegavensis comitatus, An-
degavis (42, lo), 82, i«; 83 lo: 247,
13. Amaury. Baudouin, Foul-
ques IV, Foulques V, Geoffroy V
Plantagenet, Henri (II d'Angle-
terre). — Mathilde, Sibylle,
Annchelisa de Rozoy, fille de Cla-
rembaud (falso Roger), ép. Phi-
lippes d'Atrives, 64, ".>.
ANSEr.ME de Kahler (A de Cavelre),
clievalier, 146 n. 1 ; 147, 2 et n. 3.
Frères : Frédéric, Henri, Raoul.
Anselme, père de Régnier le vaisse-
lier, 340, 1.
Antioche, Antiochia (Syrie), 43 n. I ;
44; 45. 2.
Antiochus Épiphane, Antiocus, roi
de Syrie, 38, 5 et n. 3.
Antoing, Antun (Hain.), 16 n. 1.
Gosselin, Guillaume, Hugues.
Anvaing, Anvennœ, Anvin (Hain.),
64 n.'' 5. Raoul, Thierry.
Anvers, marche, 43 n. 7; 295 n. 3.
Anzin, Ansen (Nord), GuiUaume.
Apulie, voir Pouille.
Aquilée, Aquilea (Istrie), 284 n. 3;
patriarche (Godefroid), 261, ih. ,
Aquitaine, voir Guyenne.
Ara castrum, Altenahr.
Arbre-les-Ath, Arbrum (Hain.). Hu-
gues, Mathieu.
Ardenne, Ardenna, Ardennenses, 42,
i; 18. 5: 45,20: 77, 10; 155,15; 163,
22; 227, 50; 238, 2. Maison d'Ar-
denne : 251 n. 4.
Argentina, Strasbourg.
Aristobule, grand prêtre, 38 n. 7.
35 o Table analytique des noms
Arleux, Alhies, castriim (Nord),
1-22, 13.
Arlon, Erlons, cas trum {Lux.), 111,
i.
Arloncourt, Erloncorl, dépendance
de Longvilly (Lux.)- Henri, Sleppo.
Arménie, Armenia, 37, i\ 40, io.
Arnoul, Arniilf, Arnulphu»,
Arniilfiis^ RrnoldiiB.
AuNUi.F DE Carinthie, eni])ercnr,
^Sn. 1.
AnNOUL, arch. de Trêves (1169-1183:,
158 n. 3.
Arnoul 1er, cte de Chiny, -j- 1106, (11,
26); 1-2 n. l;iio, 6); (45, 21) et n. 3.
Arnol'l ïll, Arnulpims, chevalier,
c»e de Flandre-Hainaut, iils de
Baudouin VI (le' en Hainaut), 4, i ;
6eln. 2, 3; 7; 8, c, n; 11, lo.
Arnoul hr ci« de Gui nés, f 1169, 26,
fi et n. 4. Fils : Siger, châtelain de
Courlrai.
Arnoul ler, c^c de Looz, 7 vers 1126,
253 n. 5.
Arnoul, c'» de Valenciennes.f après
1011, (3 n. 2).
Arnoul, abbé de Lobbes (1078-
1093/1094), 313 n. 5.
Arnoul, abbé de Vicogne (H90-
1208), (227, i).
Arnoul, Ernoldus, de Balham, frère
de Geoffroy, 144, 4.
Arnoul de Gouy, clievalier, frère
de Gautier, neveu de Gautier de
Fontaine. 139, i-..; 274, 5.
Arnoul de Landas, chevalier, haut-
échanson du Hainaut, 108, e; 112,
2; 336 n. 3.
Arnoul de Larochette, Arwu/p/i<^s-
de Hnkcla, Xrnoldus de castra
Rupù, chevalier, tils de Conon
d'Ouren, i46, : et n. 1.
Arnoul de Luxembourg, chevalier,
146, 2. Fils : Jean.
Arnoul de Luxembourg, chevaHer,
fils de Wéry, 146, 4.
Arnoul de Mortagne, châtelain de
Tournai, 274 n. 4-
Arnoul de Hainaut, fils de Bau-
douin II, ép. Béatrice d'Ath, 35,
17; 47, 17; 48. 6 et n. 4. Enf. :
Eustache le Vieux du Rœulx, Ada.
Arnoul, prévôt de S. Quentin à
Maubeuge, 314 n. 4.
Arnulfiis Car et e, vassal du châtelain
de Fainars. 179 n. 2.
Arnulfiis Manekin, 342, 13.
Arquennes, Archenna (Hain.), 291,
12, 14.
Arques (Pas-de-Calais), 130 n. 2.
Arras, Atrebatiun civitas, (Pas-de-
Calais), 130, 5; 165, u; 259, îs
{Atrebatenses cives); 263, n; 264,
7; 275, h; 276, 2 et n. 3; 291,2.
Év. : Fremaud, Robert. Avoués :
Guillaume 1" de Béthune, Robert
de Béthune. Doyen : Jean d'An-
toing. — Gilles.
Arrouaise, abb. (Nord), 251 n. 3.
Artois, Airebatesium , Atrebatense
dominium, 62 n. 2; 63, le; 99 n. 4;
188, cet n. 2; 193. 12; 251 n. 3.
Artra, Atlre (Hain.).
Artres, Arlre (Nord), 180. 2.
Asca, voir Assche. Asch, 140 n. 7.
Asch en Betuwe, Asca? (P. B), 16
n. 1. 140, 9etn. 7.
Ascka, Esch sur la Sure (G. D. de
Lux.)
Asie-Mineure, 202 n. 7.
Asnière.s-sur-Oise (Seine-et-Oise), 91
n. 1.
Assche, Asca? (Brab.), 16 n. 1 ; 140,
9 et n. 7.
Mh.castrum (Hain.), 73, 4, le et n. 5 ;
174, 4; 219, 26: 295, 12. Gautier,
Béatrice.
Athies (Somme), 87, 4.
des lieux et des personnes, 35 1
Atrives, AUa ripa, dépendance
d'Avin-en-Hesbaye (Naraur), 64
n. 4; 228 n. 4. Clarenibaut, Phi-
lippe.
Attres, Artra (Hain.), 475, i et n. 1.
Aubechies, Abechies{^'A'm.), 196, 25.
Audenarde, Aldenarda, castrum{¥\.
or.), 6; 2; 164, 2s 181, 22; 259,6;
263, 19; 295 n. 3. Gislebert.
Augsbouri^, Augusta civitas (Ba-
vière), 247, i; 249 n. 3; 253, is;
254, 3; 262, 2.
Augusta, Augsbourg.
Aulnois, Aunùit, Alnetum (Hain.).
Gilles; Gilles, fils de Gilles; Gilles
(1212).
Aulnoy, Aunoit (Nord), 106, 7. Si-
mon.
Aumale, A//>a Maria, castrum (Seine-
Inférieure), 113, 2 et n. 2; 190 n. 1.
Aumône (bois de 1'), Nemus de Eté-
mosina, près de Maubeuge (Nord),
319, 7.
Aunoit ?. Gautier, Hugues.
Aurelianù, Orléans (Loiret».
Austrasie, royaume, 16 n. 1.
Austria, Autriclie.
Autriche, Xuatria, 160, 8. Margrave :
Lcopold III. Duc : Léopold V.
Auvergne, Aluernia, 42. 9; 131, fi.
Auxerre, c**, 286 n. 1.
Avalgau, c'^ 268 n. 2.
Avalois, 16 n. 1 Voir Advallenses.
Avallorre, Avanterre, Avaulierrc
f'also Avantierre. Voir Advallenses.
Avesnes, Avetlinœ castrum, pairie
de Mons (Nord), 36 et n. 2, 6; 53
n. 1, 7; 76 n. 1; 119, 25; 121, g;
169, 1.-; 170,20; 171,8; 177 n. 4.
Avelknensis terra : 78, 7; Avetk-
.nense dominium: 182, 9; Uaia de
Avelhnis : 119, u. Gautier I^»-
Pelukels; Gautier II; Jacques;
Jacques (fils de J . ) ; Nicolas ;
Thierry (tiis de Gautier le»);
Thierry (fils de Wéry le Barbu);
Mathilde.
Aya, S'e, 20;22n. 2.
Aymeries (Nord), prieuré de Notre-
Dame, 52 n. 4.
Babylone, Babilonia, Babilo (Syrie),
38, 2-3. Roi : Nabuchodonozor.
Baileux, Bailmiz, Baillues (Hain.),
192, 27; 193, 1 et n. 1.
Bailleul (Nord), 285 n. 3.
Baldebergensis épi.scopus, voir Bam-
berg.
Baldéric II, év. de Liège (1008-1018),
253 n. 5.
Bâle. Basilea, Basilia (Suisse). Év. :
Henri de Horburg; Luitpold de
Rôtelen.
Balham, Balehan (Ardennes), 54, w;
167 n. 5. Arnoul, Geoffroy.
Bamberg, Baldeberg, Babelberg (Ba-
vière). Év. : Otton II d'Andechs.
Jîapaume, Bapalmœ, castrum (Pas-
de-Calais), 29, 18 et n. 4; 113, 24;
130, ih; 183. net n. 2; 291,2.
Barben(;on, Barbencio {UBin.)^ pairie,
36 n. 6; 53 n. 1. Isaac, Nicolas.
Bar-le-Duc (Meuse), c"^. Henri I^',
Kenaud II. — Agnès de Blois.
Harrois, c'", 175 n. 6.
Bar-sur-Aube (Aube). G»® : Milon II.
Barthélémy de Viry, év. de Laon
(1113-1150), 118 n. 6.
Barthéle-my d'Esch, Bartholomeus
de Ascha, ciievalier, 147, e et n. 1 1.
Fils: Henri, Godefroid, Guillaume.
Basilea, Bâle.
Basse-Lotharingie, duché, 44 n. 2;
231 n. 4. Frédéric, Godefroid de
Hainaut, Godefroid le Barbu, Go-
defroid le Bossu, Godefroid de
Bouillon, Gotlielon, Godefroid I«',
11, III de Louvain, Henri I" de
352 Table analytique des noms
Limbourg, Henri !•'• de Louvain,
Waleran de Limbourg.
Bassée (La) (Nord), 130 n. 2; 195
n. 2.
Bastien de GouRDiNNE, Bostianus
de Gordinis, vassal du C» de Na-
mur, 209, 7;221,5.
Baudouin I", roi de Jérusalem, fils
d'Eustache II, 1 1119, 9, n, «; 41,
15 ; 43, i.
Baudouin II (dit du Bourg), f ^131,
roi de Jérusalem, fils de Hugues I"
de Rethel, 82 n. 7. Fille : Méli-
sende.
Baudouin, év. d'Utrecht (1178-1196),
fils de Thierry II de Hollande,
(158, 7) et n. 11; (299, 25) et n. 6.
Baudouin V, c"^ de Flandre, f 1067,
ép. Adèle de France, 3, le et n. 6,
8;8n. 2; 130 n. 2; 183 n. 5.
Baudouin VI, c\^ de Flandre, l" de
Hainaul, t 1070, 3, le, îo et n. 5,
7, 8; 4; 5, 9 et n. 1,4; 6; 7 n. 1;
40, 19; 46, i*.
Baudouin VII, c^* de Flandre, 1 1119,
fils de Robert 11, 82, 2 et n. 2.
Baudouin II, c^ de Guines (1169-
1205), 195 n. 2; (276, 5). Fille :
Mabilie.
Baudouin II, chevalier, c^* de Hai-
naut, fils de Baudouin I«^ 1 1098,
ép. Ida de Louvain, 4, 2; 5, 7 et
n. 1; 6, 7, 18; 7, e; 8, 11; 10, 20;
11; 12, 9, 12; 14,27; 15, 22; 16, 7;
17, 10 et n. 2, 3; 34, u, 17 et n. 3, 4;
35 et n. 3,4; 37, k; 43, 5 et n. 5;
44; 45 et n. 1, 3 (év. de Kru-
schevitz, cardinal-archevêque de
Pise?); 46, 1* et n. 3; 51, i; 55. 7;
57,4; 78, 15; 80 n. 7; 100 n. 2;
109 n. 6. Enf. : Arnoul. Bau-
douin 111, Guillaume, Henri, Louis,
Alix, Ida, Richilde.
Baudouin III, c^» de Hainaut, 1 1120,
fils de Baudouin II, ép. Yolande
de Gueldre, 2, e; 16 n. 1; 17 n. 2;
35,15; 36 n. 6; 46, le et n. 4; 47,
1, 7 et n. 1; 51, 2; (54, u); 55, 7,
io;56, i;57, ictn. 4;60, »; 72;
73 n. 6; 76 n. 1; 78, is: 79, 7; 80,
4; 100 n. 3; 122 n. 2; 161 n. 1.
Enf. : Baudouin IV, Gérard, Ger-
trude, Richilde.
Baudouin IV, c^e de Hainaut,
t 1171, fils de Baudouin III, ép.
Alix de Namur, 2, 5; 25 n. 1 ; 33, 9
et n. 3; 47, set n. 1; 48n. 1; 55,
10, 19; 57,7 et n. 5; 58; 60, 10, «et
n. 5; 62 et n. 3; 66-74; 77; 79-81;
86,1(10); 88, u; 89, 22; 91; 92, k,
s; 95; 96; 98-102; 104, 11; 105;
107, 5; 150 n. 3; 157 n. 5; 158
n. 11; 201 n. 4; 239 n. 3; 262, 13;
281n.l;(312,2i) et n.4; 318n. 1;
320,2; (321,11); 327, 25; 328,23;
332, 9; 336 n. 4. Enf. : Baudouin,
Baudouin V, Godefroid, Henri,
Agnès, Laurette, Yolande.
Baudouin V, c^ de Hainaut, VIII de
Flandre, t 1195, fils de Bau-
douin IV, cp. Marguerite de Flan-
dre. 2, *; 3 n. 8; 10 n. 3; 60, 10 et
n. 5; 66 68; 70-72; 77; 79; 89, 22;
91, 12; 92, 5; 95-104; 110-114; 116-
146; 148; 150-157; 158 n. 11;
160-174; 176-205; 207-235; 237;
239-245; 248-254; 256-271; 275-
281; 285; 287; 289-304; 30()-322;
332, 9 et n. 3, 7; 342, 7. Enf. : Bau-
douin VI, Henri, Pliilippe, Élisa-
betli. Sibylle, Yolande.
Baudouin VI, chevalier, c'* de Hai-
naut, IX de Flandre, t 1205, fils
de Baudouin V, ép. iMarie de Cham-
pagne, 50 n. 4; 102, 19; 103, 4 et
n. 2;107n.2; 126, 19; 133, i; 17J},
15; 178, 6; 191; 192, 13, i»; 225, 17;
233, 10; 234, 26 ; 237, 10, 13; 241, 17 ;
262, 25; 267,6.18; 270, 2, 19; 294,
33;299n.2,4;300.23;307;l309);
des lieux et des personnes. 353
310; 318, 19; 322 n. 3;328n. 1;
330-332; 334, 27; 335, h et n. 4:
340, 13. Enf. : Jeanne , Marguerite.
Baudouin de Tournai, abbé de Cam-
bron,t^221,(3iO,c); (314,11).
Baudouin de Doncheuy, 142, 2.
Frères : Renaud ; Guy de Séry.
Baudouin de Hainaut, fils de Bau-
douin IV, 60 n. 5; 66, 17; 67,2.
Baudouin de Lobbes, sénéchal de
Valenciennes, 340, 22 et n. 4.
Baudouin de Mons, cliAtelain de
Mons, conseiller de Baudouin V,
tll95, fils d'Jsaac, 52 n. 4; 142,
21 ; 165, 12; 203, 4; 213, ic; 217,
28; 306, e, isetn. 4; 327, 31; 332.
15. Fils : Henri.
Baudouin de Mortagne, châtelain de
Tournai, fils d'Evrard III Radou,
57, 3 et n. 2 ; 276, 7 et n. 4.
Baudouin de Neuville, li. de Nova
villa, coimnililo de Baudouin V,
475,3; 328, 18. Frère: Eustache.
Baudouin de Péruwelz, chevalier,
fils de Nicolas, 139, is; 442, ic;
274, 13. Frère : Nicolas.
Baudouin de Rethel, sire de Ché-
mery, fils de Gonthier et de Béa-
trice de Namur, 65, ig et n. 2.
Baudouin de Strépy, chevalier, 412,
ï, 440,5; 142, 20; 497, 22. Frère :
Renardiis.
Baudouin de Tosny, chevalier, com-
mililo de Baudouin V, t 1170, fils
de Roger et de Gertrude de Bai-
naul, 55, le, 2c; 95, 20; 104. 12;
328, 9.
iUuDOuiN DE Valenciennes, co)iniii-
lilo de Baudouin V, 328. ic.
Baudouin de Walincouut, chevalier,
fils d'Adam, 74 n. 2; 111, 2c; 142,
h; 165, 15; 473, le; 243, lo.
l'.AUDouiN, fils de Foulques V d'Anjou
et de Mélisende, 82 n. 9.
Baudouin le Gauon, Il Cumn, che-
valicr, commilito de Baudouin V,
fils de Roger de Ruines, ép. Ida de
Mons, dite de Jauche, 53, 9 et n. 5;
474, 2-2; 180, 13; 243, s; 217, 27;
273, 2 ; 328, lo.
Haudour, pairie (ïlain.), 45 n. 4; 36
n. 2; 53 n. 1, Gossuin lïl de Mons.
Iîaudry de RoisiN, Baldericus, Bal-
dricus, chevalier, ép. Béatiùce de
Mons, 54, 2; 440. 3; 442, 23; 244, 7.
Bavay, liavacum (Nord), 473, 2.
Bavière, Bawaria, duché, 94 n. 3;
460, 8. Ducs : Henri le Lion, H. le
Noir, Henri fils du précéd., Louis I,
Otton de Wittelsbach, fai-so Weiï.
Landgrave du Nordgau bavarois :
Otton II de Stetling. G'» palatin :
Thierry {faho), Otton de W., Otton
le Jeune. — Judith.
Bealfort castellum, Beaufort (à Bén-
Ahin).
BÉATRICE d'Ath, tille de Gauthier et
d'Ada, ép. Arnoul de Hainaut, 48
n. 4. Fils : Eustache le Vieux du
Rœulx.
BÉATRICE DE Haute-Bourgogne, fille
de Renaud III, ép. Frédéric I««"
Barberousse, 60 n. 5; 93, 27 et n. 5;
94 n. 4; (156, *); 460 n. 5; 487
I n. 2; 277 n. 2.
j J5ÉATRICE DE MoNs, fille do Gos-
! suin III, ép. Baudry do Roisin,
i 54, 2.
I BÉATRICE DE Namur, fille de Gode-
i froid et d'Ermesinde, ép. Gon-
thier de Rethel, (61, 5) et n. 3 ; 62
n. 3; (63, 2oj; (65, is) et n. 4, 2;
{m, 10); 123 n. 3; 475 n. 8; 196
n. 2;257n. 3.
])ÉATHiCE DE Rethel, fille de Gon-
thier, ép. Roger II de Sicile, 65,
iseln. 2, 3; 258 n. 4.
BÉATRICE DU RoEULx, fille d'Eustacho
le Vieux, ép. Gautier de Lens.
49, r., u.
23
354 Table analytique des noms
BÉATRICE DU RoEULX, fille (i'Eus-
tache II, 49, 13.
BÉATRICE DE RuMiGNY, fille de Nïco-
las II, ép. Gossuin III de Mons,
51, i; 52,-1.
Beaufort, Belfurt (G. D. de Lux.).
Gautier de Wilz.
Beaufort, Kiviniœ, Belfors (Nord),
114,1,49; 173, 20; 176, 23 et n. 3.
Beaufort, Bealfort castellum, à Ben-
Ahin (Liège), 301, 26 et n. 3.
Beau] eu (Rhône). Guichard IV.
Beaulieu, Belliis locia^, près de Las-
signy (Oise), 181, is.
Beaumetz, Belmeiz (Somme ou Pas-
de-Calais), 142 n. 5. Châtelain :
Bernard de S. Valéry.
Beaumont, Bellus mom, castrum
(Hain.), 10, n; 14, 12; 52 et n. 5;
173, 20; 185, 48; 317,2o;335n. 1.
Châtelain : Ghislain.
Beaumont-sur-Oise, Bellus mons,
ct< (Seine-et-Oise), 91 n 1. O^^ :
Mathieu III ; Éléonore de Verman-
dois.
Beauquesne, Belsmsnes, Belcasne
castrum (Somme), 87, 7; 148, 9,
181,47; 188, 4 et n. 2, 193.
Beaurain, Belren (Nord). Robert.
Béarnais (Oise), Belvacensis episco-
pus, 137, 2. Év: Philippe de
Dreux.
Beauvaisis. Belvacesium, Belvacensis
regio, 91 n. 1; 138, 27, 20.
Beauvoir, Belvoir (Oise), 87, s.
Bechtheim, Berihehem villa, près de
Worms (Rheinhessen), 288, is et
n.4.
BÊLA 111, roi de Hongrie, cp. Mar-
guerite de France, 84 n. 5.
Belen, Bellaing.
Belfurt. Beaufort.
Bellaing, Belen, villa (Nord), 175, a.
Bellingiien (Brab.), 141 n. 1.
Bellus Loais, Beaulieu.
Belmoncel, Moneel, 172 n. 5.
Bel-ORil (Hain.), 220 n. 3.
Belpere (G. D. de Lux.), 146 n. 1.
Belren, Beaurain.
BÉRENGÉRE DE NAVARRE, fille de
Sanche VI, ép. Richard Cœur de
Lion, (85, 7)etn. 1.
Berg, Mons, C* (Prov. Rhén.). C'" :
Adolphe IV, Englebert I«'. Arch.
de Cologne : Adolphe, Bruno II,
III, Englebert, Frédéric II.
Bergues-S.-Winnoc, Berghœ, Ber-
gœ (Nord). 164, 20; 263, 2s.
Berlaimont, Berlainmont (Nord), 59,
42; 115, *; 336,9; 339, 47. Gilles.
— Mathilde.
Bermerain, Bermeren (Nord), Bove-
rus, Gilles.
Bernard d'Anhalt, duc de Saxe
(1180-1212), 94 n. 3; 156, 44; (157,
49).
Bernard d'Orbais, ép. Ida de Marie,
55, 5. Fils : Enguerrand.
Bernard de Rocq, B. de Rocha, fils
de Jean, 314, 43 et n. 4.
Bernard de Saint- Valéry, cliâtelain
de Beaumetz, B. de S" yValerin,
142, 47; 273, set n. 7.
Bernerus de Roucoukt {[also Bene-
rus), 133, 44 et n.4; 267, lo.
Bernerus agnomine }falesckerie ,
pistor heredilarius, 339, i.
Berry (Province française), 310 n. 5.
Bertaimont, Bertainmont, ancien
faubourg de Mons (Hain.), cha-
pelle, 320, 26 et n. 1.
Berthe de Bouchain, fille de Gode-
froid et d'Yolande de (lueldre,
ép. 1" Otton de Duras, 2° Gilles
de S. Aubert, 58, 7 et n.8; 59, i,
10 ; 114, 27 et n. 4.
Berthe de Frise, fille de Florent l",
ép. Philippe !«' de France, 42, iv
eln.2.
Berthe de Gavre, fille de Rasse I«,
des lieux et des personnes. 355
ép. Eustache II du Rœulx, 49, n;
72, 16.
Berthehem, Beclitheim.
Bertii,ie, Sie, ép. Galbert, 18, 6, s.
Berthold IV, duc de Zâhringen,
t 11«6, fils de Conrad I^r et de
Clémence de Namur, 64, le et n. 6;
90, d4et n.4; 459, c et n. 9; 161,2
et n. 3. Fils : Berthold V.
Berthold V, duc de Zahringen,
1 1218, fils de Berthold IV, 282, e
et n. 2.
Bertold, év. de Melz (1180-1212),
(158,cj;(202,h); (215,6); (269,46);
(299, 23).
Bertrade de Montfort, Bertada,
fille de Simon l^r, ép. : 1° Foulques-
le-Réchin d'Anjou ; 2" Philippe I"
de France, 42, o et n. 3.
Bertrange, Bertringen, Bretingœ,
Brelenylies casLrum (G. D . de Lux. ),
104, i; 146 n.4.
Besançon, Besontio, Besentio (Douhs),
93, 28; arch., 158, * (Thierry II de
Montfaucon).
Bettingen, Betengœ (Prov. rhén.,
Trêves), 147 n. 4. Nicolas.
Béthisy, Betisiacu?n castrum (Oise),
154, 15.
Bétliune, Betuna (Pas-de-Calais),
Guillaume, Robert V. — Malhilde.
Beluwe(P. B.),16, n.l.
Beveren-Waes, Beverna,munitio (FI.
or.). 296, i8. Thierry.
Beverna Coloniensis, Biesme lez-
Fosse.
Bidgau, 63 n. 2.
Bierbeek, Birbais (Brab.), 80 n. 8.
Gauiier, Gérard, Guillaume,
Thierry.
Biesme lez-Fosse dite la Colonoisc,
Beverna Coloniensis (Namur), 222,
20 et n. 4.
hïnche, Bincium (Hain.), 35, is; 67,
3 ; 70, 1 ; 72, 20 ; 79, u, 26 ; 172, 20 ;
173, 21 ; 176, u; 185, 13; 203,23,
241, 7; 242,2; 295 n. 3, 311, 21;
318, 2. Châtelain Henri. Abb. S'*
Marie.
Bingen , Bingha (Rheinhessen) ,
163, i.
Bitche, Bithœ, Bitthœ (Ail. Lorr.),
82, g; 151, 17. Thierry.
Blandain, Blanden (Hain.j. Gautier.
Blangy, Blangi (Fr.), 133, 17 et n. 5.
Blaton, Blatum (Hain.), 174, 3.
Blesensis, voir Blois.
Blicquy, lielki (Hain.), 73, ib. Gilles.
Bliescastel ^Palat. bavar.), 151 n. 6.
IMois, Blesum\Lou-QX-ÇA\(iT]. 0<i^ (Ble-
sensis cornes) : Etienne, fils de Thi-
baut 111; Étionne, C'^ de Boulogne;
Etienne, c^® de Sancerre; Thi-
baut IV, V. — Adèle; Agnès; Elisa-
beth; Marguerite, fille de Thi-
baut IV; 31arguerite, fille de Thi-
baut V; Marie; Mathilde.
Boclis, Tincourl-Boucly.
BoÉMONo, Boemundus, -J- 1111, fils de
Robert Guiscard, 42, 2» et n. 4, 5.
Bogaria, Bulgarie.
Bohain, Bohain (Aisne), 59 n. 2 : 60,
11 etn. 3.
Bohême, Boemia, duché, 160, s.
(Frédéric), (Otton).
Boiianda, Kirchheim-Bolanden.
Bommelerweerd (P. B.), 57 n. 8.
BonaSpeSj Bonne-Espérance.
BoNiFACE d'Enghien, chevalier, fils
de Hugues, 91, 20; 112, i.
Bonlez, Bouler (Brab.), 80 n. 8.
Bonn (Prov. rhén.), prcvOté, 283, 9-10.
Prévôt : Lothaire de Hochstaden.
Bonne-Espérance, Kcdesia de Bona
Spe, abb. à Veilereille-le-Brayeux
(Hain.), 49 n. 4; 50 n. 1, 3; 274
n.8;311 11.2; 316, 21 et n. 5.
Bordeaux 'Gironde)., diocèse, 17 n.l.
Borgo-San-Donnino, Burs saint Do-
nini (Italie, Emilie;, 258, ir;.
356 Table analytique des noms
Bosphore, Brac/itum S. Georgih 37, « ;
40, n; 92, 17.
Bossut, Boussu lez-Mons.
Boucliain, Bocfieain, Bidcenum cas-
/rum (Nord), 58 n. 3; 72, 25; 173,
10 ; 185, 15. Godefroid. — Berthe.
Bouchard V de Montmorency, Bu-
cardîis de Monte Morenciaco, fils
de Mathieu 1", 1 1189, ép. Lourette
de Hainaui, 71, u et n. 3; 112, is;
117, 7 et n. 2. Enf. : Mathieu II;
Alice.
Bouchard de Guise, Bnchardus de
Guisa, 78, a. Fille : Adelvie.
Bouillon, Buliiocastnim{\My..), 9,2;
10; 43, 9, 16; 203, 22. Duces de Bul-
lione : 251, 9 et n. 4. Dux Bidlionis
castri : Godefroid, Gotiielon.
Boulaere, Bouleirs (FI. or.). Nicolas.
Boulogne, Bolonia, ci^Pas-de-C^alais),
comitatus ; 90; terra ; 249, 23;
260, 7. Boulonnais : 249 n. 4. Bau-
douin ; Eustache U, lll ; Godefroid
de Bouillon ; Mathieu ; Renaud I•^
— Ida; Marie; Mathilde, fille
d'Eustache II; Mathilde, tille de
Mathieu.
Bourbourg, Berburck, Borborch
(Nord), ^64, 20; 263, 25.
Bourgogne, Borgundia, duché, 108,
20. Eudes, II, 111 ; Hugues II, III
{falso Henri) ; Raymond. — Marie,
Mathilde, Sibylle.
Bourgogne, Franche Comté, Haute-
Bourgogno, Bnrijundia, 93, 20;
94, 1 ; 161», «. Otion (0'" palatin),
Renaud III. — Héatrico, Gisèle.
lîOUROUIGNONS, 16. n. 1.
Bousies, Booshi (Nord), oO, :; (U n. 3.
Dreux, Euslaciie, Gautier. Gautier,
lils de Gautier.
Boussu lez-Mons, Bo^sul, Bossu th
(Hain.), 20,10; 182, 12; 298, 22.
Bouv ignés, Bovinia. castrum (Na-
mur), 221, 9, «c; 223, «1, **;
235, 16; 285 n. 3; add. et corr.
Bouvignies, Bovimœ (Hain.), 26, «
et n. 7.
Bouvines (Nord), 334, 7.
BovERUS DE Bermerain, chevalicr,
140, 2. Frère : Gilles.
Boves, Bova (Somme), 88, 2; 181,
2; 182, 23; 183,5; 188 n.2;189
n. 4. Enguerrand, Robert.
Bovinia, Bouvignes (Namur).
Brabançons, Brabantini, 16 n. 1 ;
102, 16 ; 167 n. 3; 225 n. 2.
Brabant, province belge, 16 n. 1.
Brabant, duché, 53 n. 4 ; 80 n. 8; 91
n.8; 188 n. 1 (?); 216 n. 1; 230
n.l;252n. 5;254n l;264n.4;
279n. 3;282n. 4.
Brabant hennuyer, Brabantia, Bra-
bancia, Brabatensis terra, 5, 8 et
n. 3; 15, lo et n. 2; 16 n. 1; 18;
19, 17, 20 et n. 3; 21, 1; 26, 7 et
n, 5, 6; 53 n. 6; 64 n. 5; 73, s;
75, ii; 76 n. 1; 78, 17; 80 n. 6;
91,i8etn. 8; 115,26; 141, cet n.l;
143, B et n. 3; 169, ic; 175, 2;
177,7; 184,4; 196, 24; 241,1,6;
287, 21; 313, 10.
Brabantia, Brabancia, le Brabant
hennuyer.
Brachium S. Georgii, le Bosphore.
Brania. Guillaume, Henri.
Braine-le-Chûteau, Brania castellum
(Brab.),l2,i8;19,26; 23, r;; 25. 17.
Braine-le-Comte, Brania Wilkotica
(Hain.), 12, is; 20, s, 20; 25, is;
73, 17 et n.8; 141, ii; 174, 1 ; 185,
14; 241, c; 242, 10. n; 264 n. 4;
313, 12; 321, 21: 323, 2r.; 324. 20, 26;
332, 10 et n. 3.
Hraisne-sur-Vesle, Braina. castrum
(Aisne), 69, 1 et n.l; li7;144, »o.
G"'» : Robert 1", II. — Agnès.
Brandebourg, Brandeburch (Prusse).
des lieux et des personnes. 357
Margrave {marcio) : 160, i (Ot-
ton l^'), Albert l'Ours.
Brania Wilhotica, Braine-le-Comte.
Bray-sur-Somme, Braiiim castruni
(Somme), 87, 9 ; 180, 19.
Brème, arch., 158, 4 (Sigefroid).
Bretagne, Britania, duché, c^*, 83,
<o; 84, 2; 410, 17. Conan IV, Geof-
froy, Henri III d'Angleterre. —
Constance.
Breteuil-sur-Noye, Britolium, Bre-
tuel castrum (Oise), 48 n. 1; 71
n.4;88, 2;135, 2f etn.3; 137,2;
183, 4. Waleran III. - Alix.
Bretingœ, Bretenghes, Bertrange,
Bertringen.
Brie, Bria terra (Fr.), 108. 13.
Brienne, Briena, c^* (Aube). André,
Gautier II.
Brogr.e, Bronia, abb. à S. Gérard
(N;i mur), 263,3; 3io, i.
Broqiieroye, Brokeroia (Hain.), 15,
11. Forêt, 15 n. 2. Abb. : S. Denis.
Bruges, Brugœ (FI. occ), 82, i; 164,
25'; 259, 5; 263. 18-, 295 n. 3; 298;
300, 22. Châtellenie : 56 n. 7 ; 57, 2 ;
127, 3. Prévôts : Guillaume de
Hainaut (l'oncle); Robert de Char-
tres. Châtelains : Conon de Nesles,
Jean de N., Raoul II de N.
Bruno II de Berg, arch. de Cologne
(1131 1 1137), 268 n. 2.
Bruno III de Berg, grand-prévôt de
Cologne, arch. (H92-1200), fils
d'Adolphe IV, 268, ^% 23 et n. 2, 3 ;
269, 13; 270 n.l; 278, 8.
Brunswick, Bninsewich, 84, 12 et
n. 4.
Bruxelles (Brab.), 139 n. 1; 29o
n. 3.
Bruyelle, Bruella (Hain.). Gérard.
Bugaria, Bulgarie.
Buironfosse (Aisne), 274 n. 6.
Bulgarie, Bugaria, Bogaria, 44, s;
236, 4.
Bulles, Bulœ, Bules (Oise), 88, 3;
181,16; 183,4.
Bures, près de Bayeux ^Calvados),
85 n. 3.
Bars S. Donini, Borgo San Donnino.
Burscheid, Bursi, (G. D. de Lux.).
Jean.
Bursij Burscheid.
Buseleria. Pierre.
Busigny, Businiœ (Nord), 59 n. 2;
60, 9 et n. 2; 114,23, 25; 173, 17;
225, 24 et n. 5. Gilles.
Bussy-le-Château, Bussci castellum
(Marne), 108, 12.
Byzance, Bisantium, 39, s.
Calabre (Italie). Duc : Roger II.
Calixte III, pape, f 1168, 125 n. 4.
Calycadnus, Erraenek Ssu, fleuve
(Cilicie), 236 n. 3.
Camberc? (Kamberg, Prov. rhén.;
Komburg, Wurttemberg). Abbé:
159, 2 etn. 4.
Cambrai. Canieracum (Nord). Cité :
186, 3; 256, 4; 309, 17; 311 n. 2;
312,22. Év., 23,2; 53,3; 225 n. 5;
325, 15 : Alard, Nicolas I", II,
Pierre, élu, Robert, Roger. Évê-
ché : 81. 5; 261,14; 264, 12; 267,
24, 29. Archidiaconé du Hainaut :
116, 17. Châtellenie : 276, 17 et
n. 6. Chapitre : 50 n. 4; 256, 10;
267,21. Église: 115, 21 ; 122. e; 319,
ii] 331,30. Chancelier : Waucher.
Chanoine : Godefroid. Archidia-
cres : Godefroid, Jean, Nicolas du
Rœulx, Pierre, élu. Écolâtre :
(Waucher), 256, 17. Église : Saint-
Aubert.
Cambrésis, Cameracmum, Camera-
chium, Cameracensis regio, 5 n. 2 ;
18, 4; 35, 19; 58, lo; 60 n. 2; 74
358 Table analytique des noms
n. 2; 122, <o; 474, is; 22r) n. 5;
2.'54 n. 3;312n.i.
Cambron, abb. (Cambron-Casteau,
Hain.). Abbé {Camhrrnnensis ah-
bas), 310, 6 et n. 2 (Baudouin);
337 n. 4 (Siger de Gand).
Canterbury, Cantuaria (Angl.), 85,
23 et n. 3. Arch. : Thomas.
Cantimpret, béguinage près de Mons
(Hain.\ 338 n. 3.
Canterbury, Cantuaria.
Capoue. Capua (Italie), principauté,
65 n. 2; 66, r, 260, u Guillaume;
Roger II de Sicile.
Cappy, Capis (Somme), 87, s.
Carboneria nemus. Forêt charbon-
nière.
Carnières (Hain.). Haia : 401, 23;
476, u Robert.
Carnotum, Chartres. C. rpiscopatics :
H7, 8.
Casnoit, Le Quesnoy.
Cassel, Cassellum (Nord), 7, m et
n. 4; 464,20; 195, i.
Castellio, Castellum^ Ghûtillon- sur-
Marne.
Castellum locus, à Valenciennes ,
105, «7
Castellum in Camerachio, in Came-
racesio, le Caleau-Cambrésis.
Castellum in Porcesio, ChAteau-Por-
cien.
Castellum Radulpki Châtcauroux.
Casiillc (Kspagnc). Alphonse II Ray-
mond; Alphonse III. - Constance.
Castre. (Castra Custris Brab.),13. \\
19, ic.
Castra, Weissenburg?
Castri locus --- Mons, 13, 4; 4!», 13,
24 et n. 6; 20, 23; 25, \t.
Catalanensis episcopalus, voir Châ-
lons-sur-Marne.
Gâteau- Cambrcsis ^Le), Castellum
in Camerachio, in Canw racesio
(Nord», 474, « et n. 3; 477 n. 4
484,2i;225n. 5.
Caudry, Cauderi (Nord), pairie de
Valenciennes, 469 n. 6. Nicolas.
Cavelre, voir Kahler.
Cawercin, voir Wavrechain, 181
n. 3,
GÉLESTiN m, pape (1194-4498), 247,
24;255, 8;275,25;(278, 5)etn. 2;
282, 15, le; 283; (305, u).
CÉSAR (Octave- Auguste), 38, 19.
ChAlons- sur -Marne, Calhalaunum
civitas, Catalanensis episcopalus
(Marne), 3 n. 3; 4, 12; 108, «.
Denarii Cathalanenses : 149, s.
Év. : Roger III.
Chambly (Oise), 91 n. 1.
Chamont, Chaumont-Gistoux.
Champagne, Campania, c^* (Fr.), 69
n. 2;'l98, 2. C^ : 9,*; 16 n. 1;
126, 17. Milites : 147, s. Eudes II;
Henri I", II; Thibaut I«, II, III. —
Elisabeth ; Marie.
Chanaan (Syrie), 38 n. 2.
Charbonnière, forêt, Carboneria ne-
mus (Hain.-Brab.), 472, is.
Charles le Bon, c»« de Flandre, fils
de Kanut et d'Adèle de Flandre,
84, 18 et n. 4.
Charles de Fresnes, Karolus de
Frasne, chevalier, conseiller et
commilito de Baudouin IV, 80, s;
141, 22; 214, s. Fils: Gilles.
Charles de Fresnes, fils de Louis,
pair de Valenciennes, 170, i; 214, 5.
Chartres, Carnotum (Eure-et-Loir),
115, 16. Év. : Guillaume de Cham-
pagne.
Château Porcien, Castellum in Por-
cesio (Aisne), 58, s et n. 7.
Châteauroux, Castellum Radulphi
(Indre), 197, 7.
Ch(^teau-Thierry , Castellum Txjeri
fAisnei, 192, 15.
des lieux et des personnes. 359
Châtillon-sur-Marne, Caslellio, Cas-
lelLum (Marne), 427, se. Gautier,
c'« de Saint-Pol; Gui; Lovellus.
Chaumont-Gistoux, ChamorH (Brab.),
80 n. 8.
Chauny, Chauniaciiin, Cauniacum,
Caunis (Aisne), 87, s; 148, u; 181,
isetn. 3;182,28;276n. 5.
Chémery (Ardennes). Baudouin.
Chéri prope Retest, voir Séry, 54 n. 9.
Clievigny (St-Pierre, S^'-Marie et Re-
cogne, Lux.), 45 n. 3.
Chièvres, Cirvia (Hain), pairie de
deMons, 36n. 2;56 n. 1; 60, 3;
73, 42 et n. 5. Doyenné : 5 n. 3.
Damison.
Chimay, Cimacum (Hain.), pairie de
Mons, 36n. 2;53n. 1; 74; 178, ij
192, 27. Alard; Gilles.
Chin, Cin, dépendance de Rame-
gnies (Hain.). Gilles.
Cliiny (Lux.) {Cyniacensis, Ciniacen-
sis, Cyniaci cornes), 11, 2c ; 45, 21.
Albert; Arnoul I"; Louis 111;
Olton II. — Ida.
Choisy-au-Bac, Causiacum, castrum,
Choisis (Oise), 87, 5; 136, 2s; 137,
i3;154, i;163,4; 179, s; 181, 15;
183, 3.
Chosuoës, Cosdroe, roi de Perse, 39,
10,20 et n. 4; 40, i.
Chypre, Cyprus insida, royaume,
247, 19. Guy de Lusignan.
Cïn, Chin.
Ciniacîun, Chiny.
Ciringhiomm dux, voir Zâhringen.
Clairvaux (Aube). Ordre religieux
{Ciare vallis or do), AU, 17. Jean.
Clarembaud, abbé de S. Jean à Va-
lenciennes, 96 n. 5.
Clarembaud d'Atuives, Claribaldiis,
Clarebaldiis de Alla ripa, vassal
du ci«^ de Namur, 209, e; 216, lo;
221, i; 228,5; 24i, 29.
Clarembau) de Rozoy t/flfi'o Roger',
ép. Elisabeth de Namur, 63, is et
n. 6. Fils : Renaud, Roger, év. de
Laon.
Clarus mons, voir Clermont (Auver-
gne), Clermont lez-Nandrin et Cler-
mont-en-Beauvaisis.
Clémence de Namur, fille de Gode-
froid et d'Ermesinde, ép. Conrad
de Zahringen (61, 3) et n. 2; 62
n 3; (64) et n. 6; 161,5.
Clémence d'Oisy, fille de Hugues II,
ép. Guillaume l" de Béthune, 56
n.5.
Clémence de Rethel, fille de Gon-
ihier et de Béatrice de Namur,
ép. Hugues de Pierrepont, 65 n. 2,
66, 11 et n. 2; (123 n. 3); 175 n. 8.
Clémence de Rumigny, fille de^lco-
las III, ép. Gérard de Ophasselt,
51, 12 et n. 8.
Clémence de Zahringen, fille de Con-
rad et de Clémence de Namur,
ép. : 1» Henri le Lion; 2» Hum-
bert III de Savoie, 64 n. 6; 65, 5-8.
Clément III, pape (1187-1191), 200
n. 3.
Clermont (Auvergne), Clarus mons,
42, 9etn. 1.
Clermont-en-Beauvaisis, Clarus mons
(Oise), 12 n. 1. Raoul I^', Renaud,
Simon.
Clermont lez-Nandrin, Clarus mons,
castrum (Liège), 15 n. 1; 237, 28
et n. 3; 238,\4; 239, b, 8; 289, *.
Gilles.
Cléry-sur-Somme, Claris (Somme),
87", 4.
Clèves, Cleva (Prov. rhén. Dussel-
dorfj, c'e : (Thierry IV), 253, 2.
Clotu.de, ép. Clovis, roi des Francs
(194, 2O.
Clovis, Clodoveus, roi des Francs,
194, 25.
Cluny (Saône-el-Loire). Cluniacensis
abba.s, 8,^1;. C. ecdesia : 8, -29.
36(
Tahle analytique des noms
C. prioratus : 42, 30. Abbé : Hu-
gues.
Coblence, Confliientia (Prov. rhén.).
150, d8;i23i, 15 ; ^287 n. 1. Prévôt :
283, i8(Lothaire de Hochstaden).
Coire, Ciiria (Suisse). Év., 158, ii
(Henri II).
Colleret (Nord), 314 n. 4.
Cologne, Colonia (Prov. rhén.). 280,
19, 28. C. episcopm : 237, 22. Dio-
cèse westphalien : 94 n. 3. Prévôt :
Bruno de Berg. Doyen : Adolphe
de Berg. C. pondus ; 161, 7. Arch. :
Adolphe; Bruno II, III; Engle-
bert; Frédéric; Philippe. Église :
S. Géréon.
Come, lac de [Cuma) (Italie), 258, 14.
Compiègne, Conipendiwn (Oise), 138.
27; 163, 4; 177, 13; 179, 5; 188, 8.
CoNAN IV, duc de Bretagne, 84 n. 1.
Fille : Constance.
Condé, Condatum castruin (Nord),
76n. 1;77.«; 116; 119.-..; 120,3;
175 n. 6; 177, y. CondaLcmia eccle-
sia : 179, n ; 230, ii ; 263 i ; 323,
6, 2.-,; 331, 4. c. sucer dos : 326, 24.
Nicolas; Roger.
Condé, Condatum (Aisne?). Robert.
Condroz, région en Belgique, 12
n. 1.
Confliienlia, Coblence.
CoNON, ci° de Duras, 238; 230, u, 10;
240; 219 n. 2: 288 n. 6. Frères:
Gilles; Pierre.
CoNOiN, cie de Moiilaigu, (il, -ioj; 12
n. 1 ; (io, .;;.
CoNON DE NesLii, Conu de Nvicila,
tll79 ou 1180, c»e de Soissons,
châtelain de Bruges, seigneur de
Pierrefonds, tils de Raoul II et de
Gertrude de Monlaigu up. Agathe
de Pierrefonds, 56, i4 et n. 7 ; 124,
il ; 126. i:; 127 n. 1; 143 n. 4.
CoNON i)i-: MiNZKMJKiui, luinistoiialis
impérial, 162, s; 202, 12; 215, »;
232, 19.
CoNON d'Ouren, Orwe = Cuono de
Belpere, chevalier, 146, e, 7 et
n. I, 5. Fils : Arnoul; Conon; Gil-
les. Frère : Arnoul de Larochette.
CoNON d'Ouren, fils de Conon, 146, 7.
CoNON DE Reuland, Cuono de Ruo-
lant, 146 n. 1.
Conrad III, roi des Romains, empe-
reur, 44 n. 1; 92, i4, 23 et n. 4;
93,3.
Conrad, duc de Rotenburg, fils de
Frédéric I" Barberousse, f 1196,
94, ietn. 1.
Conrad, duc de Zahringen, ép. Clé-
mence de Namur, 61 n. 2; 64 n. 6.
Enf. : Adalbert; Conrad; Ber-
thold IV; Hugo; Rodolphe; Clé-
mence,
Conrad de Scheyern, arch. de
Mayence (1161-1165 et 1183-1191),
fis d'Oiton de Wittelsbach, 157, 21
et n. 4; (202, 10); 215, i et n. 2;
232,15; 269, li; 282,5.
Conrad II de Raitenbach, év. de
Ratisbonne, falsn arckicpiscopiis ,
(158, n).
Conrad II dlE Hunebourg. év. de
Strasbourg (1190-1202), (269, le).
Conrad II de Steunberg, év. de
Worms (1171-1192), (158, h); (232,
1.0.
Conrad, marquis de Montterrat. sei-
gneur de Tyr, t i ^^% <ils de Guil-
laume et de Judith d'Autriche,
ép. Isabelle, 200, 11; 255 n. 2; 273,
10; 28*) n. 1.
Conrad de Hohenstauffen, c'» pala-
tin du Rhin, f 1195, fils de Frédé-
ric II de Souabe, 152 n. 5; 156, 2;
(157, 20); 189, i et n. 2; (202, n);
215, 17; 232, 15; 305, 28. Fille :
Aijnès.
des lieux et des per^sonnes. 36 1
Conrad I", c^ de Luxembourg,
1 1086, 60 n. 5; 69 n. 3; 158 n. 11;
239 n. 3. Enf. : Guillaume, Erme-
sinde.
Conrad II, c** de Luxembourg,
1 1136, fils de Guillaume, 61 n. 1;
62 n. 5.
Conrad de Zàhringen, fils de Conrad,
64 n. 6.
Conrad II, abbé de Fulda, abbas
Voldensis (158, i).
Cons-Ia-Granville, Cuns (Ardennes),
52, 5. Gautier, Gilles.
Constance, Constantia (Baden). Év.
158, 10 (Hermann de Fridingen).
Constance de Bretagne, fille de
Conan IV, ép. Geoffroy d'Angle-
terre, 84 n. 1.
Constance de Castille {Hispanien-
sis), fille d'Alphonse -Raymond,
ép. Louis VII de France, 84, s et
n. 5;89, 8. lo; 110 n. 2.
Constance de Sicile, fille de Roger II
et de Béatrice de Rethel, ép.
Henri VI, 65 n. 3; 66,2-6 et n. 1;
208, 15 et n. 3; 227, i; 246 et n. 3,
4;255, 9; 258, 3,4etn.l;260, 15;
261, î; 304, 2 et n. 3.
Constantin, empereur romain, 39.
4, 9 et n. 3.
Constantinople , Constantinopolis
(Turquie), 39, 7, ir, 44; 45, 3; 89,
20; 92, 16. Constantinopolitani im-
peratoresA.i. C imperinm ; 40. s.
Alexis lef; Alexis le Jeune; An-
dronic Comnène; Baudouin VI,
Héraclius ; Isaac l'Ange.
Corbie, Corbeia (Somme), 183, 19 et
n. 5. Abb. : 17 n. 1. Moine : Gé-
rard.
Cormicy, Curmesi castrum (Marne),
118, \.
Coucy-le-Chateau, Cociacum cas-
trum, Coci (Aisne), 68, is. Enguer-
rand I*' de Boves ; Enguerrand H ;
Raoul I«'. — Ada; Isabelle; Yo-
lande.
Courtenay, Ciirtenai (Loiret). Pier-
re I", IL
Cour Irai, Qirtracum (FI. occ), 164,
2c; 259, 6; 263, 19; 295 n. 3. Châ-
telain : Roger; Siger de Guines.
— Pierre.
Couvin, Covinum castrum (Namur),
35n. 4;303, 16.
Covinum, Couvin.
Covisans, nemus de, près de Mau-
beuge, 318, 21.
Cracum, Crascol.
Grascol, Cracum, à Jurbise (Hain.),
338 n. 3. Thomas; Waucher. —
Marie.
Crécy-en-Brie (Seine-et-Marne). Méli-
sende.
Crépy-en-Laonnois , Crispiacum in
Laudunesio (Aisne), 184, st.
Q,ré\iy-en-\a\o\s,Crispiacunicastrum
(Oise), 88, 11 ; 136, m, 28; 137, is
et n. 4; 148, 20.
Crespin, Crispiniensis ecclesia, abb.
(Nord), 263, 2; 315, 15.
Crèvecœur, Crivecuer castrumi^ovà),
122, 13.
Crispiacum, voir Crépy-en- Valois.
Crispiacum in Laudunesio, Crépy-
en-Laonnois.
Croix lez-Bouveroy. Crois^ Croiz
(Hain.). Gautier; Hugues.
Ctésiphon (Syrie), 39 n. 4.
Cuesmes, Co»7?cp(Hain.). 13, 5; 20, 5;
25, 16 et n. 4; 321, 17; 322 n. 3;
332, 12. Amand; Ibert.
Cuono de Belpere = Cono de Orwe,
Ouren, 146 n. 1.
Cuma, Come.
Ciuis, Cons-la-Granville.
Curia, Coire.
Cuyk, Kur.h (P. B., Brab. sept.), 253,
n. 1. Albert, Henri.
Cykus, roi de Perse, 33, 3 et n. 2.
362 Table analytique des noms
Cysoing, Cysun (Nord), 195 n. 2.
Jean.
Daleliem, Dalhem.
Dalen, Dala, C' (P. B., Drenlhe), 57,
11 et n. 7, 8. Gérard.
Dalhem, Dalehem,casiriim, Dolehen,
Dolen (Liége),283, letn. 1.
Damas, Damascus (Syrie), 92, si et
n. 2.
Damison (Eva) de Chièvres, ép. :
1» Gilles de Chin; 2° Rasse I" de
Gavre; S» Nicolas III de Rumigiiy,
49, 12 et n. 5; 59, ii et n. 6; 60,2;
64 n. 4; 72, u; 73, lo et n. 5;
78,9.
Dammartin-en-Goele, Domni Mar-
tini comitalus, Dammartin in
Goelia (Seine-el-Marne), 90 n. 5;
136, 18. Renaud.
Danborch, Dasbourg.
Danemark, Datia, 82, i.
Dasbourg, Danborck, c"^ (Alsace).
Albert; Hugues II.
Datia, Danemark.
David, roi des Juifs, 37, 27.
Dechy, Dichis (Nord), 134, 4.
Denain, Denen (Nord), 105, 28.
Etienne, Gérard Makrellus.
Dendre, rivière, affluent de l'Escaut,
5n. 3.
Denys, s., 194, 21.
Deslinus, s., 18, 10.
Deynze (FI. or.), 285 n. 3.
Dicamuda, Dixmude.
Dichis, Dechy.
Diepenhem, Depenliem (P. R., Ove-
rijssel), 57 n. 8.
Dietz, Diecea (Nassau). C^« Henri.
Dinant, Binant castrum, Uynant
(Namur), 151 n. 1 ; 203, 22; 238, 3;
301, i; 303, i»i. Avouerie : 239. c,
8; 289, 8; 301 n. 1. Avoué : Gilles
de Duras.
Dixmude, Dicamuda, Dikemuda (FI.
occ), 69 n. 4; 164, 20; 263, îb.
Châtelain : Thierry de Beveren.
Dodewaard, Dodmierda, c^^ (P. B.,
Gueldre), 57, lo et n. 6. Gérard.
Doetinchem(P. B., Gueldre), 57 n. 8.
Dolhain-Limbourg (Liège), 283 n. 1.
Domni Martini cornes, voir Dam-
martin.
Donchery, Doncheri (Ardennes), 54,
lo; 142 n. 3; 167 n. 5. Baudouin;
Renaud.
Dormois, c^^, 63 n. 4.
Darne, Walldiirn.
Douai, Duacum (Nord), 35, s, a et
n. 2; 72, 9; 99, cet n. 4; 164, 19;
171,7etn. 3;173, i3;i81,2i;i83,
42; 263, 24. Prévôté: 133 n. Z. Va-
nitaria: 339, 12. Prévôt : Gérard.
Dour (Hain.;, 15 n. 4.
Douvrain, hameau de Baudour
(Hain.), Dura, 15, le et n. 4.
Dreux, Drecœ (Eure-et-Loir), c'*, 69,
1 et n. 1. C^es : Robert le', II. —
Philippe, év.
Dreux II de Pierrefonds, 124 n. 5.
Fille : Agathe.
Dreux de Bousies, Drogo deBoosii^,
t avant 1185 (pour Gautier), ép.
Ada du Rœulx, 50, 5, e et n. 3;
180, 10.
Driencourt Driencort, Neufchâtel-
en-Bray (Seine-Inférieure), 90, 23
et n. 8; 113, 3.
Drogo, Dreux.
Dura, Douvrain.
Duras, Duras castrum. Durai, c"*
(Limb.), 238,i4;239,4, 9; 240, 13,
14; 288, 19 et n. 6; 291 n. 1. C'cs:
Conon; Gilles; Otlon; Pierre. —
Julienne.
Durbuy, Durbui caslruui, c"" 'Lux.;,
des lieux et des personnes. 363
62, i8etn.4i 70 n. 4: 15i,i3;220
m; 221; 232, «s; 245, is; 250, 2i;
252 n. 3. Godefroid I"; Henri IL
Dîiringia, Thuringe.
E
Écaussines, Scalcinœ (Hain.), 100,
22 ; 174, .;337n. 4.
Echlernach, Eternachtim (G. D. de
Lux.), 63, 5 et n. 2; 146 n. 1.
Abb. S. Willibrord.
Écluse (L'), Sclusa (Nord), 164, lo;
181, w; 263, 2i.
Éghezée, Unghesiœ (Namur). Guil-
laume.
ÉGIDE, Egidius, voir Gilles.
Eibergen (P. B., Gueldre), 57 n. 8.
Éléonore d'Angleterre, fille de
Henri II, ép. Alphonse de Castille,
83n. 4;(84, s).
ÉLÉONORE DE GuYENNE, fille de Guil-
laume VIII, ép. : 1° Louis VII de
France; 2° Henri II d'Angleterre,
83, 4 et n. 3, 4; (89. i); (102, «s) et
n. 5;224n. 2.
ÉLÉONORE DE Vermandois, Aenora,
fille de Raoul I®"", ép. : 1° Gode-
froid de Hainant; 2» Guillaume IV
de Nevers; 3^ Mathieu de Flandre ;
4° Mathieu de Beaumont, 67, e;
86,5,8 et n. 2; 90, 20; 91, 1; 124
n. 2; 148, e; 149 3, 1-2; 182, 27;
183, 7; 184, 16; 276, 10 et n. 5;
285 n. 3.
ÉLÉONORE DE CHAMPAGNE, ép. RaOul
I^»" de Vermandois, 86 n. 2.
Elisabeth, Elizabeth, Isabelle,
Ysabella, Ittabean.
ELISABETH DE BlOIS OU DE CHAM-
PAGNE, fille de Thibaut IV de lUois,
Op. : 1° Roger, duc de Fouille;
2o Guillaume, baron de Perche-
Gouet, 41 n. 8.
Klisabeth (Isabelle, de Hainait,
1 1190; fille de Baudouin V, fian-
cée à Henri II de Champagne,
ép. Philippe II, Auguste, 89, 21 ;
101, 7; 103, 3; 126,%; 129, 12 et
n. 5; 110; 132, ii; 152, 17; (153);
154, 18, 19; 164,18; 199, 20; 245, 1 ;
259 n. 3.
ELISABETH (Isabelle) de Namur, fille
de Godefroid et de Sibylle de Por-
cien, ép. Clarembaud de Rozoy
{fnlso Roger), 62, 5 et n. 1, 3; (63,
i5)etn. 6; 64 n. 1; 141 n. 7.
ELISABETH DE Saint-Pol, fille de
Hugues IV, ép. Gautier de Châ-
-tiilon, 68, 14; 125,9.
Elisabeth de Vermandois, fille de
Raoul I", ép. Philippe d'Alsace,
86, 4,5 et n. 2; 87, 1; 88, io;90,2i;
120 n. 3; 147, lo; 148,6.
Elisabeth, ép. Wéry de Luxem-
bourg. 146, 4.
Elsée, Erlisiœ, Lissi, à Upigny
(Namur), Additions et corrections.
Émerchicourt, Ermencicort (Nord),
133, 19.
Emicho, c'e de Leiningen, (202, 13) et
n. 3; (232,18).
Encra, voir Albert sur l'Ancre.
Enghien, Aenghieri castrum (Hain.),
91, 20 et n. 8; 265. 2, 17; 279, s;
290, 23. Boniface. Englebert, Gos-
suin, Hugues, Siger, Siger (en
1256).
Enguërrand I" DE Boves, sire de
Coucy, t 1116, fils de Dreux,
ép. Sibylle de Porcien, 62 n. 3.
Fils : Thomas de Marie.
Enguërrand II de Coucy, f vers
1147, fils de Thomas de Marie,
68 n. 4. Fils : Raoul le' de Coucy.
Enguërrand d'Or hais, Engelrarmis,
55, 6. Fils : Bernard.
Emjhelehem, Ingelheim.
Englebert de Berg, arch. de Colo-
gne (1216-1225), 268 n. 2.
364 Tahle analytique des noms
Englebert 1er, ç\» dg Berg, 1 1189,
272, «.
Englebert d'Enghien, Engelbertus,
chevalier, fils de Hugues, 91, 19;
112, i; 265 et n. 1; 279, 9; 290,
2S.
Englebert de Jemappes, custos parti,
339, 7.
Erbelaincort, Herlincourt.
Erbfordia, Erfurt.
Erbipolis, Wurzbourg.
Erfrenval, 314 n.l.
Erfurt, Erbfordia (Prusse, Saxe),
228, «; 230, 3; 245, 31 et n. 2.
Erini, Origny-S^-Benoîte.
Erloncort, Arloncourt.
Ermencicort, Émerchicourt.
Ermengarde de Mons, fille du c^ Ré-
gnier de Chaumont (?) et d'Ermen-
trude de Mons, ép. Gossuin !«',
52 n. 4.
Ermentrude du Maine, fille d'Hélie,
ép. Foulques V d'Anjou, 82 n. 7.
Ermentrude de Mons, ép. Régnier
de Chaumont (?). 52 n. 4.
Ermesinde de Luxembourg, Ermen-
sendis, fille de Conrad Je^, ép. :
i° Albert de Dasbourg; 2» Gode-
froid de Namur, 60 n. 5; 61, 2 et
n. 1; 62 n. 3; 63, 2, 17; 69 n. 3;
98, 13 et n. 4: 152 n. 5; 158 n. 11;
239 n 3.
Ermesinde de Namur, Ermensendis,
fille de Henri l'Aveugle et d'Agnès
de Gueldre, fiancée à Henri de
Champagne, ép. : 1» Thibaut de
Bar; 2® Waleran III de Limbourg,
190, t3; 196, 1; (255, 18) et n. 3;
286 n.l.
Ernoldus = Arnoul.
EsAU, 37, M.
Escaut, Scaldiis, fleuve, 15, 19 ; 72, «7 ;
195. n. 4. Escaut oriental : 263
n. 5.
Esch-sur-la-Sûre, Ascha castrum in
ArdennaiG. D. de Lux.), 155, 15.
Barthélémy ; Godefroid ; Guil-
laume; Henri.
Espagne, Hyspania. 164, 11. Cons-
tance.
Espinoy, Spinoit (Hain.). Hugues;
Hugues; Simon.
Estinnes-au-Mont, Lestinœ, Mons S.
Remigii (Hain.), 79, 27; 166 n. 1;
172, 20; 327, 12.
Etienne, Stephamis.
Etienne, e^ de Blois, f 1102, fils
de Thibaut III, ép. Adèle d'Angle-
terre, 40, 25 et n. 8.
ETIENNE de Blois, C® de Boulogne,
roi d'Angleterre, f 1^54, fils d'É-
tienne et d'Adèle d'Angleterre,
ép. Mathilde de Boulogne, 41, i3
etn. 10; 90 n. 2; 247, 2. Fille :
Marie.
Etienne de Blois, c'^ de Sancerre,
1 1191, fils de Thibaut IV de Blois,
41, 3 et n. 3; 89, is et n. 0; 118,
10; 127,12; 132,9,25 148,32; 153,
4; 163, 7; 177, icetn. 2: 191, 10;
206, 27; 273. i; 329, 26.
Etienne, c'^ de Mâcon, 160 n. 5.
Fils : Guillaume IV; Renaud III,
c'« de Bourgogne.
Etienne, abbé de S. -Jacques, à
Liège, 34 n. 1.
Etienne, prévôt de S.-Amand,
214, 8.
Etienne de Oenain, nynomine Mn-
krellus, chevalier, ép. Rixa de
Mons, 54. 1 etn. 2; 112 3; 143, 1;
213,11. Frère: Gérard.
ETIENNE DE LaMBRES, 214, 1.
Etienne de Petra, vassal du châte-
lain de Famars, 179 n. 2.
Etienne de Thiers, 153 n. 4.
Etienne, S., 194, 22.
Étréaupont-sur-Oise, Slreœ (Aisne)
(Strées-au-Pont, cartes anciennes),
123, 18.
des lieux et des personnes. 365
KudeA, Odo, «tto.
Eudes II, duc de Bourgogne, f 1102,
fils de Hugues II, ép. Marie de
Champagne, 41 n. G; 203 n. 1.
Fils : Hugues III.
Eudes Ill^Otton), duc de Bourgogne,
fils de Hugues III, cp. Malhilde de
Portugal, 290, ss et n. o.
Eudes, 6v. d'Oslie (1078-1088), voir
Urbain II.
Eudes, Odo, c'^ de Champagne et de
Brie, 1 1037, 9, i.
Eudes II, baron d'issoudun, ép. Ma-
lhilde de Bourgogne, 81 n. 4.
Evreniœ, lief, 314 n. 4.
EusÉBE, év. de Nicomédie , (335-339).
39 n. 3
Knstacho, Eustacbius, EiiNta-
ciufi.
EusTACHE III, c'e de iioulogne, f vers
1125, fils d'Eustache II,' 9, ic; 41,
uetn. 10; 43,*. Fille: Malhilde.
EusTACHE de Bousies, tils de Gau-
tier l", 50 n. 3.
EusTACHE de Lens, cliovalier, fils de
Gautier, 49, is; 111, 2*, 139, \i\
142, ic; 213,6.
EusTACHE DE Neuville, 175, i, et
n. 2. Frère : Baudouin.
EusTACHE I»"" DU RoEULX, Etistacius
.soiior de Huez, pair de Mons,
conseiller et coinmiUtn de Bau-
douin IV, conseiller de Bau-
douin V, iils d'Arnoul de Hainaut,
ép. Marie, 46, i8; 48, ? et n. 4, 5;
49 n. 3, 4; 72, 17; 80, 7; 109, 17;
111,21; 142,^151, 5; 165,'..; 109,
2:>; 173,2*: 180, 0; 194,12; 203, i ;
213, o; 217, 24; 274, 1; 327, 30.
Enf. : Eustache II; Nicolas; Ada;
Alix; Béatrice.
Eustache II du K(»huj.x, le Valet, E.
Junior, •\- 1186, chevalier, conseil-
ler et coinmililo de Baudouin V.
Iils d'Eustache 1'"', ép. Berthe de
Gavre, 49, 3, 9 et n. 2, 3, 4; 72,
16; 111,21; 132,20; 139, 13; 142,
10; 151, r.; 155, 12; 165, lo; 173,
24; 179, o; 194, ii; 328,5. Enf. :
Eustache III; Béatrice.
Eustache III du Roeulx, Canivet,
49, 13 et n. 3; 72, is; 337 n. 4.
Fils : Eustache IV; Nicolas.
Eustache , prévôt de S. Waudru
(1197), 49 n. 2.
Eustachie de Saint-Pol, fille de
Hugues IV, 68, u; 125, 9.
Ihlvornrd, Kvrard, Kvcrardiis,
Evrard IIS.
ÉVERARD I", c»* d'Altena, 209 n. 1.
Fils : Adolphe, arch. de Cologne.
EVRARD Radou le--, châtelain de
Tournai, 76 n. 1. Fils : Evrard IL
Evrard II Radou, chàt< lain de Tour-
nai, t vers 1160. fils d'Evrard II,
ép. Richilde de Hainaut, 48, 2 et
n. 2; 55, is; 56, s; 76 n. 1; 195
n. 1. Fils : Evrard III.
Evrard III Radou, -f vers 1190, che-
valier, châtelain de Tournai, fils
d'Evrard II, ép. : 1» Mathilde de
Béthune; 2« Gertrude de Mon-
taigu, 56, 6, h; 57 n. 2; 111, 20;
124 n. 8; 139, is: U2, s; 195 et
n. 1; 276, 7; et n. 4. Fils : Bau-
douin : Robert.
Évreux. C* : Amaury IV de Mont-
fort.
Faan, Faing.
Faing-sous-Falaén, Faan (Montaigle)
(Namurj, 209 n. 2. Thierry.
Fait, Fayl-le-Franc.
Falromons, Fauquemont.
Falconis Petra, Falkenstein (?). Hom-
frov.
366 Table analytique des noms
Falconpira, Falkenstein.
Faleviacum, Falvy.
Falisa, nemns, bois de La Falize.
Falizc (La), Falisa, bois à Rousies,
près de Maubeuge (Nord), 348, a
et n. 2.
Falkenstein (Allemagne), 232 n. 2.
Falkenstein, Falconpira (G. D. de
Lux.). Helbrannus.
Falvy, Faleviacum (Somme), 125, 2.
Fayt-le-Franc, Fait (Hain.), 67, le.
Famars, Fanmars (Nord), 179, ss et
n. 2. Châtelain (Guillaume).
Fastré I", avoué de Tournai, t av.
4092, ép. Ida d'Avesnes, 76 n. 1.
Fils: Fastré IL
Fastré II, avoué de Tournai, fils de
Fastré 1", t après 1111, 76 n. 1.
Fils : Gautier Ie^
Fauquemont, Falcomons, Valken-
burg(P. B. Limb.), 157 n. 5; 171
n 1. Gossuin 1®% II; Otton.
Favcrollcs, Faverolcs villa (Somme),
138, 22.
Féluy, Frslui (Hain.), 291, n.
Feignies, Fieniœ (Nord), 56, 7.
Fère (La), Feria (Aisne), 68, 19; 123,
27; 124,2.
Fera, La Fére.
Ferrand de Portugal, Fernaiulus,
c^o de Flandre et de llainaut, ép.
Jeanne de Constanlinople, 335, *.
Ferlé-Milon (La), Fir mitas Milonis,
88, 12.
Fichiae, Feignies.
Fir mitas Milonis, La Ferlé-Milon.
Flamengrie (La) (Nord), 274 n. 6.
Flandre, Flandria, 2, ic; 3, ic cln 8;
4; 5 et n. 7; 6,7; 8, 7,12, 11, 0;
15, 3, 20; 16, h; 52 i; 67, i3; 69, s;
73 n 5; 81, 9, u; 82, 5; 101, lo;
114, 15 ; 115, i«, i'j; 121, 22, 25; 130;
133, ii\ 148.13; 164, 5; 176. 19;
195 n. 2 ; (226, s) ; 258, 22 ; 259, is,
20 260. 3; 263; 265, 266 n. 1;
271 ; 276; 287, 20; 292, lo; 296, «0:
297, 26; 299; 331, 24; 342, 5. Flan-
drie terra, Flandrensis terra :
259, *; 266, 16; 271, 18; 275, 6, lo.
Flandrensis principatus : 262, 12;
299, 3. Flandrie caput : 263, 18.
Flandric dominium 195, 17; 300,
23. Sénéchal : Robert de Wavrin,
Hellin de Wavrin. F. comitatus :
102, 20; 262, w, 263, is; 329, c, n;
331, 14. Flandrie cornes, comités :
35,13; 195 n. 3; 204,9; 230 n. 1 ;
263, 22; 270, 17; 276, e et n. 5;
307, 23 ; 330, 28. Flandrie nobiles :
144, 6. Flandrensis moneta : 298,
22. Flandre impériale : 220 n. 1 ;
262 n. 2; 266 n. 2; 307 n. 5; 3l0
n. 1. Flandre sous la Couronne :
310 n. 1. Flandrensis miles : Gos-
suin de Wavrin. Chancelier : Guil-
laume de llainaut dit l'Oncle.
Flandre. C^e« : Baudouin V, VI, Vil,
VIII, IX; Charles le Bon, Guil-
laume Cliton, Jeanne, Philippe,
Robert 1"^ II, Thierry. - Mathieu,
Pierre. — Adèle, Gcrtrude (fille de
Robert l"), Gertrude (fille de
Tiiierry), Marguerite (fille de
Thierry), Marguerite (fille de Bau-
douin VI 1, Mathilde (fille de Bau-
douin V; , Mathilde (fille de
Thierry), Sibylle.
Flandrenses, 7; 8, 4; 11, 3; 16 n. 1;
34,1c, 18; 73, 3; 82,4; 97, 21; 98,
7; 99,8; 113,23; 138,25; 140, 10 ;
148; 165, 15; 225. 3; 259, i, 3;
290, 18.
Flandrine de Nami'r, fille de Gode-
froid et de Sibylle de Porcien, cp.
Hugues d'Kspinoy, (62, 5) et n. 2,
3; (63, 10); (64, lu; 76n.l.
Flore fie. Flore/fia, abb. (Namui-),
223, 5; 235, 13; 244, lo. Abbé :
Herman.
Florennes, Florinœ castrum (Na-
des lieux et des personnes. 367
mur), 51, 4, 10 ; 253 n. 5. Godefroid.
Florent !«••, c^ de Frise occiden-
tale, fils de Thiery III, ép. Ger-
trude de Saxe, 5 n. 6; 7 n. 3; 42
n. 2. Fille : Berthe.
Florent II, c'« de Hollande, fils de
Thierry V, ép. Gertrude d'Alsace,
158 n. 11; 263 n. 5.
Florent de Hangest, 273, *.
Vlorinœ, Florennes.
Folmar, prévôt de Carden, élu de
Trêves (1183), 158 n. 3.
Fons Evraldi, Fontevrault.
Fontanœ, Limont-Fonlaine.
Fontanœ?, Alelmus.
Fontevrault, Fons Evraldi (Maine-
et-Loire), 91, 11 et n. 4. Marguerite
de Blois ; Mathilde de Flandre.
Forest, Forez (Nord, Avesnes), 128,
25, 28; 175, 8. Gosœguinus.
Fossatum, Le fossé neuf.
Fossé neuf (le), Fossatum, 130, ? et
n.2.
Fosse, Fossœ (J^dimur), 11, 24; 303, le.
Foulques IV le Réchin, c'« d'Anjou,
ép. Bertrade de Monltort, 42, 19 et
n. 3.
Foulques V, c^e d'Anjou, roi de Jéru-
salem (1131, 1 11^2), fils de Foul-
ques IV, ép. : 1° Ermentrude du
Maine; 2o Mélisende, fille de Bau-
douin II de Jérusalem, 82, 8, u et
n. 7, 8; (86, s); 113 n. 1. Enf. :
Amaury, Baudouin (falso Foul-
ques), Geoffroy Plantagenet; Si-
bylle.
Foulques d'Artres. vassal du châte-
lain de Famars, 179 n. 2.
Foulques de Fontaine, chevalier,
commilito de Baudouin V, frère
de Gautier et de Gui, 139, 19;
(142,1*); 274, 4 et n. 5; 328, 12.
Foulques de Sémeries, vassal du
châtelain de Famars, 143, 2; 179
n. 2; 213. 11.
Foulques, falso fils de Foulques V
d'Anjou et de Mélisende, 82, u
et n. 9.
Frameries, Fra»imœ (Hain.), 12, is;
19,25; 21, n; 23,5; 25,15. Iwan.
Français, Franci, 7, 19; 8, s: 42, n;
97,23,28; 98, c; 117; 125, ic; 128,
6; 136, 20; 152,17; 167,27; 199,22;
200, 1, 5; 245, 3; 255. 1, 3. Fran-
corum reges ; 1, 3; ;{, i?, 21 ; 7; 88,
s; 100,1; 127,19; 204,9; 259,31.
Francorum regnum : 37, 5; 41, 1;
42, 9; 59, 8; 145,11; 175, u; 189,
19; 196, 17.
France, Francia, 3, 22 et n. 8; 40,
16; 46, 21; 55, 1; 71, n, 22; 86, 14;
89;90,i5; 92,16; 112,13,18; 110,28;
120,8;l.S0,2i; 131, 4; 168,23; 174,
20; 200 n. 1; 204, 18; 222, 14, 17;
259, 23, 24; 271, 4; 275, 7. Francie
principes : 127, 13: 154, 7; 199, le.
Francie regnum : 144, 20; 206, 17;
272, 10. Rois : Clovis; Henri I^r;
Louis VI, VII, VIII; Philippe 1,11;
Robert IL Reines : Adèle; Elisa-
beth. — Guillaume, Robert 1er je
Dreux. — Adèle; Ai^nès; Alix, fille
de Louis VII et d'Éléonore ; Alix,
fille de Louis VII et de Constance;
Marguerite; Marie.
Franche-Comté, voir Bourgogne, c'*.
Franc fwjievors, Frankenevors, Franc-
fort-s/Mein.
Franchiermont, Franchimont.
Franchimont, Franchiermont, ' dé-
pendance de 1 heux (Liège), 303, is.
Francfort -s/ Mein , Francheneuors,
Frankenevort, 92, 25; 227, 5.
Franconie, Franconia (Ail.-), 160, 8.
Agnès.
Frasne, Fresnes-sur-l'Escaut.
Frédékic II de Berg, arch. de Colo-
gne, 1156-1 158, f 1159, 268 n. 2.
Frédéric 1er Barbeuousse, duc de
Souabe, roi, empereur, f 1190,
368 Table analytique des noms
fils de Frédéric II de Souabe, ép. :
1« Adèle de Voliburg; 2° Béatrice
de Ilaute-Bourgogne, GO n. 5; 05, 7
cln. 3; G6, s; 84, 9; 9-2, 21 et n./*;
93etn. 4, 5;94,cet n. 1,2; ii5,
2î; 125 et n. 4; 150; 151; (155);
156; 157,8; 159 n. 7; (ICI, lo) et
n. 1,0; 162 n. 5; 187, ic et n. 2;
189 n. 2; 190 n. 1; 196; 198,27;
(200,12); 201; 202,9; (203); 206,
9,«;207; (208; ; 214; (222, 2c, 29);
(226, 20); (228, 49, 21); (229); 230
n. 1 ; (234, loj ; 235, 26 ; (236) ; (245,
51); 266 n. 1; 272. 20; 277 n. 2;
305,27; 329, 33; 330, ii. Enfants:
Conrad, Frédéric, Henri VI, Olton,
Philippe. — Maréchal : Henri.
FiiÉDÉRic II, empereur, f 1250, fils
de Henri VI et de Constance, 254
n. 1 ; (304, 17) et n. 4.
Frédéric, duc de Basse-Lotliarinpe,
c^« du Luihgau, haut-avoué de S.
Trond, 239 n. 4.
Frédéric, duc de Bohême, -i* 1189,
fils de Ladislas II, (156,9); (157,
18); 260 n. 4.
Frédéric I", duc de Souabe, ép.
Agnès de Franconie (1079-1105),
200 n. 6.
Frédéric II, duc de Souabe (1105-
1147), 6p. Judith de Bavière, 92
n. 4; 159 n. 7. Fils: Frédéric 1*^
Barberousse.
Frédéric V, duc de Souabe (M()7-
1191), fils de Frédéric I" Barbe-
rousse, 94, 2 et n. 1 ; 151, 20 ; 156,
21; 206, 12; 236,3; 237, i; 272, 20.
Frédéric, c'e de Vianden {Vieima),
293, 19; 294, 3, 29.
Frédéric de Hausen, Fricle riais de
//iwa, -j-1190, chevalier, secrétaire
de Frédéric Barberousse, 202, 13
et n. 7; 230, h; 231, 11; 232, 20;
272, 23.
Frédéric de Kahler, Fr. de Cavdre,
chevalier, 147, 2 et n. 3. Frères :
Anselme; Henri; Raoul.
Frédéric de Sponheim, clerc, c^, fils
de Raoul, 152, 9.
Fremaud, év. d'Arras (1174-1183?),
(129, 4).
Fremerius, portator partis à Valen-
ciennes, 341, 17.
Fresnes-sur-l'Escaut, Frasne, pairie
de Valenciennes, 169 n. 6. Char-
les; Ciiarles, fils de Louis; Gilles;
Louis.
Frise, Frisia, 5, 12. C^^» : Florent 1",
II. — Berthe.
Frisons, Frisones, 7, is.
FrocapcUa, Froidchapelle.
Froidchapelie, FrocapeUa (Hain.),
317,21.
Fulda, abb. (Prusse, liesse), abbas
Voldensis, 158, 2 (Conrad II);
abbas Woldenensis, 269, is.
Furnes, Furnœ (FI. occ), 164, 20;
263, 25.
Gais nemus (Gay), 172, 25 et n. 6,
bois à Louvegnies-Quesnoy(iNord).
Gamapia, Jemappes.
Gand, Giindavum castrum, (xrmitas
(Fi. or.), 164, 2s; 248, 2-; 259,?;
263, 19; 264, is; 266, 13 et n. 4;
290. 8; 292, 21 ; 293, s, 20. Garnla-
venscs liowines : 266, u; 291,3;
294, 9 Gajidavensis caslidlamis :
Siger — Iwan de Gand. — Siger,
abbé de Cambron.
Gascogne, Gascouia, province fran-
çaise, 89, 7; 149, 21 ; 197, *. Ri-
chard Cœur de Lion.
Gaujridus, Gafridus, voir Geoffroy.
Càaiiiior, ^ValCerus, Galfcriis.
Gautier de Mortagne, év. de Laon
(1155-1174), 118, 12 et n. 6.
des lieuœ et des personnes. 369
Gautier, neveu de l'év. (iautier de
Laon, trésorier de l'église de
Laon, élu év., 418, u.
Gautier II, cte de Brienne, 273 n. 16.
Fils : André.
Gautier de Chatillon, c'e de Saint-
Pol, t l'^^9, ép. Elisabeth de
Saint-Fol, Ti^ n. 15. Frères : Gui;
Lovellus.
Gautier d'Ath, ép. Ada, 48 n. 4, 5.
Fille : Béatrice.
Gautier de Aunoit, 274, s.
Gautier d'Avesnes dit Pelukels,
PliLhiel, Pidcchels, Pulechel, Piilu-
chft, avoué de Tournai, -J- 1147,
tils de Fastré II, ép. la fille
d'Evrard Radou I®^ 75, 23 et n. 4;
76, i et n. 1. Fils : Nicolas,
Thierry.
Gautier II d'Avesnes, f 1246, fils
de Jacques, ép. Marguerite de
Blois, 78, 6.
Gautier de Bierbeek, chevalier , tils
de Guillaume, 80 u. 8; 140, 1;
328,11.
Gautier de Blandain, chevalier,
commilito de Baudouin V, 139, le;
214,4; 3^28, 14.
Gautier l^' de Bousies (faiso Drogo),
t av. 1185, ép. Ada du Rœulx,
50 n. 3. Fils : Gautier.
Gautier de Bousies, tils de Gau-
tier I", 50 n. 3.
Gautier de Cons - la - Grand ville,
52 n. 3. Fils : Gilles.
Gautier de Croix, chevalier, 112, 7.
Gautier de Fontaine (Lim(jni-Fon
taine), chevalier, conseiller et
commililo de Baudouin V,-|- 1183,
ép. Mathilde de Mons, 53, lo et
n. 7; 111, 23; 120 n. 3; 132, 21;
139, 18; 142, 13: 150, u et n. 3;
328, ;;, 15. Frères : Foulques, Guy.
Neveux : Arnoul, Gautier de Gouy.
Gai TiER DE Fontaine, fils de Gautier
et de Mathilde, f 11T6, 53 n. 7 ;
120 n. 3.
Gautier de Gouy, chevalier, commi-
lito de Baudouin V, neveu de Gau-
tier de Fontaine, 139, 19; 274, 6;
328, 14. Frère : Arnoul.
Gautier de Honnecourt, 95, 13; 142,
16: 316 n. 4. Fils : Gautier.
Gautier de Honnecourt, fils de
Gautier, 95, h.
Gautier de Lens, chevalier, pair de
Mons, ép. Béatrice du Rœulx, 49,
14; 111,24; 142, 15; 143, 7. «; 169,
26; 213, 6. Fils : Eustache.
Gautier de Ligne, chevalier, ép.
Mathilde de Mons, 53. 10; 109, is;
111. 2o.
Gautier de Meisenburg, de Mese-
borch, de Mcsenburij , chevalier,
146 n.l; 147.4.
Gautier de Pons, vassal du châte-
lain de Famars, 179 n. 2.
(iAUTiER du Quesnoy, de Ca.moil,
274, 12.
Gautier de Reuland, de Ruolant,
146 n.l.
Gautier de Sottegem, deSothengien,
chevalier, ép. Richilde de Tournai,
56 H etn. 6; 101, n. 2.
Gautier de Sti: enkerque, chevalier,
commililo de Baudouin V, 150, 23;
15i.8;155, i5;267, 9;328, 14.
Gautier de Wargnies, de Warini,
chevalier, conseiller et commililo
de Baudouin V, 139, is; 142. 11;
155, 12. 165. 11; 175. u, 213. 10;
217, 26; 220. 29; 274. 1; 328. 4,
Addit. et corr.
Gautier de Wavrin {faiso pour War-
gnies), 132, i2, Addit. et corr.
Gautier de Wiltz. de Wcis, dr Wilz
el de BdfurL chevali<'r, 146, 3 et
n. 1. 3. Fils : Gauthier, Richard.
Gautier de Wilz, chev;iliei-. fils de
Gautier, 146. 3.
24
3^0 Table analytique des noms
Gautier, cuisinier, hostiarius, 337,
w; 344, 1, 3.
Gautier, potier, fils d'Adam, 340, 2.
Gavre, Gavra, Gavria, Gavere
(FI. or.), 33 n. 1. Rasse (t 1U9);
Rasse, fils. — Berthe.
Gebusei, 37, 24-
GehJnnia, Jodoigne.
Gelnhauzen (Prusse, Hesse). 84 n. 3.
Gembloux, Gemhlurx-, Grmhlodium
(Nuinur), 186, i3. ik: 187. 4. 10; 293
n. 3. Moine : Guibert.
Geoffroy, fittiifridiis, Gofrlilus.
Geoffroy V Plantagenet, c^» d'An-
jou (1129-1151). fils de Foulques V
et d'Krmentrude, ép. Malhilde
d'Angleterre, 82, 9. i.h et n. 7. 10;
83, set n. 1, 2; 113 n. 1. Fils :
Henri II.
Geoffroy. Ganfridiis, Gafriihis ,
chevalier, c»e de Bretagne, t '1 186,
fils de Henri II d'Angleterre, ép.
Constance de Bretagne, 83 n. 4;
84, letn. 1; 110, it; 197,9.
Geoffroy de Balham, Gaufridua de
Baleham, arrière petit-fils de Bau-
douin II, 142, 1 et n. 2; 144, *:
166, 20; 225, 2.
Geoffroy de Tosny. clerc, fils de
Roger, 55, 10, 27; 122, 8 et n. 2.
Geoffroy de Vienne-le-Chateau ,
chevalier, 167. 1. Frère : Lude-
marus.
Geoffroy Tuelasne, clievalier, com-
viilito de Baudouin V, 95. 20 ; 97.
30; 112. 4; 328. H.
GÉRALD, abbé de Sauve-Majeure, 17
n. 1.
GÉRARD, cardinal de S'«-Marie m via
lata, J6 n. 1; 34. i et n. 1.
GÉRARD. c'« de Dodewaard et Dalen,
fils de Baudouin III de Hainaut,
16 n.° 1 ; 47, s; 35, 12; 57, 8. Fils :
Henri.
GÉRARD II DE WaSSENRERG, 157
n. 5. Fils : Gossuin, Thierry.
GÉRARD III DE WaSSENBERG, I C'e de
Gueldre, fils de Thierry, 47 n. 1 ;
55, 9; 157 n. 5. Enf. ] Gérard IV,
Yolande.
GÉRARD IV LE Long, de Wassenberg,
II et* de Gueldre, t M^l. «Is de
Gérard III, 47 n. 1; 98 n. 5; i:i7
n. 5. Enf. : Henri, Marie.
GÉRARD III, cte de Gueldre. fil^ de
Henri I". f 118t>. ép. Ida do Bou-
logne. 00. 13 et n. 4.
GÉRARD, c^e de Julicrs. 293. 20 et n. 2;
294, 3. Frère : Guillaume II.
GÉRARD, c't- de Looz. 1 1195, fils de
Louis I«^ ép. Marie de Gueldre.
202. 15; 207. 3; 231 n. 4; 23!) et
n. 3; 240; (241, lo); 245, 2^: 247. 5
et n. 2; 250, 17; 253, 5; 280. 26;
288, 20. 22; 291. 8 Sœurs : Adé-
laïde; Imaine.
GÉRARD, c^o de Vienne-sur-le-Rhône
ou de Mûcon. fils de Guillaume IV
de Mûcon, 160. 2 et n. 3.
GÉRARD DE BiERBEEK. commUito de
Baudouin V, 328. n. Frère : Gautier.
GÉRARD DE Bruyelle, chevalicr, 112,
6.
GÉRARD DE Denain. G. Makrellu'i di'-
Dcnen scnc.v, 54 n. 2; 142, 23;
213. 12.
GÉRARD DE Geri(?). chevalier, 173,
15, 17.
GÉRARD DE Jauche, fils de Renier et
d'Ida de Mons. 54, s ; 337 n. 3.
GÉRARD DE La Hamaide, pair de
Mons (pour Rebaix). 169. 28 et n. 5 ;
213.
267,
Gérard de Lan'das. chevalier, 112. 2.
GÉRARD DE Messines, clerc, prévôt
de Lille, garde-scel du c^» Philippe
de Flandre, 155. : et n. 2.
GÉRARD DE Mon'CHecourt, chcvalier,
140, 5; 143, 1.
des lieux et des personnes. 371
Gérard de Ophasselt, de Haslut,
ép. Clémence de Rumigny. 51. i3
et n. 8.
Gérard de S. Aubert. sénéchal du
Hainaut, fils de Gilles et de Rerthe
de Bouchain, 59. s; 114, 27; 115, e ;
116, 30; li2. 7; 209, 21 ; '210, h, le:
i211, 1, 2i; i>l2,- 213; 214; M% in.
îsetn. 4; 3ia, i; (335, 20) et n. 5.
Gérard de Sottegem, 101. i, n. 2.
GÉRARD de Wassenberg (XI« siècle),
157 n. 5. Fils : Thierry de W.;
Gossuin 1er de Heinsberg.
GÉRARD DE Wattripont. chevalier,
111. 27; 139, 16: 142. 11; 213, h.
Frère : Gautier de Blandain.
(iÉRARD, chevalier, commilito de
Baudouin V, fils naturel de Bau-
douin IV (t 1179). 112. i; 126,22;
328, 9.
GÉRARD, prévôt de Douai, chevalier,
133, 10 et n. 3.
GÉRARD, clerc, 33. ii ; 34, e.
Grraudus, cuisinier. 337, 5. 7.
Gerberge de Montaigu, fille de
Godefroid. ép. Wéry III de Wal-
court. 239 n. 2.
Gerberoy, Gcrhcroa (Oise). 148, 21.
Gcri (?) (Franco). Gérard.
Gerbodo, avoué de S. Bertin, ép.
Mathilde de Flandre. 8 et n. 2.
Germanie, Geiiuaiiia, 42, 11.
(iEROLD DE HoN. Gi'wldu,^ de Hun,
213. 17.
Gerpinnes (Hain.;. 70 n. 4.
Gertrude de Flandre, fille de Ro-
bert le Frison, ép. Thierry II. duc
de Haute-Lotharingie. 124 n. 6.
Gertrude de Flandre, fille de Thier-
ry, ép. : 1» Humbert IIl, c^® de
M.niricnno; 2" Hugues III d'Oisy;
religieuse à Messines. (1)1. 6jetn.3;
(12i.2o)etn. 3.
Gertrude de Hainaut, fille de Bau-
douin III, ép. Roger de Tosny,
(48, i);(55,i3); (71,\9).
Gertrude de Montaigu, fille de
Lambert, ép. : 1» Raoul II de
Nesles; 2o Evrard III Radou, 56,
i2etn. 7;57n. 2;124n. 6.
Gertrude de Saxe. ép. : 1» Florent
Ie«-de Frise; 2° Robert le Frison,
5n. 6;7 n. 3.
Gertrude de Sulzbach, fille de
Bérenger, ép. Conrad III, roi, 257
n.6.
Gertrude. S^e. -J9i^ 30.
Ghislain. Gidemis, châtelain de
Beaumont. 142. 22; 213, le; 267, 7;
314 n. 4; 317. i8.
Ghislain. Gillcnus, père de Martin,
340, 15.
Ghislengien, Gidenghien (Hain.),
177. 4. Abb.. 59 n.6; 274 n. 3.
Ghisnensis comes, voir Guines (c'»).
GiLA DE MoucHY, ép. Hugucs de Pier-
repont, 66 n. 2.
Gilbert, vilUcvs de Mons. fils de
Ilarduin, 336 n. 4.
Gillebertus, chanoine de S. Pierre
à .\amur, 145 n. 2.
Gillemerus, échanson de Valencien-
nes, 341, s. Frère : Nicolas le
Moine.
Ciilles, Kgidiiis.
(iiLLES, chevalioi-, q}^ de Duras, Mon-
taigu, Clermont. Rochefort; avoué
de S.-Trond et de l»inant; fils de
r.odefroid de Montaigu et de Ju-
lienne de Duras, ép. Adélaïde de
Looz, 12 1 11. 6; 2J9, 23; 237, 28 et
n. 3; 238 n. 4; 239 n. 2. Frères ;
Conon; Pierre.
Gilles dArras, 341, 7, 9 et n. 1.
Gilles d'Avlnois, Efiidius deAunoit,
chevalier, commilito de Bau-
douin V. échanson du Hainaut,
372 Table analytique des noms
98, setn. 2; 108, 7; 3<28, s; 336
n. 3. Fils : Gilles.
(iiLLES, t 1204, fils de Gilles d'Aul-
nois, 336 n. 3.
Gilles d'Aulnois, échanson du Hai-
naut(enl2i2).336, i«etn. 3.
Gilles de Herlaimont, voir Gilles II
de S.-Aubert.
Gilles de Bermerain. chevalier, 140,
î; 21 i. 7.
Gilles de Blicquy. 51 n. o.
Gilles de Busigny, 173, i7.
Gilles de Chimay, Gillion de Cy-
mai, chevalier, pair de Mons. fils
d'Alard, ép. Alix de Rozoy, 55, *;
64,Hetn.3;lll.w;142, u;lb9,
î7; 492, 27, î9etn. 5; 193 n. 1.
Gilles de Chin, chambellan du Hai-
naut, conseiller et commilito de
Baudouin IV, ép. Damison de
Chièvres, 59 et n. 6; 60; 72, i*;
80. 6. Fille : Mathilde.
Gilles de Cons, lils de Gautier, 52,
3 et n. 3.
Gilles de Fresnes, Egklius de
Frasne, chevalier, commilito de
Baudouin V, fils de Charles, 111,
22; 328, 9.
Gilles de Mâinvault, 213, 15. Frère :
Nicolas.
Gilles d'Ouren, chevalier, fils de
Conon. 146, 7.
Gilles de Saint-Aiîbert, chevalier,
sénéchal et chambellan du Hai-
naut, ép. : 1" Berthe de Bouchain;
2» Mathilde de Berlaimont, 58
n.8; 59etn.2,60. c; 104,7; 108.
î; 141,19; 114.22; 115,5,7; 116,
22. îv, 313,3; 336 n. 2. Enf. de 1":
Gérard; de 2« : Gilles.
Gilles II de Saint-Aubert, dit de
Berlaimont, fils de Gilles et de
Mathilde de Berlaimont. 58 n. 8;
115,1. 2; 225 n. 5; 336, 9 et n.:2.
Gilles DE Trazegnies, f 1162-1163.
pair de Mons, 73, 5 et n. 5. Fils :
Otton.
Gisèle de Bourgogne (Franche-
Comté), fille de Guillaume I«',
ép. : 1« Humbert II de Savoie;
2" Régnier de Montferrat, 200
n. 6. Frère : Guillaume III de
Montferrat.
GiSELBERT, ct« de Looz, 253 n. 5.
GiSELBERT, ci« de Luxcnibourg <1046-
4059?), fils do Frédéric, 458 n. 44;
239 n. 3. Fils : Conrad, Hermann.
GiSLEBERT, clerc, notaire de Bau-
douin V, chancelier de Hainaut,
prévôt de S^-Germain, coûtre de
St«-Waudru, de S^-Pierre de Na-
mur, prévôt, coûtre de S.-Aubain
de Naraur, prévôt de S»'-Waudru,
abbé de S"^Marie de Namur, 3
n.8; 161, 20; 196, «; 199, «; 203,
4; 247,30; 248,8; 227,3; 228. 20;
230, 20,22; 234, i; 232,3; 241, 20;
243,1; 249,6; 250,15; 251, 7, 12;
254, 2, 13; 258, 10.23; 260, 2»; 261,
i5;264, 6;267.ii;327. 7; 330.23;
334; 335, s, 13.
GiSLEBERT d'Audenarde. ép. Richil-
de de Tournai, 56, 10.
Gi.'ileni molendinum, mouhn, 317,
23.
Gisors, castrum (Eure), 131 n. 3;
196.fi et n. 3; 206,23; 224 n. 1;
284, 1.
Gociliœ, Gossclics.
GODEFROID (Les), ducs de Lotha-
ringie, 251 n. 4.
GoDEFROiD, c'e de Ilainaut, duc de
Basse-Lotharingie, 46 n. 8.
GoDEFROiD LE Barbu , duc de Haute
et de Basse-Lotharingie, t 1069,
fils de Goihelon I"-, 9 n. 1, 5; 251
n.4.
GoDEFROiD LE Bossu, duc dc Basse-
Lotharingie, dux Bullionis, f 1076,
fils de Godefroid le Barbu, 9, e, 17
des lieux et des personnes, 3^3
etn. 4, 41; 11, w et n. 5; i2n. 1;
(15, 4).
GODEFROID DE BOUILLON, dux Bul-
lionis, protecteur du S. Sépulcre,
fils d'Eustache II de Boulogne, 9,
i2etn.9:l(y.i4;41,i5etn. 10; 43.
r.ODEFROiD I". c^ de Louvain, duc
de Basse-Lotharingie, G. Barba-
tus, flux Lovaniensis , f 1139, fils
du c« Henri II, 44. i et n. 1 ; (60, i)
et n. 1. Fils : Godefroid II.
GoDEFROiD II, z^ de Louvain, duc de
Basse-Lotharingie, f ^^^^^ ^^^ ^^
Godefroid I", ép. Liutgarde de
Sulzbach, 44 n. 1 ; 189 n. 4; 252
n. 5; 257 n. 6. Fils : Godefroid III.
Godefroid III, c'S duc de Louvain,
fils de Godefroid II, ép. : 1° Mar-
guerite de Lirabourg; 2° Imaine
de Looz. 92,2;100. is et n. 2, 3;
101. 16, 19; (102); 138-Ul ; 143-145;
164-167; 171-173; 176-178; (181,
2c);il82, il); 185-191 ;(193,24); 199,
25;2l6,i,2: (223,1); 225, n;i228,
i,i5);231,4,9etn.4;(234);(235);
(237,i);247. i;252n.5;257n.6;
329, 20. Fils : Albert, Godefroid,
Guillaume, Henri I*', duc.
Godefroid I*'", c»e de Namur, fils
d'Albert IIL ép. : 1" Sibylle de
Porcien; 2» Ermesinde de Luxem-
bourg. 48 n. 3,(60, «letn. 5; 61.
2 et n. 1; 63.12; 69 n. 3; 76 n. 1 ;
77 n . 3 ; 98 n . 4 ; 158 n. 1 1 ; 201 n . 4 ;
239 n. 3; 257 n. 3. Enf. : Albert,
Henri l'aveugle, Alix, Béatrice,
Clémence, Elisabeth, Flandrine.
Godefroid de Bouchain, châtelain
de Valenciennes, seigneur de
l'Ostrevant, c^' de Mons, ép.
Yolande de Gueldre, 58, s et n. 2,
8; 312 n. 4. Enf. : Godefroid,
Berthe.
Godefroid de Bouchain, fils de
Godefroid et d'Yolande, 58, e, 7 et
n. 8; 59, i.
Godefroid I^', c^e de Durbuy, f avant
1124, fils d'Albert III de Namur,
62 n. 4. Fils : Henri II de Dur-
buy.
Godefroid d'Esch, de Ascha, de
Asche, chevalier, fils de Barthé
lemy, 146 n. 1; 147,7; 155, u.
Frère : Henri de Ham.
Godefroid de Florennes-Rumigny,
46 n. 8. Fils : Nicolas I»»" de
Rumigny.
Godefroid de Guisk. ép. Ada de
Roucy. 48 n. 4.
Godefroid de Helfenstein, chance-
lier de la cour impériale, év. de
Wiirzbourg (1186-1190), 161, 22 et
n. 5.
Godefroid de Montaigu. fils de
Lambert, f iipi'ès 1161, ép. Ju-
liciiiu' (le Duras, 124 n. 6; 237
n. 3. Eiif. : Gilles. Gorberge.
Godefroid d'Orbais, vassal du c^e ^io
Namur, 209, 7.
Godefroid de Scheldewindeke, 52
n. 2.
Godefroid de Sponheim, clerc, c'e,
fils de Raoul. 152, 9 et n. 5.
Godefroid de Thuin f?). île Tuin,
214, 6.
Godefroid de Hainaut, -[- 1163. fils
de Baudouin IV, ép. filéoriore de
Vennandois, 60 n. 5; 66, 17: 67
n. 1; 86. 9, 10 et n. 2.
Godefroid de Louvain, fils de Gode-
froid III et d'Imaine de Looz. 247,
8 et n. 3.
Godefroid, fils naturel de Bau-
douin V de Hainaut, clerc, prévôt
de Si^-Marie. chanoine de Cam-
brai, abbé et pj'évôt de Malines.
311 n. 1; 331, 23.
GODESCALCUS DE MORIALMÉ, (k Movel-
374 Table analytique des noms
meiz, chevalier, 221. 5; "-IX), 21.
Goc't(nics-chausst''('. Goiniœ Hain.).
m. H.
Goële, Goelia, région • Scine-ct-
Marnc';, 136, m «'t 11. 4.
Goli'sinœ, Golziimc.
Golzirine, Golesiim 'Naiinir). Jean.
Gominiœ, Gominci^niics.
Gomnicgnios, Gominiœ iNonl!. Guil-
lauiiH».
GONTEUUS, (!^iisini(',r. 337, *.
GoNTERUS Cabos. portcui- de vin,
3 il. 13.
GoNTHiER, Guithit'i-, <*'« <U'. Rethel,
ép. Béatrice de Namur, 61 n. 3:
65 n. 2; 257 n. 3. EnC. : Albert,
Baudouin, Henii, Hui,n.ies (?), Ma-
nassès III, Béatri<'e, Clémence.
Gordinœ, Gonrdinnc;.
GOSCEGUINUS DE FOREST, 253 n. 5.
GossCELO, (hi.v Lolliorinyii', dux
Biilliouis castri, pour Godefroid
le Barbu. 9.
Gosselies, Gociliœ iHaiii. . 67, is; 80
n. 8.
GossELiN d'Antolv., 175, i. Frères :
Guillaume, Hugues.
GossuiN d'Enghien. chevalier, tils de
Hugues, y-1, 19; IJl. 27; li2, e;
lié, 6, 7; 213, 14.
GossuiN I" de Fauqui-mont et Heixs-
BERG, 157 n. 5. Fils : Gossuin II.
GossuLN II DE Fauouemont et Heins-
BERG, fils de Gossuin l^'^, 157 n. 6.
GossuiN III DE Fauquemont. 308 n. 2.
Fil? : Olton.
Gossuin IV de Fauquemont. 171, 2
«'t n. 1.
Gossuin de Henriponi. de Herier-
poni, 267, 8.
(iossuiN I". ép. Ermengarde de
Mons, 52 n. 4. Eid". : Gossuin II,
Isembard.
C.OSSULN U DE MONS. fils de Go.s-
suin I'^'" el d'Ermengai'de, 52 n. 4;
58 n. 2 ? . Fils : Gossuin III,
Isaae.
Gossuin III de Mons. sii-e de Bau-
dour, conseiller et commilito de
Baudouin IV, tils de Gossuin II,
ép. Béali-ie(^ de Ruiuigny. 52, ii
etn. i;53n. 1; 54. s;' 80. e; 120
n. 3; 169 n. 6. Enf. : Gossuin IV,
Aélis. Béatrice, Ida, Malhilde,
Rixa.
GossuiN IV de Mons, fils de Gos-
suin 111, 53, 7; 5-i, 3.
Gossuin d'Oisy, pair de Mons, sei-
gneur d'Avesnes. fils de Fastré I®'
de Tournai et d'Ida d'Avesnes. 35,
19; 36, 12 <'l, n. 2, 6; 76 n. 1.
Gossuin de Thulin, chevalier, con-
seiller de Baudouin V, 150. 22:
151. 8-, 165, 13; 199, 2; 214, 3;
217, 29; 227, 19; 228, 19; 232, 2;
328, 1.
Gossuin de Wavrin, chevalier fla-
mand, commilito de Baudouin V,
ép. Ada du Rœulx. 50, 7 et n. 4;
180. 4, h; 328, is. Frères : Hellin,
Robert.
GossuTN, le Paveur ou le Coidonnier,
Calclwarius , ép. Odierna, 338. n.
GossuiN, pié\Ot de Soiguies '1188 .
21i. ô.
GossuiNUS ja///7o)', 33!», is.
GoTHELON ler, duc de Basse et de
Haute-Lolharingie, f lOii, fils de
Godefroid «le Veidun. 9 n. 1, 5.
Gouidinne, Gordinœ iNaraïuv. Bas-
tien.
Gournay-sur-Aronde, Gornai lOiseï,
!»7. 16. Raoul.
G(my lez-GroseilIers, (îo/iOise',87,8.
Gouy lez-Piél(m, Goi Hainaut;. Ar-
noul. Gautier.
Graminont, Gerabiumt, Gcraldimons
Tl. or... 164, 25; 171. 7 et n. 3;
des lieux et des personnes, 37 5
177,2; 181,22; 182, 10 ; 259, 6, 19;
263, 20; 264, 18; 279, i7 et n. 3;
295 n. 3. Abb., 50 n. 2.
Grammont (ordre de . fratrcs Graii-
dismontis (diocèse d(i Limoges ,
153, 28 et II. -i.
Grandpré, Grande Pratuni (Ai'den-
nesj, c'«. 63 n. 4; 69, s. Henri II,
Henri III Wafflait.
Grand riou, Grandis rivus (Hain.),
317. 26.
Grandis rivii-^, Grandrieu.
Grange-S.-Arnoul iLa), Grangia S.
Arnulphi s entre Senlis et Crépy,
Oise'. 148,27.
Grangia S. Arnulphi, La Grange
S.-Arnoul.
Grèce, Grecia, 37, 2; 4(1, lo, 17; 44, s.
Grégoire VIII, pape, t 1187, 200, *,
et n. 3.
Groenlo (P. B. Gueldrej, o7 n. 8.
Gueldre, Ghelra (P. B.;, c"'. (>" : 16
n. 1; 47; 57 n. 6, 8: 234. 28; 268
n. 2. Gérard V^ (III de VVasseii-
bcrg , G«3i-aid II (IV le Long de
Wassenbcrg), Gérard III, Henri,
Otton. — Agnès, Judith, Marie, Yo-
lande.
GuELDROis, 225 n. 2.
Gui, Guido, voir Guy.
GuiBERT, moine à Gembloux, 144
n. 3.
GuiCHARD IV, sire de B(îaujeu, ép.
Sibylle de Hainaut, 310 n. 7.
Ciiiillaunic, ^l'illclmns, V«ilel-
niuM, IVIlholniuii.
Guillaume le Conquérant, duc de
Normandie, roi d'Angleterre, ép.
Malhilde de Flandre, 40, 21, 23 et
n. 4; 41, 7 et n. 9; 43 n. 3.
Guillaume II, roi d'Angleterre, tils
de Guillaume le Conquérant, 40,
23 et n. 5; 41, s, 10.
Guillaume I«', le Mauvais, roi de
Sicile, duc de Pouille, prince de
Capou(\ fils de Roger II, t ^ 166,
ép. Marguerite île Navarre, 65, 20
etn. 3;'66n. 1 ; 246 n. 2, 4. Fils :
Guillaume II.
Guillaume II lk Bon, mi de Sicile,
fils de Guillaume I«^ 1 1189 Jalso
frère d<' Constance, ép. Jc'annc
d'Angleterre, 65 et n. 3; 66, « <'t
n. 1; 83 n. 4; 2i6, 4 et n. 2, 3,4.
Guillaume dk Guampagm:, év. de
Chartres llGo-1176;, de Sens
(1168-1176), arch. de Rriins - 1176-
l'202). cardinal, légat du S. -Siège,
procuralor Francic, fils de Thi-
baut IV de Blois, 41. 4 et n. 4; 89,
15 et n. 6; 118, 6 et n. 5; 127, ii;
132,8,27; 148, 31 ; 153,3; 159 n. 3;
(191,9;; 192, 5; 203. 7 etn. 1;242,
18. 26; 243, 3; 258 n. 5; 259, 22;
263, s; 270; 297. 10 et n. 2; 329, 27.
Guillaume III, marquis de Montfer-
rat, t 1188, fils de, Régnier et de
Gisèle de Bourgogne, ép. Judith
d'Autriche, 200 n. 6. Fils : Conrad.
Guillaume Cliton, d* de Flandre
( 1127-1128,, 82 n. 3.
Guillaume II, c^e de Juliers, f 1207,
i231, 14. et n. 4; 293 n. 2.
Guillaume, c'® d(; Luxembourg
if 1128-1129), 62. 20 et n. 5; 69
n. 3. Enl". : Conrad II, Liutgarde.
Guillaume IV, c'« de Màcon, 160
n, 5. Fils : Gérard.
(Guillaume II, c'e d(; Nev(?rs ^1089-
1147). filsdeR.maud II. 286 n. 1.
Guillaume III, c'e de Nev(îrs, fils de
Guillaume II, 272 n. U. Fils :
Renaud, Guillaume IV.
Guillaume IV, c^e de Nevers. -J- 1168,
fils de Guillaume III, ép. Éléonore
de Vcrmandois, 86, 11 et n. 2 ; 285
n. 3.
Guillaume V, c»» de Nevers, f 1181,
fils de Guy, 286 n. 1. Sœur : Agnès.
376 Table analytique des noms
Guillaume III, q^ do Ponthieii, ép.
Alix (le France, 84 n. 0.
Guillaume, abbé de S.-Denys (Ile de
Fra-nce), 428 n. o.
Guillaume d'Antoing, 475, i. Frères :
Gosselin. Hngiies.
Guillaume d'Anzin. chevalier, com-
milito de Baudouin V, 439, «0;
243. 20; 328, 17.
Guillaume I" de Béthune. avoué
d'Arras, f vei-s 4444, fils de Ro-
bert IV, ép. Clémence d'Oisy, 56
n. 5. Enf. : Robert V le Roux,
Mathilde.
Guillaume de Bierbkek. conseiller
et commilito de Baudouin IV, 80.
n et n. 8. Fils : Gautier.
Guillaume de Braine, Brania,
conseiller et commilito de Bau-
douin IV, 80. 9. Frère : Henri.
Guillaume d'Kghezée. de Unglirsiis,
vassal du c'« de Naniur, commilito
de Baudouin V. 209. 9; 328. is.
Guillaume d'Esch, (le. Ascka, cheva-
lier, fils de Barthélémy, 447, 7.
Guillaume, châtelain de Famars,
479, K.
Guillaume de Gommegnies, 243, 20.
Gun.LAUME de Hainaut, fils de Bau-
douin II,. 35 n. 4.
Guillaume de Haussy, chevalier,
144,t6;443.«;465, u;243, «.
Guillaume de Louvain. sire de Per-
wez et Ruysbroeck. fils de Gode-
froid III et d'Imaine de Looz. 247,
' 7 et n. 2.
Guillaume de Merlo. chevalier,
• 88,4.
Guillaume de Mozet, de Mnsain,
vassal du c»< de Namur, 209, 8.
Guillaume, baron du Pei-che-Gouet,
ép. Elisabeth de Champagne. 41
n. 8.
GunxAUME DE PiERREPONT, cheva-
lier, fils de Hu^es, 476, is, is et
n. 8; 273,8.
Guillaume de Quévy. pair de Mons,
469, M.
Guillaume de Quiévrain, oncle de
Robert de Beaurain, 213, s.
Guillaume de Roeulx {Rueth], che-
valier, 434. 1.
GuiLiJiUME IV, chevalier, châtelain
de S.-Omer, f 4194-4492. ép. Ida
d'Avesnes, 76 n. 4; 77, w et n. 1;
273, 6 et n. 44.
Guillaume de Stekene, de Stinke,
290, 5; 295, 21.
Guillaume, dit l'Oncle, fils naturel
de Baudouin IV de Hainaut, cheva-
lier, seigneur de Thy-le-Château,
bailli du Hainaut, prévôt de
Bruges, chancelier de Flandre,
t 4234, 412, 4; 439, «; 442, 12;
243. 7; 247, 26; 221. lo; .230 n. 4^;
233, 8: 340, 7; 344, «; 328, 2 et
n. 1; 335, 4,10 ; 339.
Guillaume Flaons, chevalier, com-
milito de Baudouin V, 440, s et
n. 3; 328, 13.
Guillaume, agmmiine Pisiere, com-
milito de Jacques d'Avesnes. 178,
11.
Guines. c'* (Pas-de-Calais . comes
Ghisniensis, 275. 5 (Baudouin II).
266 n. 4 fArnoul). — Siger. —
Mabilie.
Guisr. Guisa, castnim (Aisne), 78, 5;
87, 8; 446, 13; 420,13; 424, 1, 13;
470, 11; 274 n. 6. Bouchard. Gode-
froid. — Adelvie.
Citiy, Guido, ^Vldo, Gui.
Guy de Lusignan, roi de Jérusalem,
seigneur de Chypre, f i094. '200,
3! et n. 4.
Guy, C» de Nevers '4468-1475), ép.
Mathilde de Bourgogne. 84 n. 4;
des lieux et des personnes, 377
108, M, 26; '286 n. 1. Enf. : Guil-
laume V, Agnès.
Guy de Chatillon, Wido de Castel-
Iwne, 273, » et n. 15. Frère : Gau-
tier II.
Guy, Wido, de Fontaine iLiniont-
Fontaine), chevalier, commilito de
Baudouin V, 130, ig; (142, u); 274,
4 et e. 5; 328, a Frères : Foulques.
Gautier.
Guy de Herlincourt. Wido de Erhe-
laincort, 274, n.
Guy de Séry. Chéri, petit-fils de
Baudouin II, li2, i; 144, -t; 166,
19; 225. 2. Frères : Baudouin e\
Renaud de Donohéry.
Guyenne (Prov. fr.\ Richard Cœur
de Lion. duc. — Adélaïde, Éléo-
nore. Pétronille.
Haguenau, Haghenoa (Alsace), 151,
lo, 152, s; 215, 1 et n. 1, 12; 235,
27; 268, s; 343, 6.
Haimoncasnoit castrum, Quesnoy
(Le).
Hainaut, Hanonia : 3, s, 21 et n. 8;
4, 6; Set n 1,2; 6; 8. 10; 11; 15,
18, 21; 16 n. 1; 18 et n. 1; 19, lo,
25; 20, u; 21, i; 26, i; 35, is; 36,
3; 45, 24; 46, 9; 48 et n. 1; 52,5;
55; 58, 2; 67, 72, 3; 75; 95, i; 97,
i;104, 8;106, ii; 108, i8; 114, 12;
131, 8; 133, n; 136, 8; 148, 16; 177,
26 et n. 4; 184, i; 186, 7; 187, 23;
188 n. 1 ; 189, 7 ; 194, 6, 10 : 204,
20; 217, 2; 226 n. 1;233, 8;236;
251, 6. 8; 259, 20; 284, 28; 284, 21;
294, li; 295, 10; 298, 21; 299, 5, e;
302, u ; 311, u; 312. 8; 331,26,27.
— Hanoniensis comitatus : 2, 2, « ;
3, 9, u; 4; 12, n; 13; 14, i8; 15,
io;35, 16; 70, 3; 72, 5; 75; 102, 21;
106, i; 107,8; 122, lo; 129,i; 143,
s; 145, «; 195, «; 226, 4; 232, 30;
329, 3 ; 331, u; 336, 2. — H. terra :
13, 25; 189, 21. — H. dominatio :
75; 133, 2i; 339, 17, 20. — H. curia:
49, 10 ; 54, 13; 59, 5, i3;60, 8. —
H. dominium : 309, 30. — Hano-
nienses comités ; 1, 2; 2, is; 12, 9;
13; 14; 20, 21, 27 et n. 1;21, 5;22,
19; 23, 16; 31; 35; 36; 46; 57,8;
60, 3; 68, i; 74; 75; 77; 79, 3,25;
80n.8;91,2o;95,8;103n.5;105;
216 n. 1; 230 n. l; 255, 2, 5; 279
n. 3; 311, 14; 323, is; 324,14; 325,
19; 326, u; 330,27; 337, 9; 342, i.
— Hanonienses : 7; 8, 1, 6; 41, 2;
15; 16 n. 1; 53, s; 97, 28; 99, 9;
102, 15; 109, 16; 440, lo; 442, 6;
144, 21; 148, 18; 235, 22; 277, i6;
290, 22; 297, 28. — Hanonienses
nobiles : 334, 19. — Hanonienses
milites : 97, 20; 167, 21, 27; 168, lo;
186, 19, 26; 199, 23; 219, 28: 226, i7;
294, 7. —H. moneta : 26, e. —
Hanonie castellani : 14, n. —
H. exercitus : 290, n. — H. came-
rarius : 339, i6. — H. summus
pincerna : 108, 8, 9; 336, 12. —
H. summus senescaicus ; 336, 3. —
H. summus dapifer : 108, 4. —
Ctes : Arnoul, Baudouin I«>^, II, III,
IV, V, VI, Ferrand, Hermann,
Jeanne, Régnier I»"^, V. — Arnoul,
Baudouin, Godefroid, Guillaume,
Henri (fils de Baudouin II), Henri
(fils de Baudouin IV), Henri (fils de
Baudouin V), Louis.— Ada, Agnès,
Alix, Elisabeth, Gertrude, Ida,
Laurette, Richilde (fille de Bau-
douin II), Richilde (fille de Bau-
douin III), Sibylle, Yolande (fille
de Baudouin IV), Yolande (fille de
Baudouin Vj. — Bailli : Guillaume
l'oncle.
Haine, Haina, rivière, affluent de
l'Escaut, 15, 11 et n. 2, 4; 482, 12.
378 Table analytique des noms
Haine -Saint- Pierre, Haina (Hain.),
•244, 2.
Hal (Brab.). 13, \\ 19, se; 23, s; 25,
47; 167, 17; 168 n. 1; 264 n. 4;
295, i«5. — Doyenné. 5 n. 3.
Halla, Schwàbiscb-llail.
Halloy, Ualois, casLellum, à Braibant
(Namur), 301, 8;303, 16.
Ham (G. D. de Lux. . Henri(146 n. 1).
Ham (Itamme lez-Assche ?), 26, le et
n. 7.
Ham (Somme), 87, 9.
Haraaide (La), Hamaida, 53 n. 1.
Gérard.
Hamme-Mille (Brab.), 26 n. 5.
Hangcst en Santerre (Somme), 88, i ;
181, ic; 183, 4. Florent.
Hanbrughe, Hasquempont (?), à Vir-
ginal (Brab.., 264, 21.
Hanneton lez-Boussu(Hain.), hôpital,
298 n. 4.
Hamebruech, Hazebrouck.
Harbenchons , 314 n. 1.
Harbignies, hameau de Villereau
(Nord), 80 n. i.
Harcourl, Hardencort (Eure). Roger.
Hardcncort, probablement Harcourt.
Harduin, viUicus de Mons (1149,
1164, t avant 1192), 336 n. 4.
Harduin, villims de Mons (XIII» siè-
cle), sénéchal de Mons, 336, 15 et
n. 4.
Harduinus, 338, 10.
Harlebeke (FL occ), 285 n. 3.
Haslut, Ophasselt.
Hasnon, Hasnoniense monasterium,
abb. (Nord), 3, 18 et n. 7; 4, 2; 5,
n. 1 ; 6, 22.
Haspres, Ha.spre (Nord), 196, 25.
Hasquempont, à Virginal (Brab.),
Hanbrughe (?), 264 n. 4.
Hautmont, Attus mons (Nord), 15,
n. 1 ; 19, 6. Altimontis ecclenia : 80
n. 1; 213 n. 2; 263, 2; 314, 4; 318
n. 1. Abbé : 314 n. 4.
Hausen, Husa (Hesse-Darmstadt),
202 n. 7. Frédéric.
Haussy, Hausi (Nord), 172, i. Guil-
laume.
Hautecroix, Haucrois (Brab.), 243, i?.
Havay, Havai (Hain.), 322, n.
Haverec, Havre.
Havrancort castrum, Havrincourt.
Havre, Haverec, Havrez, 314, a;
338, 1. Famille (chAtelains de
Mons) :52n. 4;337n."4.
Havrincourt, Havrancort castrnvi
(Pas-de-Calais), 276, 17.
Hazebrouck , Hansebrnixk (Nord).
Raoul.
HÉBREUX, Hehrei, 37. 17; 38 n. 2.
Hedenzee, Escaut occidental, 263
n. 5.
Heinsberg (Prov. rlién., Aix-la-Cha-
pelle). Gossûin 1", IL
Hélène, mère de Constantin, 39. s.
Helia, Jérusalem, 39, 3.
Hélie, c^e du Maine, 82 n. 7. Fille :
Erinentrude
Hei.lin de Mâisnil (1192), 274, 10.
Hellin de Maisnil (1244), 274 n. 4.
Hellin de Ville-en Hesbaye (de
Villa., ciiovalicr, 302, 22, 28.
Hellin de Wavrin, Helinus, Helli-
nus, chevalier, sénéchal de Flan-
dre, 50 n. 4; 113, 23; 120 n. 3; 136,
16; 167,20; 180,4: 258, 20; 274,8.
Frères : Gossuin, Robert.
Héluide, ép. LamI ert Haverec, 342, s.
Héluin de la Tour. Heluintis de
Turri, chevalier, commilito de
Baudouin V. 13i>, 20; 328, ir;.
HÉLUIN le Sommelier, 341, 13, 15.
Hknri IV, empereur, -j- 1106, fils de
HenriIII,7, n. 37,200n.6.FiIle:
Agnès.
Henri V, empereur, f 1125, iils de
Henri IV, 44 n. 1.
Henri VI, roi des Romains, empe-
reur, t 1197, fils de Frédéric P'
des lieux et des personnes. 379
I
I
et de Béatrice, ép. Constance de
Sicile, 46 n. i ; 48 n. 1 ; 65 n. 3 ;
66;94, «etn. 4;146n.i;451,49;
455, i: 456, s, 20 et n. 4; 462, 7, le;
487 et n. 2, 3; 488 et n. 3; 489;
490 et n. 4; 203; 207 et n. 2; 208;
244, 22, 24; 245, 1; 222, 20. 30; 226,
20, 24 ; 228, 19, 22 ; (229) ; (234); (232) ;
233; 235; 237; 240-243; 245-258;
260-262 ; (264) ; 266-269 ; (275); 277-
282 ; (284); 287-289; 292, 1 et n. 2;
304-306; (308,32); (309): 329,33;
330, i2.
Henri VU, roi des Romains, f 4242,
fils de Frédéric II, 254 n. 4.
Henri I", roi d'Angleterre, f 4435,
fils de Guillaume le Conquérant,
40, 24 et n. 7; 44, 12, i3 et n. 40;
83, i et n. 2; 409, is. Fille : Ma-
thilde.
Henri II, c" d'Anjou, duc de Guyenne,
duc de Normandie, roi d'Angle-
terre, t 4489, ép. Éléonore de
Guyenne. 82, 17 et n. 41; 83 et
n. 4, 2, 4: 84, 9,15; 85; (90,23);
409, 11, 23; 440, is; (442, le, 21);
443,12, 18 et n. 4,0: (444, 15); 434,
18 ; 448: 450, 2; 454, 1. 2; ^93, 4);
497. 3, 8;206, 22, 25; 247, is; (222,
50); (224, i«); 247, 9. Enf. : Geoffroy,
Jean, Henri, Richard, Éléonore,
Jeanne, Mathildte.
Henhi au Court Mantel, cheva-
lier, roi d'Angleterre, junior rex,
t 4483, fils de Henri II. ép. Mar-
guerite de France, 83, 12 et n. 4;
84, i4etn.5;85, 1, 5;440, 4;442,
15. 21; 437, 5: 448, 20, 31; 449.16;
(450, 4, 6).
Henri I«', roi de France, f 1060, fils
de Robert II, 3, 22 et n. 8; 748; 43
n. 2; 86 n. 2. Fils : Hugues le
Grand.
Henri le Noir, duc de Bavière,
t 4426, fils de WelflV, 459 n. 7.
Enf. : Welf II, duc de Spolète;
Judith.
Henri l'Orgueilleux, duc de Bavière
et de Saxe, f 4439, fils de Henri
le Noir de Bavière, 94 n. 2. Fils :
Henri le Lion.
Henri, duc de Bourgogne, falso pour
Hugues III, 409, Ui n. 4; 432 n. 6.
Henri, duc de Lotharingie (4404-
4406), I^'- c^e de Limbourg, 1 1119,
fils de Waleran !«••, ép. falso Ju-
dith de Gueldre, 43, 20 et n. 8 ; 47,
4 et n. 2. Fils : Waleran II Payen.
Henri II, c^e (duc) de Limbourg,
t 1467, fils de Waleran II, ép.
Laurette de Flandre, 70, 11 et n. 4.
Enf : Henri III, Marguerite.
Henri III, C» (duc) de Limbourg,
chevalier, f 4224, fils de Henri II,
400, isetn. 3; 440, 20; 444, 3, e;
489, 2; 206, 31; 239, le, 18 et n. 5;
(240); (257, 14); (269, 5); 275, 22;
(282, 1,11 et n. 4); (283, 1,5); (285,
2); (287, 4, 26); 289, 10 ; 293, i4, 30;
294, 23, 31; 295, 2, 11 ; (296); (304,
17); 307, 7; 329, 30, 38. Fils : Henri,
Simon, Waleran III.
Henri I*^, duc de Brabant, H. ju-
nior, dtuc junior, dux Lovaniensis,
t 4235, fils de Godefroid III, ép.
Mathilde de Boulogne, 80 n. 8;
90, 18 et n. 6; 437, 29 et n. 5; 438-
444 ; 443, 10 ; 444, 20; 465, i; 474, 3;
472, 15; 486, 1; 499, 26; 205, 3; 225,
11; 228,2 et n. 4; 233, i4;235. i;
238, 9, 15 et n. 5; 239-244; 243;
247-253; (257); (259); (260, 7, 10);
269, 7; 275, 22, 24; 277-283; (285);
(287, 4); (288); 290-293; (295, le):
(296); (304, is); (303, 13, 17); 329,
28, 37; 330, 1.
Henri le Lion, duc de Saxe, duc de
Bavière (Saxonum dux), f 4495,
fils de Henri l'Orgueilleux, ép. :
4" Clémence de Zâhringen, 2*^ Ma-
38o Table analytique des noms
thilde d'Angleterre, 64 n. (>; 60; 83
n.4; 84 et n. 3, 4; 94. n et n. ^i;
282 n. 1 ; 305, 23, «6. Fils : Henri,
Otton (IV), roi, c*« de Poitiers.
Henri de Saxe, palatin du Rhin,
dictus diLv Saxonum, -J- 12!27, fils
de Henri le Lion, ép. Agnès de
Hohenstauffen, 84, 7 et n. "1; 284,
2etn. 1; 30o, 25; 306 n. 2.
Henri de France, archev. de Reims
(1161-1175), fils «le Louis VI et
d'Adélaïde de Savoie, 118, i et
n. 1.
Henri, év. d'Albano, cardinal, légat,
t 1188. 200, 6; 204, 17; (205);
(206).
Henri de Horburg, év. de Bâle
(1180-1191). (158, 10).
Henri H, év. de Coire (1180-1193),
(158, n).
Henri, év. d'Orléans (1188-1198),
153, 20 et n. 3.
Henri de Hasenburg, év. de Stras-
bourg (1181-11^)0), (158. 9).
Henri de Hliescastel, év. de Ver-
dun (H81-il 86), (158, 7).
Henri III de Berg, év. de Wurzbourg
(1102-1107), (269. 17).
Henri I^r, c^e de Bar-le-Duc, f 1^91,
fils de Renaud II, 127, 26 et n. 4 ;
132, 26 et n. 6; 272, 25; (320, 27).
Henri l^^ le Libéral, ci* de Blois et
de Champagne (cornes Trecensis,
cornes Campanie, cames Palati-
nus), t il8i, fils de Thibaut II
(IV de Blois), ép Marie de France,
41,2etn. l;83n.3;89, 3, i3;102;
2«^ 27 et n. 5; 103, 2. e; 126; 127, 12;
120,23; 132 et n. 2; 133,3. 5; 198
n. 1;203 n. 1;209, u; 255 n. 1.
Enf : Henri II, Thibaut III de
Blois, Marie.
Henri II. c*« de Champagne, f 11^7.
fils de Henri l", fiancé à Elisabeth,
à Yolande de Hainaut, à Ermesinde
de Namur; ép. Isabelle, fille de
Baudouin II, roi de Constantinople,
103,3; 126, 16 et n. 5; 133,2,145,
!«; 191, iR, 29 et n. 2; 192; 1%-199;
203, 6, 14 et n. 1 ; 217; ^221); (222,
12, 13); (224-229^; (234^235); 241,
10. 15; (242-243); 255 et n. 1, 2, 3:
272, 12; 286 n. 1,2; (329,24).
Henri, c^ de Dietz, secrétaire de
Frédéric I«' Barberousse, 162, 10
et n. 5; 202, ii; 272,22.
Henri de Hainaut, chevalier, c^ de
Dodewaard et Dalen, fils de Gé-
rard, 57, 12 et n. 8.
Henri II, c^* de Durbuy, fils de
Godefroid I", 62 n. 4.
Henri II, c»e de Grandpré, f 1188-
1190, fils de Henri I", ép. Liut-
garde de Luxembourg, (63, 10) et
n. 4; 69 n. 3. Fils : Henri III.
Henri III, C» de Grandpré, dit
Wafflart, chevalier, f 1211, fils
de Henri II. ép. Isabelle de Coucy,
63. 11 ; 69, set n. 3.
Henri I", c»'^ de Gueldre, f H82, fils
de Gérard II le Long, 98. lo et n. o.
Fille : Agnès.
Henri, c*« de [>aroche, fils d'Albert III
de Namur, 62 n. 4; 77 et n. 3; 119
n. 2. Fille : Mathilde.
Henri II, c*® de Louvain, f vers
1079, Hls de Henri II, (11, 25); 12
n. 1; (15,3); 35n. 3;44n. 1; 100
n. 2;253n. 5. Enf. : Godefroid h
Ida.
Henri l'Aveugle, c^« de Namur,
Laroche, Durbuy et Luxembourg,
-j- 1196, fils de Godefroid de
Namur et d'Ermesinde de Luxem-
bourg, ép : l" Sibylle; 2*' Laurette
de Flandre; 3" Agnès de Gueldre,
60n. 5; 61, .4. 9; 62 et n.4, 5; 65,
i3:70etn. 1,4; 71:77:98 et n.4;
(99, 5;; 100, u. (211; 10:{, u; 110;
ill, 9, ij; 120, 7; (135. c; (143.4):
des lieux et des personnes, 38 1
145; 150, 2i; i51, 12; (46i); (162,
i2); (186); 190, le, 2*; 195. îo; (196,
13, 17) et n. 2; (198); (199); (203, 9);
207-209;; (215-221); (223, is, 28,;
(225-229); (231-235); (237, s); (243.
2s, 30- (245); (250, le); 255, Vs, 20;
262, 2; 293, 10, 17; 294. i, 28; 329,
21, <U.
Henri d'Aisonville, 80, lo.
Henri d'Arloncourt, 147, e. Frère :
Steppo.
Henri, châtelain de Binche, 142, 21;
213, 17; 274,4; 317, 1.
Henri de Braine, Brania, conseiller
et commilito de Baudouin IV, 74
i; 80, 9; 109,19. Frère : Guillaume.
Henri de Cuyk, 253, 1.
Henri d'Esch, B. de Ascha = H. de
Ham, de Moseldinga, chevalier,
fils de Barthélémy, 146 n. 1;
147, 7.
Henri de Hainaut, fils de Baudouin II,
35 n. 4.
Henri de Hainaut. dit de Sebourg,
fils de Baudouin IV, 66, is; 67, û-
21; 95, 5; 155, 16 et n. 5; 315, 17.
Henri de Hainaut, fils de Baudouin V,
170, 15; 178, 7; 225, 17; 292, le;
311,2; 318, 20; 330,23; 331,23.
Henri de Hierges, Hirge, ép. Yolande
de Rumigny, 51, 13 et n. 9.
Henri de Kahler, H. de Cavelre,
chevalier, 147. 2 et n. 3. Frères :
Anselme, Frédéric, Raoul.
Henri de Lautern, maréchal de
l'empereur, 214, u et n. 5.
Henri de Limbourg, chevalier, fils
de Henri III, 206, 3i ; 293, 15; 294;
295.2,15; 296,10, 13.
Henri de Maubeuge, H. Malbodien-
sis, veneur héréditaire, 342, 10.
Henri de Merlemont, vassal du c^e
de Namiir, 209, 9 : 228, e. ii ; 235, 9.
Henri de Rethel, chevalier, châte-
lain de Vitry, fils de Gautier, 65,
16 et n. 2.
Henri de Sponheim, c^e, fils de Raoul,
152, set n. 5; 215, 8.
Henri de Mons, fils de Baudouin,
châtelain, 306, u.
Henripont, Herierpont (Hain.). Gos-
suin.
Heppignies, Hepinœ (Hain.), 70, 20
et n. 4.
Héraclius, Eraclius, empereur de
Constanlinople, 39, 15 ot n. 4.
Herbalte, Harbates (faubourg de
Nanmr), 244, 28.
Herbert, dictu6 camerarius, 339, 21
etn. 4; 341,22.
Herbert, pistor tiereditarius, 339, s.
Heibipolù, Wurzbourg.
Herbrand de Falkenstein, Herbran-
dus, HeUnannus, de Falconpire,
chevalier, 146 n. 1; 147, 1 et n. 2.
Héribert IV, c'« de Vernq^jndois,
1 1080, fils d'Otton, ép. Adèle de
Valois, 43 n. 2; 87 n. 1. Fille :
Adèle.
Herierpont, Henripont.
Hérinnes, Herinœ, 13, 1; 19, 26; 21,
ii;23, 5; 25, 17; 26 n. 7.
Herlincourt, Erbelaincort (Pas-de-
Calais). Guy.
Hermann de Katzenellenbogen, év.
de Munster (1174-1203), (159, i);
(269, 16, 19); (299, 25).
Hermann, abbé de Floreffe (1188;,
223, 7.
Hermann de Fridingen, év. de
Constance (1182-1189), (158, lo).
Hermann, c^ de Hainaut, cornes Mon-
tensis, 1 1051. fils de Régnier V,
ép. Richilde, 2, 1; 3, 12; 4, 7; 35
n 2; 335 n.l. Fils : Roger.
Hermann, c^^ de Salm, fils de Gisel-
bert, 158 n. 11 ; 239 n. 3.
Hermann de Neumagen, H. de
38:
Table analytique des noms
Niumaùi, chevalier, 147, *.
HÉRODE, roi des Juifs, 38, i9 et n. 9.
Hasbania, Hasbanium, Hesbaye.
Ilesbaye, Hasbania, Hasbanium, 18,
3;26n. 5; 80n.8;173.î5;228,H;
279, i; 280, i. Advocatus Hasba-
niensis : 51 n. 9; 52, i et n. 1
(Louis de Lummen).
Hesdin, Hesdinum (Pas-de-Calais),
130, 6.
Hesselo, Wecelo, Wezel, de Ber-
tran^e (de Bretengis), de Soleuvre
{Zolwera, Zolwer), chevalier, avoué
de Luxembourg, 146, s et n 1, 4.
Frère : Robert.
Heuinen (P.-B.), 57 n. 8.
HiDULPHE, Hykbilfus, chevalier, ép.
Aya, 19n. 5;20, 3.
Hildesheim ( Hanovre ) , Heldensis
episcopus, 159, i (Adeloi^).
HiLDUiN, ct« de Montdidicr et de
Roucy, t vers 1063, 48 ii. 4. Fille :
Ada>
Hieri(es, Hirge ( Vrdennes), 51 n. 9.
Henri.
Hochstaden, Hostada (Prov. rhén.,
Dusseldorf), 207 n. 1; 282 n. 4;
283 n. 1. (>s : (Thierry), Otton
d'Ahr, Lothaire.
HoELUs, Hauvellus, Uavel, Hauwel
DE QuiÉVRAiN, Cavren, conseiller
et commilito de Baudouin IV.
conseiller de Baudouin V, rp.
Agnès, 80, 7 et n. 3; 112, i; 142,
19; 213, 7; 319, 13, 18 et n. 4; 327,
u.
Hoesnaken, Wasnacha, à Beilinircn
(Brah.), jirrnitas, le Wannake, 141,
eetn. 1; i74. 2; I80, 1.
Hotslade, Hovesiada lîrab.), 26, le.
Hollande, comitatus : 7 n. 3. Cornes
HoUandensis : 263. 22 et n. 5;
266 II. 1. HoUanden.Si's : 7, n.
Oes Thierry V, VI, VIL
IlOMFROY DE Fai.kExNSTeln, Hunifri-
dus de Falconis petra, 232, 20.
Hon-Hergies, Hun (Nord). Geroldus.
Hongneau. affluent de la Haine (aqna
de Morcinpnnt), 336 n. 5.
Hongrie, Hungaria, 44, s; 236, 4.
Hongrois fHuni), 5, * et n. 2; 19,
8. Roi : Bêla IIL
Honnecourt, Honccort (Nordi. Gau-
tier, G. fils.
Hornebac, Neu-Hornbach, 337 n. 3.
Hordain, Hordeng (Nord), Adam.
Horue, à Quévy (Hain.), 322, 2.
Hospitaliers, fratres Hospitalù, che-
valiers de S.-Jean de Jérusalem,
154, 5 et n. 1.
Hossel, Housset '?). Jean.
Hostada, Hochstaden.
Housset, Hossel (?) (Nord), 274 n. 6.
Jean.
Hoijuiii, HuY.
Huars d'Orbais, 55 n. 3.
Hugues H, duc de Bourgogne, 7 H 42,
fils d'Eudes I^r, 65' n! 3. Filh- :
Sibylle.
HucuES III {falso Henri), duc de
B«)ui-g()gne, 1 1 193, fils d'Eudr^s II,
109,ietn. 1; 132,2:; et n. 6: 148,
33); 153, r,; (191,10); f2()3,8 cln. 1;
272, 25; (329, 26.
HuciUES IV, <•''' de S.-Pol, chevalier .
1 1205, fils d'Ansfhiu',ép. Yolande
de Hainaul, 68, is; 125, «; 141, is
et n. 4. Filles : Elisabeth. Eus-
t.tchif'.
Hugues le Grand, <•'«' de Verman-
d()is,-;-1101. fils d.' Henri I«', roi
(1(^ Fiance, ép. Adèl»' de Vcrnian-
dois, 43,1 et n. 2; 45, r;;86n. 2.
Fils : Raoul I^r.
Hugues, c^" de Dasbourg, ép. Liui-
garde de Sul/.bach, 187 n. 4; 257
n. 6. Fils : Albert de Dasboui-g-
Moha.
Hucues, abbé de Cluny (1049-1109),
8n. 1.
des lieux et des personnes. 383
HUGUKS, abbé de S.-Ghislaiii f419o-
H99., (310,6); '311. li.
HuGUKS d'Antoing, chevalier, com-
milito de Jîaudouin V, ép. Ancilie
deWaviin, 174,2?: !213, 20; 217,2?;
256 n. i; 328, a. Fils : Jean, élu
de Cambrai.
HuGi'Es d'Arbre, fils de Mathieu.
-274, H.
Hlgues d'Aunoit, 328. i6.
Hugues de Croix, Hicgo de Croiz,
Crois, chevalier, conseiller et co?>?-
milito de Baudouin V. 112, ?; 137,
22; 139, 18; 142, 21: loi, h: 155, 43;
165, 12; 203, 2; 212, 5; 213, le; 217,
«8; 232, i; 328,4.
Hugues d'Enghien, 7 apn's 1183, 53
n. 3; 91, 18 et n. 6; 265 n. i. Fils:
Boniface, Englebert, Gossuin,
Siger.
Hugues d'Fspinoy et Antoing, ép.
Agnès de Mons, 54, 3.
Hugues d'Fspinoy, ép. Flandrine de
Xamur, (62, 5) et n. •-•; (63, le); (64,
H).
HuGi'KS m d'Oisy, ép. : 1° Gertrude
de Flandre; 2» Agathe de Pierre-
fonds; 3^' Marguerite de Blois, 91,
s et n. 3; 121* n. 3; 122, ». 11; 124
n. o;127n. 1; 136, 27 et n. 6; 142,
?;2I3, isetn. 3; 277,3.
Hugues de Pierrepont, ép. Gila de
Mouchy, 66 n. 2. Fils : Hugues.
Hugues de Pierrepont, f vers 1187,
fils de Hugues et de Gila de Mouchy.
ép. Clémence de Retiiel, 65 n. 2:
86, H et n. 2; 123, «. is et n. 3;
175 n. 8. Fils : (iuillaume, Hugues,
Robert.
Hugues de Pierrepont, clerc, prévôt
et archidiacre de Liège, abbé et
év. de Liège (1200-1229), fils de
Hugues et de Clémence de Rethel.
66,\3 et n. 3; 175 n. 8;288, «;
289, 19; 297, .;.
Hugues de Rethei., fils de Gonthier,
65 n. 2.
Hugues de Roeulx (Nord), 134, 2;
142, 18; 213, .8; 231, 2.
Hugues de Rumigny {falso pour
Nicolas), ép. Alix de Hainaut, 46,
23 et n. 8.
Hugues de Rumigny, fils de Nico-
las III, 51, 10; 142, 8. Frore :
Nicolas IV.
Hugues de Worms, chevalier, Lotha-
ringiœ prœfectus, 231 , 12 et n. 3. 4.
Hugues de Zàhringen, seigneur
d'Ullenburg, fils de Conrad et de
Clémence de Namur, 64 n. 6.
HuMBERT II, c'o de Savoie, t 1108,
fils d'Amédée 1", 200 n. 6. Fille :
Adélaïde.
HuMBERT III, c^ de Savoie, c** de
Maurienne, f 1188, fils d'Amé-
dée II, ép. : 1" Gertrude de Flan-
dre; 2« Clémence de Zàhringen,
84 n. 6; (91, ?); (121, 2») et n. 3.
Hun, Hon-Hergies.
Hungaria, Hongrie.
Huni, Honi(rois.
Husa, Hausen.
Husdengœ, Use^ldinj^en.
Huy, lloyum (Liège), 238, 1; 280, 22;
299. .9; 301. 28; 302, 9, 18; 303, 2*;
331, 27. Hoyense.s : 301, 9; 302, lo.
C" : 12 n. 1.
HYI.DULFUS, voir Hidulphe.
Hyon, Hyum (Hain.), 313. is et n. 5;
332 n. 7. Sapiimlia.
Hyrkas, 38 n. 7.
Ibert d'Aische-en-Refaii., Ibertus de
Ai s, vassal du c*» de Nanuir, 209, s.
Ibkrt dh Cuesmes, frère d'Amand lo
Chambellan, 339 n. 3.
li'onium, Konia.
Ida d'Avesnes, f vers 1205, fille do
384 Table analytique des noms
Nicolas, ép. Guillaume IV, châte-
lain de S.-Omer, 76 n. 1: 78 n. 1;
273 n. 11.
Ida d'Aves:^es, fille de Wéry le
Barbu, ép. Faslié 1er, avoué de
Tournai, 76 n. 1.
Ida, Yda, de Boulogne, fille de Ma-
thieu, ép. 1» Mathieu; 2» Gérard III
de Giieldre; 3» Berthold IV de
Zâhringen; 4« Renaud de Dom-
martin* 90, 12 et n. 4; 250, 3; 260, 5.
Ida de Chiny. fille d'Oiton II, ép. Go-
defroid I^r de Louvain, 100 n. 2.
Ida, Yda, de Louvain, fille du c^e
Henri II {falso fille de Lambert),
ép. Baudouin II de Hainaut, 35, 9,
iset n. 3;45, iôetn. 3;51,i; 55,
s; 57, 5; 78, i5;100n. 2.
Ida, Yda, de Hainaut, fille de Bau-
douin II, ép. Thomas de Marie,
46, 19-, (54, 14); 68 n.i.
Ida, Yda, de Mons, dite de Jauche,
de Jacea, paii- de Mons et de Va-
leneiennes, fille de Gossuin III,
ép. 1» Siger d'Enghien; 2«> Régnier
de Jauche; 3® Baudouin le Caron,
52 n. 4; 53, 7 et n. 1,4; 54, 6; 169,
27 et n. 6; 170,2; 180, 13.
Ida, Yda, de Lens, fille de Gautier,
49, 15.
Ida, Yda, de Marie, fille de Tho-
mas, ép. lo Alard de Chimay;
2« Bernard d'Orbaix, 55, 2-6, 192
n. 5.
Ida. Yda, fille de Godefroi<l le Barbu,
ép. Eustache II de Boulogne, 9 et
n. 5; 10, 8, u.
Ihy, Ihi, dépendance de Havay
(Hain.), 322,10.
iMAiNE DE Looz, fille de Louis I",
2« ép. de Godefroid III de Louvain,
(247, 5) et n. 2.
Ingelheim, Enghelehem, Engelehen,
palatium (Rheinhesseu', 152, 1;
207, 25.
IsAAC l'Ange, empereur de Constan-
tinople, (236 .
ISAAC, Ysaac, de Barbençon, pair de
Mons, ép. une fille de Nicolas II
de Rumigny, 54, 11.
ISAAC, Yma<;, châtelain de Mons,
conseiller et commitito de Bau-
douin IV, fils de Gossuin II, 52
n. 4;80, lo; 337 n. 4.
ISABEAU, femme d'Yves, c^e de Sois-
sons, 68 n. 2.
Isabelle ou Mélisende de Coucy,
fille de Raoul I", ép. i-^ Raoul de
Rouc-y; 2o Henri III de Grandpré,
69. z.\ et n. 2.
Isabelle, fille d'Amaury, roi de Jé-
rusalem, ép. l" Conrad, marquis
de Montferrat, j 1192; 2- (1192)
Henri II de Champagne, 255 n. 2;
286 n. 1.
ISEMBARD DE MONS, fils de GOS-
suin l", 52 n. 4.
Isidore, Ysidorus, 38, i.
Isle-Adam (L'), 91 n. 1. '
Issodunum castrum, Issoudun.
Issoudim, Issodunum castrum, l.io-
dunum (In<ln'), 81, «; 197, c: 310
n. 5. Eudes JI, baron.
Italie, Ilalia, Ytalia, 94,7; 203, is:
207, 13; 248 n. 4; 258, u, si.
IvoN d'Orcq. 274, fi. Frères : Jfan,
Richard, Thierry.
IvoN DE Thumaide, de Tumaidù,
274, 7.
Ivoy (Carignan), Ivois (Ardennes),
201,5.
Liodunum, Issoudun.
IWAN DE Frameries, Iwanus de Fro-
meriis, emptor escarum, 337, 4 et
n. 1.
IWAN DE Gand ou d'Alost, ép. Lau-
rett^ de Flandre, 56 n. 7: 70 et
n. 1. Fils : Thierry.
IWAN, Ywamis, de Valenciennes.
274, 7.
des lieux et des personnes, 385
IwAN DE Wattripont, Conseiller et
commilitn de Baudouin IV. 80, o.
Iwuy, Ivuis fNord). 316, w et n. 4.
Jacea, Jauche.
Jacob, patriarche. 37, 22.
Jacques d'Avesnes, chevalier, fils de
Nicolas, ép. Adelvie de Guise, 53
n. 1,7; 64n. d; 76n. i: 77; 78;
104,6: 109, 28; lit, 19; 114; lio,
«i, 27; 419; 120 et n. 3; 123, 9, 12;
142,6; 145.19; 150, 2«; 151 n. 1;
154, io; 167; 168, 10 et n. 1; 169-
171: 176-179: 182-184; 187, n;
193. 2i; 201.1; 273, 12; 274 n. 6;
277, 15; 329. Knf. : Jac(iues. Gau-
tier, Alice, Malhilde.
Jacques d'Avesnes, seigneur de Lan-
drecies. tils de Jacques, 178 n. 2.
Jauche, Jacea (Hrah.), 53 n. 4. Gé-
rard. Régnier.
Jean sans tekke, Johannes sine \
terra, roi d'Angleterre, f 1216,
tils de Henri II, 83 n. 4; 84, 4; 197,
»: 284 3.
Jean, archidiacre de Cambrai, doyen
d'Arras, élu de Cambrai (1192-
1197^. tils de Hugues d'Antoing,
2.*i6 ei n. 4: 207; 268. 5, 4; 276, le ;
297. li; (300,1).
Jean II, archidiacre et prévôt de
Saint-Germain de w^pire, chance-
lier (i 186) arch. de Trêves (1190-
1212) 202, 9 et n. 4; 232, is: 269.
i::;297, 13. {im. 'ji,.
Jean I", c'^ de Ponthieu. -j- ^191,
273. 3.
Jean 1", c'e de Vendôme, 7 1192.
(273, 1).
Jean de Burscheid. Johannes de
Bursi, J. de W'ilre et de UursckeLh,
ch(.'\ aller, 146 n. 1 ; 147, \ et n. 1.
Jean de Cysoini;, Johannes de Cijsun,
ép. Mabilie de Guines, 195, 5 et
n. 2.
Jean de Golzinne, vassal du c^» de
Namur. 209, 9.
Jean de Hossel (Housset), de Hous-
seel, 274, n et n. 6.
Jean de Luxkmbourg, chevalier, fils
d'Arnoul, 146, 2.
Jean de Monchecourt, Joh. de Ma-
chikart, chevalier, commitito de
Baudouin V, lil,22et n. 3; 328,7.
Jean de Nesle, châtelain de Bruges,
fils de Raoul II et de Gertrude de
Montaigu, 54, 12 et n. 7; 127, 3;
142, i et n. 4. Frères : Conon,
Raoul.
Jean d'Orcq, Johannes de Orca, 171,
ic; 274. c. Frères : Ivon, Richard,
Thiei'ry.
Jean de Rocq, 314 n. 4. Fils : Ber-
nard.
Jean, pair de Mons, 48, 9 et n. 5.
Fille : Marie.
Jean Cornu. Johannes Cornntus,
chevalier, conseiller et commitito
de Baudouin V, f H89, 140, * et
n. 4: 142,22; 151, 9; 165, 13; 203,
3; 213, 18; 217, 29; 218, 7; 223 et
n.6; 224; 232. 2; 244,22:328,8.
Jean, moine de l'ordre de Clairvault,
194. 17.
Jean, ciistos pani, 339, 7.
Jeanne d'Angleterre, fille de
Henri II et d'filéonore, ép. : 1° Guil-
laume IL roi de Sicile; 2° Ray-
mond VI, c'« de Toulouse 83, n. 4.
Jeanne de Flandre, dite de Constan-
linople, fille de Baudouin IX, ép. :
1" Ferrand de Portugal ; 2° Thomas
de Savoie, 334, 3; 339 n. 4.
Jemappes, Gamapia (Hain.), 12, 17;
19, 2:;; 21, ii; 23. s; 25. is. Engle-
bert.
JÉRÔME, Jeroniinus, S., 37, 17.
Jérusalem. Jhenisalem, 37 et n. 5;
25
386 Table analytique des noms
38 et n. 2; 39 et n. 2, 4; 40; 42,
13; 82, 41 ; 120 n. 3; 122, 4; 125, s;
144, 25; 145, j; 164, ît; 165 n. 1 ;
200 n. 2; 206, 2»; 247, 26; 257. 2;
272, 9. Jherosolimitanum regnum :
9, 12; 41,16:43, 15; 82, u; 247, 22
—Jherosoiimitanorum reges : 1, 3.
— Jfieroso limita n a terra : 200,9;
236, 33. — Jhei'osolimitane partes :
272, 16; 284, 2. 7. —Jfierosolimita-
num iter : 92, 12; 200, 9; 236, 35.
— Jherosotimitanus ordo : 235 u
(Godescalc de Morialmé). — Rois :
Amaury I", Baudouin I®', II,
Foulques V d'Anjou {falso Foul-
ques, son fils), Guy de Lusignan,
Godefroid. — Hôpital de Jéru-
salem : 306, 10, 16.
Jesi (marche d'Ancone), 304 n. 4.
Jodoigne, Geldonia (Brab.), 26 n. 5;
219 n. 2; 238,8 et n. 5; 295 n. 3.
JONATAS MaCHABÉE, 38, 11.
JosÈPHE Josephus, historien, 38, is.
JosuÉ, 37, 12.
Judas Machabée, 38, 9.
Judith d'Autriche, tille de Léopold III,
ép. Guillaume, marquis de Mont-
ferrat, 200 n. 6.
Judith de Bavière, fille de Henri le
Noir, ép. Frédéric II, duc de
Souabe, 94 n. 2; 159 n. 7.
Judith de Guei.dre, tille de Gé-
rard 111 de VVassenberg-Gueldre,
ép. Waleran II Payen de Lim-
bourg, 47 n. 2; 100 n. 3; 281 n. 1.
Judith de Souabe, Jutta, tille de
Frédéric II, ép. Louis II de
Thuringc, 272 n. 4.
Juifs, Jiuiei, 38; 131, 2. llérode.
Julienne de Duras, tille de Gislebert,
ép. Godefroid de Monlaigu, 2^^7
n. 3. Fils : Gilles.
Julienne de Rumigny, JuLiana,
fille de Nicolas III, ép. Renaud de
Rozoy, 51, 11 et n. 7; 64, 4 et n. 1.
Juliers, Juliacum, c", 207 n 1. JuLia-
censis cornes (GuiUaume II); 231 , u.
Gérard.
JuRBiSE (Hain.), 274 n. 3; 338 n. 3.
Rahler, Kehlen, Cavelre, Kavelre
(G.-D. de Lux.), 147 n. 3. Ansehne,
Frédéric, Henri, Raoul.
Kaiserswerth Werda (Prov. rhén.,
Dusseldort), 233, 28.
Kamberg, abb. (Prov. rhén., Aix-la-
Chapelle), 159 n. 4.
Kanut. roi de Danemark (1080-1086),
ép. Adèle de Flandre, 18 n. 1.
Keldahgowe, 268 n. 2.
Kempten. abb., 159 n. 4.
Ke.rinen, Kari^fien, Querenaing.
Kirchheim-Bolanden, Bollanda (Pa-
lat. bav.). Philippe, Werner.
Kirepere, Kirchberg.
Kirchberg, Kirepere (Prov. rhén.,
Coblence), 152, 7.
Kivimœ, voir Beaufort, 176 n. 3.
Komburg, abb. (Wurtemberg), 159
n. 4.
Konia, Iconium (Anatolie). Sultan :
236. 18.
Kruschwitz (Pologne), 45 n. 1. Év. :
Baudouin II de Hainaut?
Kuch, Cuvk.
La Bassée, voir Bassée (La).
La Falize, voir Falize (La;.
La Fore, voir Fère (La).
La Ferté-Milon, voir Ferté-MiloniLa).
La Flamengrie, voir Flamengrie (La).
La Grange S.-Arnoul, voir Grange
S.-Arnoul (Ui).
La Hamaide, voir Hamaide (La).
Lalaing, Lalen (Nord), 173, i«; add.
et corr.
des lieux et des personnes, 387
Lalen, Lalaing.
La Longueville, voir Longueville
(La).
Lambekinus de Reninghe, chevalier,
171, 1*.
Lambert I", c»« de Louvain, f 1015,
35 n. 3; ^253 n. 5.
Lambert II, c'^ de Louvain, 35, lo
et n. 3 (falso pour Henri II); 44, i
et n. 1.
Lambert, c^e de Louvain, falso, i"!,
n. 1.
Lambert, c*® de Montaigu, -j- v. 1147,
ép. tille de Simon d'Alsace, 56
n. 7: 124 n. 6; 238 n. 4. Enf. :
Godefroid, Gertrude.
Lambert de Liège, voir Lambert de
Montaigu, 56 n. 7.
Lambert, abbé de S.-Ghislain, 196, 7.
Lambertus Haverec, ép. Heluidis,
342, 1.
Lambert, serviens du c*« de Flandre,
180, 6.
Lambert oatiarius, 339, i*.
Lambertus Mohier, 340, le, i8.
Lambert, 322, s.
Lambres, Lambres (Nord). Etienne.
Landas, Landast (Nord). Arnoul,
Gérard.
Landrecie?, Landreciœ, castrum
(Nord), 77, s; 121,6; 170, 20; 171.
8 et n. 3; 177 n. 4. Jacques.
Landricus, 341, 21.
Landricus, s., 18, 16.
La Neuville-Roy, voir Neuville-Roy
(La).
Laon, Laudunum (Aisne), 122, 22;
179, 3. — Laudunensis ecclesia :
122, 24; 123. 7. S.-Vincent. —
Laudunenses hnmines : 128, 4.
Év. : Barthélémy, Gautier, Roger.
Élu : Gautier, trésorier.
Laonnois, Laudunesium, 58 n. 6,
184, 34.
Laroche, Roka, Rocha, c** (Lux.), 62
10 et n. 4; 70n. 4;77, 15etn. 4;
151. 1, 13 et n. 1; 162, u; 232,8;
242 23; 245, 19; 250, 22; 251, 4, s;
252 n 3 Henri. — Mathilde.
Larochëtte, Roketa, Rupes castrum
(G.-D. de Lux.), 146 n. 6. Arnoul.
Lassigny, Lachenis, Lascheni (Oise),
87,* 6 181, 16; 182, 28; 276 n. 5.
La Tour, voir Tour (La)
Latran, Lateranus{2i Rome), Concile,
125 n 4; 1-26,4.
Laudunesium, Laonnois.
Laurent, S., 194, 22.
Laurette, Laureta, de Flandre, fille
de Thierry, ép. : 1^ Iwan de
Gand: 2° Henri II de Limbourg;
3» Raoul I®*" de Vermandois;
40 Henri l'aveugle de Namur, 56
n. 7;70etn 1,'4. 82,7.
Laurette, Laureta, de Hainaut, fille
de Baudouin V, ép. : 1» Thierry
d'Alost; 2*^ Bouchard de Montmo-
rency. 62. 7; 70. 6; 71 et n. 3;
95,4': 112,10; 117 n. 2.
Léau (Brab.), 295 n. 3.
Le Cateau, voir Gâteau (Le).
L'Écluse, voir Écluse (L').
Leeuw-S. -Pierre (Brab.), 139 n. 1.
Legnano (Italie), 125 n. 4.
Leiningen, Leninghœ (Palat. bavar.).
D« (Emicho) : 202, 13.
Lek, cours d'eau (P.-B.), 7 n. 3.
Le Maisnil, voir Maisnil (Le).
Lembecq, Lembecha villa (Brab.),
27 n. 1; 143, :; et n. 3; 144, is;
145; 165,2; 167,17,23; 168, 11 et
n. 1; 184, 2i; 187,7; 191,2; 244,
1 et n. 1.
Leinburch castrum, LeDibor, Lim-
bourg (Liège).
Le Mesnil, voir Mesnil (Le).
Leninghœ, Leiningen.
Lens (Hain.), pairie de Mons, 36 n. 2;
53 n. 1 ; 274 n. 3. Eustache, Gau-
tier. — Ida, Marie.
388
Table analytique des noms
Leodium, Liège.
Léopold III. margrave d'Autriche,
1 1136, ép. Agnès de Franconie,
200 n. 6. Fille : Judith.
Léopold V, Lupoldus, duc d'Au-
triche, t li9^, 156, lo; (157, u);
284, 8, 13.
Le Puy, voir Puy (Le).
Le Quesnoy, voir Quesnoy (Le).
Le Rœulx, voir Rœulx (Le).
Leschierœ, Leschieres, Lesquielles-
S.-Germain.
Lesquielles-S.-Germain. Leschierœ,
Leschieres (Aisne), 78, s; 87, g;
116,1*; 120. 13; 121,3, il.
Lestinœ, Lestinœ in monte, Estinnes-
au-Mont.
Le Thour, voir Thour (Le).
Leuze, Leiisa, castrum (Hain.), 76
n.l; 121,6; 170, îo, 171, 7 et n. 3.
Lexhy, dépendance de Horion-Hozé-
mont (Liège), 3i8 n. 2.
Lewarde, Warda S. Remigii (Nord),
166, 7 et n. 1; 172, is; 176, ît;
194, 5.
Liernu, Liernuth (Namur), 228, 8;
234, 6; 279, 2.
Liernuth, Liernu.
Lierre (Anvers), 295 n. 3.
LiBERT d'Elsée, Libertus de Lissi,
chevalier, commilito de Baudouin V,
328, iset n 2, addit. et corr.
Liège, Leodium, 65, *; 108, ic; 155,
17; 188, is, 17 et n. 3; 205; 231
n. 4; 233, s, e; 238, i; 275, i7;
278; 280, 28; 299, 19; 304, 2; 309,
10; 313, 17. — L. episcopus : 10, 3;
11,22; 12, 13; 48,*; 100, 3; 189,21;
234, 10; 253 7 et n. 4; 278, 20. 300.
10; 303 n. 1, 3. — L. episcopatus :
216, 3; 261, 16, 23; 264, 11; 268, 12;
269, 20. 2i; 270, h; 28 1,21; 283, 13;
289, 2, 7; 296, 6; 298,7; 299, 20;
304, 3, 12. — L. ecclesia : 11, n;
12,1,7; 13; 14; 15,1; 16, i; 43;
48, 3; (55, u; 205, 15; 237, 21; 288,
12; 289, 19; 298,10; 300; 30^,22. 2*;
311, 3. — L. terra : 281, 27. —
L. canonici : 287, 23; 298, *, 12;
299. 16; 302 2*. — L. clerici : 289,
13; 297, 1. — L. sedes : 283, 22. —
L. capitulum : 257, s; 330, 2. —
L. justitia : 14, 2*. — Diocèse de
Liège, 52 n. 1. — Avoué de S -
Lambert, 52 n. 1. — Év. : Albert
de Cuyk, Albert de Louvain, Albert
de Rethel (élu), Baldéric II, Henri
de Verdun, Hugues de Pierrepont,
Obert, Raoul de Ziihringen, Si-
mon de Lirabourg, Théoduin. —
Église : S^e-Marie et S.-Lambert.
Lieser, Leasura, rivière, affluent de
la Moselle, 46, 12 et n. 2.
Liessies (Nord), 328 n. 2'.
Ligne, Linea (Hain.), 53 n. 6. Gau-
tier, Thierry. — Mathilde.
Lille, Insula (Nord, 101, 10; 121, is;
164. 19; 263, 25. Prévôt de S.-
Pierre : Gérard de Messines.
Lillers, Lileirs (Pas-de-Calais), 81,
10, 15.
Limbourg, Lemborch castrum, Lem-
bor (Liège), 43; 47, 5; 239, 17; 283
n. 1. Duces de Lemborch, 251, 9.
Henri I^r, II, III, Henri (Hls de
Henri lUj, Waleran !«', II, III. -
Marguerite.
Limont-Fonlaine, Fontanœ (Nordj,
53 n. 7. Foulques, Gautier, Gau-
tier fils, Guy.
LisiARDUS DE Nouvelles, 338, 2, s.
L'isle-Adam. voir Isle-Adam (L').
Lissi, ErlLsiœ, KIsée. Liberl.
LU'TGARDK DE LUXE.MB0LK(1, f ^^•
1170, tille de Guillaume, ép.
Henri II de Grandpré, 62 n. 5; 63,
8 et n« 4; 69 n. 3.
LlUTGARDE DE SULZBACH, fille de
des lieux et des personnes. 389
Béronger. ép. : 1^» Godefroid II de
Brabant; 2» Hugues de Das bourg,
189n. 4;557n.'6.
LiLTPOLD DR RoTELEN, év. de Balc
(1191 ?-1213j, 269. 17.
Li?y-?ur-rOurcq, Vaduin dô Lisi
(Seine-et-Marne), 108, i3.
I.obbes (Hain.) Lobicnsis ecclesia :
20, 5; :]4 n. 1; 313, is. le et n. 5.
Baudouin de L. — Abb : S -Pierre;
S.-Ursmer. Abbé : Ainoul. Prévôl:
Oilardus.
Lombardie, Lumbardia, 262, 4.
Lombards, Lumbardi, 125, 20.
Luinnii'nsis pagus, 73 n. 4.
Londres, Londo)ium civitas (Angl.),
247, H.
Longueville (La) iNord), pairie de
Mons, 36n. 2; 53 n. 1.
Looz, Los, c'*' (Limb.). 253, 3, e el
n. 4. Arnoul \^', Ualdéric II, év.
de Liège, Gérard, Giselbert,
Louis 1er. — Adélaïde, Imaine.
Lorraine, Loerainne, 16, n. 1.
Lorrains, 16 n. 1.
Lorsfh, Lorcensifi abbas (liesse) (159,
2)et n. 4; (269, i»).
Los, Looz.
LoTHAiRK I", empereur, 22 n. 1.
LoTHAiRK m DE Sui'PLiNUL'KG, empe-
reur, 43 n. 8;44n. l;93n. l; 98
n. 4.
LOTHAIRE DE HOCUSTADEN , clerc,
prévôt de Bonn, prévôt de Coblence,
chancelier impérial, 270 et n. 1;
275, 1.S 278; 279. 20; 280; 281;
283, H, n; 287,24; 289, 21. Frère :
Thierry.
Lotharingie, Lot/iaringia , Lotha.
ringia, 9, 1; 13, 2; 18 n. 3; 20. 25;
43, 14; 160, 9; 174, 21 ; 196, 12; 251
n. 4. Vtraque Lotharingia : 187,
22; 184 n. 1. Durs : Galbert,
Gothelon, Waudru.
Louis VI, roi de France, tils de
i*hilippe P'", ép. Adélaïde de
Savoie, 69 n. 1; 188, i et n. 1 ;
200 n. 6, 7; 286 n. 1. Fils : Henri,
Louis VIL l'ierre I»"" de Courtenay,
Robert I»"" de Rraine.
Louis VII, roi de Frnnce, f 'liSO, fils
de Louis VI, ép. : !« FJéonore de
GuyeiHie; 2" Constance de Caslille ;
3" Alix de Blois, 41 n. 5; 83, 5 et
n. 3; 84. is et n. 3; 85, is; 88; (90,
23); 102, 27 et n. 5: (103, i) et n. 1;
110 7 et n. 3; 112, 17, ah; 113, lo;
119, 5; (122, 25); 123; 125, le; 127,
9; 128; 129, 9. 17; 130, 27; 135 n. 3;
224 n. 2; 286 n. 2; 329, 9. EnL :
Philippe II, Alix, Alix, Marguerite,
Marie.
Louis VIII, roi de France, fils de
Philippe Auguste et d'Elisabeth de
Namur, 199, 22; 259, 29; 264, 4;
271, n.
Louis I^"", duc de Bavière, tils
d'Olton de Wittelsbach, 159 n. 5.
Louis III, ct« de Chiny, fils d'Albert,
201,i4eln. 3.
Louis I", et- de Looz, 239 n. 3. Fils :
Gérard.
Louis IL landgrave dp Thuringe,
1 1172, ép. Jutta (fille de Frédé-
ric II de Souabe), 272 n. 4. Fils :
Louis III.
Louis IIL landgrave de Thuringe,
1 1190, fils de Louis II, (156, «) et
n. 9; (157,20); (272, 21) et n. 4.
Louis de Fresne, conseiller et coïm-
milito de Baudouin IV, 80, «; 95,
21 ; 116, 2; 170, 2; 214, 5. Fils :
Louis. Frère : Charles.
Louis de Hainaut, fils de Bau-
douin II, 35 n. 4.
Louis de Lummen, avoué de Hesbaye,
51 n. 9.
Louis de Sponheim, fils de Raoul,
152, 8 et n. 5.
Louvain, Lovaniiim (Brab.), 205, 3;
390 Table analytique des noms
29 j n. 3. — Lovaniensis comita-
tus : 252, 13. — L. cornes, L. comi-
tés : H, k\ Un. i; 143 11. 4; 251,
10. — L. dux ; 60, 4; 82 n. 5; 90, le
et n. 6; 138, i, s. — Albert, Lam-
bert 1er. n, Henri, Godefroid I^r,
11, m, Henri 1", Godefroid (fils de
G. 111), Guillaume. — Ida.
Louvignies-Quesnoy (Nord), 472 n. 6.
Louvroil, Lovroles (Mord). 318 n. 1;
319 n. 1.
LovELLUS DE Chatillon . 273. 9.
Frère : Guy.
Lucius 111, pape (1181-1185), 26 n. 7.
LuDEMAR DE ViENiNE-LE-CHATEAU, che-
valier, 167, 1. Frère : Geoffroy.
Luihgau, pagus. C^ : Frédéric.
Lummen (Limb ). Louis.
Luneburg ( Hanovre >, 84 n. 4.
Luxembourg, Lusceleborch castrum
(G.-D. de'Lux.), 62, is, 69, c; 70
n. 4; 104,17; 145.26 si; 151, i» et
n. 1; 152, io; 163, i; 207, 21; 242,
23. — L. comitatus : 63. 152, u. —
L. terra : 103, 17; 155. 22. — L.
* cornes : 61 n. 1 ; 63 n. 2; 151 n. 1.
— Bur ganses de L. : 145, 31. —
Cte=* : Conrad 1", II, Lrmesinde,
Guillaume, Henri, Thibaut de Bar.
Waleran. — Avoués : Hesselo de
Brelmgen. Arnoul, Arnoul (fils de
Wéry), Jean, Wéry. — Liuigarde
Mabilie de Gi'i.NES. fille de Bau
douin 11. *|). Jean de (^xang, 195
n. 2.
Mâcha BÉES, Machabei, 38, e.
Machelen, Mabhilinœ iFl. orj; Uii
vier.
Machini, Macquigny.
Mâcon. O^ : Etienne, Gérard. Guil-
laume IV.
Macquigny-sur-l'Oise, Machini (Ais-
ne 1, 134, 21.
MaDELBERTA, S"«, 18, 18.
Maestricht, Trajectum supra Mosam
(P.-&., Limb.), 16 n. 1 ; 95, 12 et
n. 3; 98, 13 et n. 4, 5; 99,2; 233,
2s, 27; 278. 28; 288, 14 et n. 4; 303,
17; 307, u.
Maffles, Mafflœ, 26, 15 et n. 7.
Magdebourg. Magdeburgensis archi-
episcopus, 158, 1 fWichmann).
Magdelgarius, Vincent, S.
Maine, c'^ Hélie. — Ermentrude.
Maini (?). Raoul.
Mainvault, Mainwaut (Hain.). Gilles,
Nicolas.
MaLmil :?). Hellin (1142), Hellin
(1244).
Maisnil (Le) (Nord), 274 n. 4.
Maie, Mala mansio, à S^e-Croix (Bru-
ges), 298, 3.
Malines. Maslinœ (Anvers). M. eccle-
sia, prepositura et abbatia. Gode-
froid, 331, 32.
.ValUinia nemus, .Marlagne '.Namur .
Manassès m, Manasserus, c^e de
Rethel, f vers 1200, fils de Gon-
thier et de Béatrice de Nainur. 65,
isetn. 2; 141, 17; (144, 2 ; 166, is;
167 n. 5; 196.2 et n. 2; .225, 1 ;
(257, 9); 329, n, 30.
Manassès, père de Walo, 340. ^s. .
Manguntia, Magnncia, Mayence.
.Marchais (Aisne. 87, i».
xMarchiennes, abb. (Nord), 50 n. 3.
Advocalns Martinensù : Régnier.
Marchip«>nt, MorcinpoiU (Hain. et
Fr. Nord), 105, 28 et n. 3. — Aguu
de M. (h; Hongneau) : 336, i6 et
n. 5; 340,21.
Marguerite de Blois. religieuse a
Fontevraull, tille de Thibaut IV.
41 n. 8.
Margleiute de Blois, fille de Thi
baul V et d'Alix de France, ép. :
des lieux et des personnes. 391
1" Hugues III d'Oisy; 2» Otton II,
(•le de Bourgogne; 3*^ Gautier
d'Avesnes, 276, i9 et n. 9; 297
n. 1.
Marguerite de France, fille de
Louis VII et de Constance de
Castille, ép. : 1" Henri au Court
Mantel; 2» Bêla, roi de Hongrie,
84 n. 5; 110, 7 et n. 3; 273 n. 7.
Marguerite de Flandre, f 1194,
fille de Thierry, ép. Baudouin V,
2, 15; 91, 12; 96,19; 99, ii et n. 4;
100, il ; 101,6, lo; 102,18,21; 103,
4,3; 106,5; 108, 1; 114; 121, 20;
129,19; 130,9; 142 n. 4; 144, 13;
150, 9; (164, 21,25;; 174, g; 225. 5,
16; (226, 11); 248.29; 254, is; 259,
4; 262. 24; 263, 6; 264, is; 265, 21;
275, 10 ; 276, 2 ; 229, 9 ; 298; 299. s;
300, 22; 311, 23, 25; 315, 7; 318;
321,12; 331,13; 342.
Marguerite de Flandre, dite de
Constantinople, comtesse de Flan-
dre, fille de Baudouin IX, 339 n. 4.
Marguerite de Limbourg, fille de
Henri II, ép. Godefroid III de Lou-
vain, (100, is) et n. 3; 239 n. 5;
247 n. 2; 257 n. 5; 281 n. 1.
Marguerite, chanoinesse de Mons,
fille de Renier, l'échanson, 337, 13;
338, 5.
Marie de Hlois, fille de Thibaut IV,
ép. Kudes II, duc de Bourgogne,
(41,6) et n. 6; (89, n); 132 n. 6;
203 n. 1.
Marie de Boulogne, fille d'Éiienne,
abbesse de Romsey, ép. Mathieu
de Flandre, (901 et n. 2, 3.
Marie de Champagne, fille de
Henri I", ép. Baudouin VI de Hai-
naut, 50 n. 4; 103, s et n. 2; 126,
18; 133, 3 et n. 2; 191 et n. 2, 3;
192, 14, 16; 332, 1; 340, 15.
Marie de Crascol, 338 n. 3.
Marie de France, fille de Louis VII
et d'Éléonore de Guyenne, ép.
Henri I^^ de Champagne, (83, 6-7) et
n. 3; (89. 2-i); (102, 27) et n. 5;
126,20; 132,7,23; (191, 7,12); 192,
4; (217, 16, 20) ; 224 n. 2.
Marie de Lens, fille de Gautier,
49, 13.
Marie, tille de Jean, ép. Eustache Y^
duRœulx, 48n. 5; 49,2.
Marlagno. Maliania nemus, bois, près
de xNamur, 220, 13 et n. 2.
Marie, Maria f Aisne), 68, 19; 88, 3.
Thomas. — Ida.
Marly, Madiz (Nord). Sawardus.
Martel, Martellum burgus (Lot),
150, 7.
Martin, clerc, fils de Ghislain,
340, 12.
Martinensid advocatus, voir Mar-
chiennes.
Masau, c'% 47 n. 3; 253 n. 1.
Maskelinœ, Machelen.
Mastaing (Nord). Le seigneur de M.,
pair de Valenciennes. 169 n. 6.
Mathieu III, q>* de Beaumont-sur-
Oise. -{- 1208, ép. Aenora de Ver-
mandois, 86, i4 et n. 2; 91, 1; 124,
5 et n. 2.
Mathieu de Flandre, t 'll'^3, che-
valier, ci« de Boulogne, fils de
Thierry, ép.: l^Marie de Boulogne,
2» Aenora de Vermandois, 86, 12,
14 et n. 2 ; 90 et n. 2; 99, 13; 113, 4;
121, 21; 139 n.l; 249 n. 4; 279
n. 3; 285, 4. Filles : Ida, Mathilde.
Mathieu II de Montmorency, cheva-
lier, -j- 1230, fils de Bouchard et
de Laurctte de Hainaut, 71, 15 et
n. 3; 112, 14.
Mathieu d'Arbre, .)/. de Arbro, 274,
8 et n. 3.
xMathieu de Reckingen, 147, s.
Mathieu de Walincourt, chevalier,
fils d'Adam, 74 n. 2; 111, 26; 142,
11; 273, 3. Frère : Baudouin.
392 Table analytique des noms
Mathieu, 4°' ép. d'Ida de Boulogne,
90 n. 4.
Mathieu, évangélisle, 38, 22.
Mathilde d'Angleterre, fille de
Henri ^^ ép. Geoffroy V Planta-
genet. 83 n. ±
Mathilde d'Angleterre, fille de
Henri II, ép. Henri le Lion de
Saxe, 83 n. 4; (84, s) et n. 3.
Mathilde d'Anjou, fille de Foul-
ques V, 82 n. 7.
Mathilde de Berlaimont, fille de
Gilles de Chin et de Damison de
Chièvres, cameraria du Hainaut,
ép. Gilles de S.-Aubert, 58 n. 8;
59;60, 8;llo. i;336n.2.
Mathilde de Béthune, fille de Guil-
laume I", ép. Evrard III Radou,
56, 9 et n. 5.
Mathilde de Blois, fille de Thi-
baut IV, ép. Rotrou III, c^e du
Perche, (41, e) et n. 8; (89, is).
Mathilde de Boulogne, fille d'Eus-
tache III, ép. Etienne, roi d'An-
gleterre, 41 n. 10.
Mathilde de RouLOciNE, fille de
Mathieu, ép. Henri I", duc de Bra-
bant, 90, 15 et n. 6; 131), 6 eln. 1;
249 n. 4; 452 n. o; 279 n.3; (285.
5); 332, 2.
Mathilde de Bourgogne, fille de
Raymond, ép.: 1^' Eudes II, baron
d'Jssoudun; 2<> Gui de Nevers;
3" Pierre-de Flandre; ¥ Robert II
de Dreux, (81, 11) et n. 4; 115, 12;
286 n. 1.
Mathilde de Flandre, fille de Bau-
douin V, ép.: 1° Gerbodo; 2o Guil-
laume de Normandie, 8 n. 2; 36
n. 4; 40, 21, «3.
Mathilde de Flandre, religieuse à
Fontevrault, fille de Thierry, (91,
9) et n. 4.
Mathilde de Laroche, fille de Henri,
ép. : 1" Thierry de Walcourt;
2o Nicolas d'Avesnes, 76 n. 1 ; 77 et
n. 5; 119 n. 2; 146 n. 2; 151 n. 1.
Mathilde de Ligne, 50 n. 1.
Mathilde de Mons, fille de Gos-
suin III, ép.: 1° Gautier de Ligne ;
2« Gautier de Fontaine, 53, 9; 120
n.3.
Mathilde DE Nevers. fille de Pierre II
de Courtenay et d'Agnès de Nevers,
fiancée à Philippe de Hainaut,
(285,27); 286 et n. 1,5.
Mathilde ou Thérèse de Portugal,
dite reine, fille d'Alphonse le', é[).:
1° Philippe d'Alsace; 2» Eudes III,
duc de Bourgogne, 164, i* et n. 1 ;
193,13; 249,' 1,2; 259; 263; 264;
271, ic, 19; 290, 28 et n. 5; 329, 35.
Maubeuge, Melbodium (Nord', 19, 2;
56, 7;' 114. 12, 14; 173, 2; 284.22;
314 n. 4; 318; 319 et n. 1. — Mel-
hodiensis eccLe.sia : 46, 22 : 263, 1 ;
317, 17; 318, 15; 331, 5.-3/. îwna-
gium : 175, r;.— M. sacerdos : 326,
i. — Henri, Simon. — ÉgUses :
Sainte-Aldegonde, Saint-Pierre et
Saint-Quentin.
Maurienne, Morianna (Savoie), c".
Humbert III de Savoie.
Mayence, Manguntia, civitas, Ma-
guntia, Maguncia (Hesse). 151, 23;
154,53; 155. 24; 158 n.3; 159 n.3;
460,11; 206,8; 228, 21,25; 343,7.
— Ctiria M. : 454, 33 ; 496, le. —
M. archiepiscopm : 65; 237, 23. —
Conrad, Rodolphe de Zâhringen,
élu.
Meaux, Meldis (Seine-et-Marne), 128,
13; 429, 2.
Mein, Mogus, riviôre, aftluent du
Rhin, 92, 25; 227,;;.
Meisenburg, Meseborch (G. D. de
Lux.), 147 n. 7. Gautier.
Meissen. Mime, manjuisat (Saxe).
Marchio. 460, 1 (Otlon le Riche);
252, 6 (Albert le Superbe).
des lieux et des personnes. 3cyi
Melbodium, Maubeuge.
Melchisedech, roi, 37.
Mélisende pe Crécy, fille de Guy,
ép. Thomas de Marie, 185 n. 2.
Mélisende, fille de Baudouin II, roi
de Jérusalem, ép. Foulques V
d'Anjou, (82, 12) et n. 7, 9.
Menis n'L'sELDiGEN (Pierre?), cheva-
lier, fils de Roger, 447, 3 et n. 5.
Méran, Méranie (Tyrol). Maison :
277 n. 2. Agnès-.
Merlemont, Merlemons, castellum
(Namur). 228. 10 et n. 4: 235, s;
244, li. Henri.
Merlo (Oise). (Guillaume.
Méru (Oise), 91 n. 1.
Merwcde, cours d'eau (P.-B.), 7 n. 3.
Meseborch, Meisenburg.
Meslin rÉvêque.^eh>i(^Hain.).115.26.
Me?nil (l.ei. Pierre.
Messines, Mescinœ (FI. occ), 91, 9 et
n. 3; 121, 2">. Ger ardus clericus de
Meacinù.
Metz, M ('.lis civitas (AIL. Lorr.),
104, i. Meiemis reyio : 187, 23 : 188
n. 1. — M. episcopus : 158, 6 (Ber-
told); Albéron III.
Meuse. Mosa, 98, 13; 223, 19, 29; 228,
3etn. 1; 231, 11 et n. 4; 234 n.l;
253, 4; 301, 26.
Milly, Milli (Oise), 88. s; 181, le;
183, i.
Mir.ON II, ct« de Bar-sur-Aube, ép.
Agnès de Braisne, 69 n. 1.
Min.se, Meissen.
Minzenberg, Minsenberch (Hesse).
Conon.
Mirwaldum castrum, Mirwart.
Mirwarl, Mirwaldum castrum {Lux.).
10, ii.
Mogus, Mein.
Moha, Musau (Liège). Honor Musau :
295, 9, 10. Albert de Dasbourg.
Momignies, Mominiœ, Mommegnies
(Hain.), 193, 1 etn. 1.
Monasteriolum supra mare, Mon-
treuil-sur-Mer.
Monasterium, Munster.
Monceau-Saint-Vaast, Moncellum
(Nord), 173, 20.
Moncel, Belmoncel, hameau d'Har-
mignies (Hain.), 172, 23 et n. 5;
176, 4, 23.
Monchecourt, Maicicort, Malcicort,
Maucicort, }fachikort (Nord), 111
\ n. 3. Gérard, Jean.
I Mons, Berg (Prov. rhén).
I Mons, Montes, castrum (Hain.), 2;
I 3, 2; 12, 16 ; 13,4; 15, 11, isetn.2,
I 4;17,7etn.3, 19,23:20,23;23,6
; etn. 6; 24; 25 n. 2; 28 n. 2; 29
I n. 4; 36, 13; 53, i; 55, 11; 67, 8;
69,10-, 74; 79. 10. 96,8; 104, 13, 1.=!;
105; 116,20; 126, -21; 129, 19; 144,
13; 150, 12, 16; 169; 170, 15; 172,
n; 176, u; 193.24; 210,5; 211,8,
i7;212, 3; 214,20; 215,13; 234,29;
: 254, 21 ; 268, 8 ; 292. u, 13 ; 295 n. 3 ;
' 298, 3; 306, 12. 308,12, 17; 309, 20
\ et n. 2; 310, 15; 312, 21; 325,24;
330, 14, 17; 336, 16; 340, is. —
Montensis villa : 30; 320, 24. —
M. dowinatio : 335 n. 1; 336;
341 , 5. — M. cornes ; 3, 1 ; 22, 1 ;
32, 4, 17. — M. castrum : 3, 9; 36,
1, 5; 72, 22; 74, 16; 143, 9; 169, 20;
174, 4; 185, 9; 193. 2. — M. eccle-
sia : 4, 20; 12. io;20, 8;23, 6; 24.
t; 26, 1; 57, 0; 73, is; 74; 204,
21; 263, 1; 306; 322, s; 325, 4, 19;
332, 9. — M. parrochia : 23, u. —
M. nemus, nemora : 31, 23 ; 338, 15.
— M. abba tissa ; 22, 9 : Oda. —
M. mensura : 313, 9. — M. scabini :
25. — M. villicus 25 et n. 1.:
' Gillebert, Harduin, Hardain. —
j M. ivarescagium : 340, 5. —
I M. panitarius : 340, 7. — M. sacer-
j dos : 326, 24. — M. scutellarii :
I 341 . 27. — Pairs de Mons : 36 n. 6 ;
394 Table analytique des noms
53 n. 4 ; 169, 25. — Châtellenie de
Mons:36n. 6;335n. î2;336n.5;
337 n. 4. — Châtelain : 44, 11 ; 52
n. 4; 343. 16. Baudouin. Isaac, les
Havre. — Abb. : S. -Germain,
S. -Pierre, S'*-Waudru (342, s).
— Prévôt : 303, *; 335,5, u. Gisle-
bert. — Chapelle S. Servais. —
Famille de Mons : 337 n. 4. Bau-
douin; Gossuin P^ II. III, IV;
Henri; Isaac; Isembert; Nicolas.
— Aélis, Agnès, Béatrice, Ermen-
garde, Ermentrude, Ida, Malhilde.
Rixa.
Mons Bliard. Montbliard.
Mons Ferratus, Montferrat.
Mons Fortis, Montfort.
Mons Leherius, Montlhéry.
Mons Morenciacus, Montmorency.
Mons S. Remigii, Estinnes-au-Mont.
Mons S. Wiberti, Mont-S.-Guibert.
Mons Setes, le Septimer.
Montaigu. Mons aciitus, à Marcourt
(Lux.), C*. U, "26; H n. 4; "237
n. 3; 238 n. 2; 304 n. 4. Conon,
Gilles, GodelVoid, Lambert. —
Gerberge, Gertrude.
Montbard, Montbar (Côte-d'Or), 408,
20.
Montbliard, Mons Bliard (Hain.),
317, 26.
Montdidier, Monsditdiers, Monsdi-
dier (Somme), 87, 6j 136, e, 21;
437, 1, 28; 138; 181, le; 183, 21.
0« : Hilduin.
Montferrat, Mons Ferratus (Italie,
Alexandrie). Marquis : Conrad,
Guillaume.
Montfort, Mons Fortis (Seine-et-Oise),
46, 2! et n. 7. Amaury III (f 1089),
IV (t 1137). Simon IV. - Bertrade.
Montignies lez-Lens (Hain.', 5, s et
n. 3.
Mofitinium, Montignies lez-Lens.
Montlhéry, Mons Leherius (Seine-el-
Oise), 194, 20.
Montmorency, Mons Morenciacus
(Seine-et-Oise). Bouchard, Ma-
thieu II. — Alice.
Montreuii-sur-Mer, Monasteriolum
supra mare (Pas-de-Calais), 183, 19
et n. 5.
Mont-S.-Guibert, Mons S. Wiberti
(Brab.), 187, 5.
Mordmeiz, Morialmé.
Moretania castrum, Mortagne.
Moreuil, Moru£t (Somme), 88, 2;
183, 6.
Morialmé, Morelmeiz (Namur). Go-
descalcus, Nicolas de Condé, sire
de M.
Morienval (Oise), 88, 12.
Morlanwelz, Morlanwes, Morlain-
weiz (Hain.), 48 n. 5; 49, 1;
173, 26.
Mortagne, Moritania castrum, More-
lanea (Nord;, 195, u et n- 4; 276,
7 Arnoul, Baudouin, Evrard Ra-
dou 1«^ II, III.
Mortalis IJaya, 15, u.
Morteruels, silva Morteruel (à Har-
bignies. Villereau, Nord), 80, s et
n.'l.
Mo,sa, Meuse.
Mosain i?), Mozet, 209 n. 3.
MoseLdingœ G.-D. de Lux.), 146
n. 1. Henri de llam.
Mosellane, 188 n. 1.
M-" '"lie, rivière, atîluent du Rhin,
4(5 n. t.
Mosun, Mou/on.
Mout'hy (Oise).-Ma.
Mouzon, Mosun (Ardennes,, 2D4^ s
et n. 1.
MoYSE, patriarche, 37, 20.
Mozet, Mosain (?) «Namur). Guil-
laume.
Munster, Monasterium Westphalie),
des lieux et des personnes. 395
Év. : 159, < (Hermann de Katzenel-
lenbogen).
Musau, Moha.
N
Naast, Nasta (Hain.). Amand.
Nabuchodonozor II, yabugodono-
sor, roi de Babylone, 38, i et n. 2.
Namur, ^amurcum castrum, civitas,
villa, burgtis, 10, lo ; 67 ; 145, le ;
151, h; 155,17; 198, i, s; 507, is;
208, 49 ; 216, 18, 23 et n. 1 ; 217. si ;
218, 5, lo; 219-221; 223, 4, îô;
241, 7; 242, 2i; 245, 12; 250, 21;
254, u; 285 n. 3; 293, 23; 294;
295 n. 3; 298, 15; 299, 300, 25.-
yamurœnsis comitatus : 34, 2; 64,
12; 70 n. 4; 112, 13; 251, s. - .Va-
murcensis, Namiirci terra : 62, is;
186, 6; 209, 21; 215, 16; 216, 2;
251, 4; 293, 24; 302, w, 309, 27. —
y. dominium : 302. 22. — N. here-
ditas: 208, 1. - iV. honos : 221,
22; 232. 7; 244, 26. — A', dignitas :
262, 16. — y. marchia : 212 n. 3;
230 n. 1 ; 232, 2»; 251, i*; 262, is,
22; 299: 329, :;; 331, is.-iV. mar-
c/170 ; 220 n. 3; 229, 55 . 230; 232,
2i; 255, 4; 301> n. 3. — Namurois :
228 11. 1; 252 n. 3; 285 n. 3. -
Namurois, !Samurcenses : 186, 20;
219, 18. Albert, II, III; Albert, tils
de Godefroid; Godefroid; Henri.
- Alix (fille d'Albert III). .Alix ^fille
de Godefroid), Béatrice, Clémence,.
Elisabeth, Ermesinde, Flandrine,
Uaelendis. - Églises : S.-.Vubain,
S. -Pierre. S. -Servais, S'«-Marie.
Nancy, y and (Meurthe-et-Moselle),
dux de N., 82 n. 5; 160, 2.
Simon II.
Naples, Seupolis civitas, duché
(Italie), 65 n. 2 ; 260, le. Roger II
de Sicile.
Nassau, Nassoa (Ail.). O^ Robert.
Nasta, Naast.
Navarre, royaume. Sanche VI. —
Bérengère.
Neapolis, Naples.
Neede(P.-B.), 57n.8.
Nesle, Ni gel ta (Somme), 57, 2; 87, 9.
— Dominium Nigelle : 127, 2. —
tlonor yigellensis : 125, 1. —
Conon, Jean, Pierre, Raoul II,
Raoul III, Yves. — Yolande.
Neufchûtel - en-Bray (Driencourt) ,
(Seine inf.), 90 n. 8.
Neu-Honibach , Hornebac (Palat.
bavar.). Abbatia.
Neuland, Nova terra, Oberneuland,
près de Brème, 84, 13 et n. 4.
Neumagen, yiumaia (Prov. rhén.,
Trêves), 147 n. 6. Hermann.
Neuville-Roy (La), Nova villa Régis
(Oise), 138, 29.
Neuville- Viiasse, Nova villa (Pas-de-
Calais). 157 n. 2. Baudouin, Eus-
tache.
Nevers, Nivernœ (Nièvre), 81, 12.—
Nivernensis comitatus : 285; 286,
8. N. terra: 115, i-; 286, 4 et
n. 3 ; 287, 2. — Guillaume II, III,
IV, V, Guy, Pierre, Renaud. —
Agnès, .Malhilde.
Nicolas I«', év. de Cambrai (H37/38-
1167), fils de Gossuin II de Mons,
53, 3 et n. 2; 59 n. 6; 81, 2 et n. 2;
96 n. 5: 169 n. 6.
Nicolas II, év. de Cambrai (1197),
archidiacre, prévôt de Nivelles, de
S'e.Waudru, fils d'Eustache I«' du
Rœulx, 49etn. 2, 4; 214, 1.
Nicolas d'Avesnes, fils de Gau-
tier I«'", ép. Mathilde de Laroche,
76, 4 et n. 1 ; 77. Enf. : Jacques,
Ida.
Nicolas dk Barbençon, chevalier,
pair de Mons, conseiller de Bau-
douin V. fils d'Isaac, ép. une fille
396 Table analytique des noms
de Gilles de S.-Aubert, 54, 12; 59.
*; 111, 24; 139,14; 14-2,9; 151,7;
155, 13; 165. lo; 169, ae; 20;i i;
213, 6; 217, 25; 220, 29; 233, s
310, 7; 311, 12; 327, 31.
Nicolas de Bettingen (Prov. rhén..
Trêves, Bitburg), ciievalier, 147, 3
et n. 4.
Nicolas de Boulaere, ép. Ada du
Rœulx; 50, set n. 2; 180,9.
Nicolas de Caudry, pair de Valen-
ciennes, 170, 1 ; 21 4, e.
Nicolas de Condé, sire de Morialm('',
220 n. 3.
Nicolas de Mainvault, 213, lo.
Frère : Gilles.
Nicolas de Péruwelz, chevalier,
412, 5; 139, 15; 142, u; 213, u;
274, 12. Fils : Baudouin, Nicolas.
Nicolas de Péruwelz. fil? de Nicolas.
274, t3. Frère : Baudouin.
Nicolas du Rœulx, fils d'Eus-
laclie III, 337, is et n. 4; 338, i.
Nicolas I^r de Rumigny, fils de Gode-
froid de Florennes-Rumii^ny, 46
n. 8. Fils : Nicolas 11.
Nicolas II de Rumigny, f avant 1103,
fils de Nicolas 1er. ép. Alix, de
Hainaut (46, 23; et n. 8; (51, 21 et
n. 1.
Nicolas III de Rumigny, dit de
Cliièvres, f avant 117!), fils de
Nicolas II, ép. Damison de Chic-
vres, 51,3, eetn. 2, 15; 52, 2; 54.
8; 59n.6;64n. 1; 73, 15 et n. 6;
78, 9. Enf. : Nicolas IV, Clémence,
Julienne, Yolande et deux filles.
Nicolas IV de Rumigny, chevalier.
fils de Nicolas III. ép. Malhildo
d'Avesnes, 51 k et n. 1 ; 78. «; 142,
8; 144,3; 225,3; 294,34. '
Nicolas, prévôt de S.-Germain, à
Mons (av. 1188;, 214. 2.
Nicolas le Moine, Nicholaus agno-
mine monachus, chevalier, con-
seiller et co/nmi/ùo de Baudouin V,
140,4;151,9;155,i5;328,3;341,8.
Nicolas, père de la femme de Wau-
tier, cuisinier, 341, *.
Nicomédie. aujourd'hui Ismid (Asie-
Mineurej. Év. : Eusèbe.
Nieppe, Meppa, Mansio Niepc'^ord),
164,19; 264. 1.
\igella, Nesle.
Nimy, Mmi (Hain.). 13, 5; 20, s; 25,
16 et n. 4.
Ninive, 39 n. 4.
Niumaia, Neumagen.
Nivelle. Nivella (Brab.), 205. 2; 241,
8.27: 241,1,10; 290.23; 291: 295
n. 3. — Mvellemis cniintatus : 252,
13 et n. 4. — Nivellerisis moueta :
26, 8. — Prévôt : Nicolas du
Rœulx. — Abb. : Sie-Gertrude. —
Abbcsse : Ada.
Nivetlo agnomine Paiiper, 273, 2.
yivernœ, Nevers.
Nivernais, Nivernensis comitatus,
terra, voir Nevers.
Nizy, ISisi cas tellum (Aisne), 123, 19.
NoË. 37, 17.
Noirchain, Noirrin (Hain.), 96, 12.
Nordgau bavarois. Landgrave :
Olton II de Sietling.
Nouvelles, Novellœ (Hain.). Lisiar-
dus.
Snva terra. Neuland.
Nova villa, Neuville-Vitasse.
Sovellœ, Nouvelles.
Novilla, No\ille-les-Bois.
Noville-les-Bois, Novilla (Namur),
294,4; 295,4.
Noyoa. Soviomum civitas (Oise), 136,
4; 183, 19 et n. 5. Év. : Renaud.
Normandie, duché, c'% 48 n. 1; 82,
17; 83, 10; 112,19; 113, 1; 247,13;
310 n. 5. — Normands, yorman-
ni : 5 n. 2. Guillaume le Conqué-
rant, Henri II d'Angleterre, Robert
Courte-Heuse.
des lieux et des personnes, 397
Oberneuland, près de Brème, 84
n. 4.
Obert, Otbert, év. de Liège (109'2-
4117), 35 n. 4; 313 n. 5.
Ochekirca, Oisquercq.
Octave Auguste, empereur romain,
(38, 19) et n. 8.
Oda, abbesse de Ste-Waudru, 22, u
et n. 2.
Odierna, ép. de Gossuin, 338, h.
Odo, Eudes.
Odomez (Nord), 109 n. 6.
Offies, Offiœ, dépendance de Dimont
(Nord) 306,7.
Offignies, dépendance de Dour
(Hain.), 314 n. 3.
Offrignies, Offrigies, 314, 12 et n. 3.
OïLARDUS, préyôt de Lobbes, 313
n. 5.
Oise, Ysara, rivière, affluent de la
Seine, 134, 21»
Oisquercq, Ochekirca (Brab.), 264,
22 et n. 4.
Oisy le Verger, Oisi, Oysis, castrum
(Pas-de-Calais), 36,1 et n. 1; 27o,i7.
Gossuin, Hugues III. — Clémence.
Olivier de MACHhLEN, OLiuerus de
Maskelinù, de Machiinis, 273, e
et n. 12.
Olivier de Préseau Oliverus de
Peresel, pair de Valenciennes,
170, 2.
Oosterzeele (FI. or.), 52 n. 2.
Ophassell, Haslud, HauU (FI. or.).
Gérard.
Orbais, Orbaiz (Brab.). Bernard,
Knguerrand, Godefroid, Huars.
Orca, Orcq.
Orchies, Orciae, Orchiœ (Nord), 164,
19 ; 263, e^; 285 n. 3.
Orcq, Orca (Hain.), 140 n. 2. Ivon,
Jean, Hichard, Thierry.
Origny-S'e-Benoîte, Orinium, Erini
(Aisne), 58, 5 et n. 6; 134, 21; 276
n. 5.
Orléans, Aurelianis (Loiret). Év. :
Henri.
Orsinval, Ursinavallù, abb. près du
Quesnoy (Nord), 299, i.
Orlenau (Baden), 64 n. 6.
Ostie (Italie), 42, 5. Év. : Eudes (Ur-
bain II).
Ostregnies, hameau de CoUeret
(Nord), 314 n. 4.
Oslrevant, OUrevannum, c'*, 3 n. 7
5 n. 1 ; 35 n. 2; 58. *, 9 et n. 4, 8
73 n. 2; 75, 11; 133, 20; 134, », 8
176, 21 ; 312,19 etn. 4; 335 n. 1
342, 11. — Ostrevanensis domi-
natio : 335, i ; 336.
Ottocar IV, marquis de Styrie
(1164-1192), (160, 2).
Ottons, empereur d'Allemagne, 335
n. 1.
Otton !«', empereur, 335 n. 1.
Otton IV, cte de Poitiers (1196-1 199),
roi des Romains (1198), empe-
reur, j- 1205, fils de Henri le Lion
deSaxe, 83n. 6;84n. 2.
Otton, duc de Bohême, f 1191,
(260, 19) et n. 4.
Otton 1er, margrave de Brande-
bourg, t H84, fils d'Albert l'Ours,
(160. i)el n. 1.
Otton-le Riche, margrave de Meis-
sen (1176-1190), '160 i).
Otton de Wittelsbach, palatin de
Bavipre, f 1155, 157 n. 4. Fils :
Olton, duc.
Otton de Wittelsbach, palatin de
Bavière (1155). duc (I", 1180),
t 1183, fils d'Otlon, palatin, 94
n. 3; 159, 3 et n. 5, 6. Fils :
Louis I" ; Conrad, arch. de
Mayence; Otton le Jeune.
Otton le Jeune, palatin de Bavière,
1 1189, fils d'Otton de Wittelsbach,
duc, 159 n. 6.
398 Table analytique des noms
Otton II d'Andechs, év. de Bam-
berg (1177-1196), (158, 11); (215,
5); (269, 17).
Otton de Henneberg, év. de Spire
(1188-1200), (215, 6); (232. le);
(269, 16).
Otton de Fauquemont. 0. de Fal-
conis Monte, archidiacre, élu de
Liège, tils de Gossuin III, 288, h ;
289, 18; 297. 5; 308, 29 et n. 2; 309.
Otton II, c^e de Chiny. -f avantll31,
ép. Alix, fille d'Albert III de
Namur, 201 n. 4. Fille : Ida.
Otton, c^» de la Franche-Comté de
Bourgogne, f 1200, fils de Fré-
déric-Barberousse, ép. Marguerite
de Blois, 94, 3 et n. 1 ; (277, 4-5) et
n. 1, 2.
Otton, c^» de Duras, f 1147, ép.
Berthe de Bouchain. (58 n. 8) ; 59,
2 et n. 1.
Otton, c»» de Gueldre 1183-1206
environ), fils de Henri, 190, 20 et
n. 2; (253, 1); (307, s) et n. 2; 329,
29. Sœur : Agnès.
Otton d'Ahr (Altenahr), c'e de Hoch-
staden, 282 n. 4.
Otton, c^* de Poitiers, voir Otton IV,
roi. empereur.
Otton, c»« de Rheineck, tils d'Uer-
mann de Salm, 158 n. 11; 239
n. 3. Filles : Agnes, Sophie.
Otton II de Stefling, landgrave du
Nordgau bavarois (^1171-1196), 159,
5 et n. 8.
Otton de Trazegnies, Osto de Tra-
siniis, chevalier, conseiller et
commilito de Baudouin V. pair de
Mons, fils de Gilles. 73, 7; 132, 20;
139, u; 142, 10 ; 151, e; 155, 12;
165, 10; 169, 27; 171, i«; 170. 7;
196, 21 ; 203, 2; 204, 25; 213, 7;217,
25; 220. 28; 233, -j; 274, 1; 328, *.
Ouren, Orwe (Prov. rhén.. Trêves),
146, «. Arnoul, Conon, Conon
(fils de Conon), Gilles.
Ourthe, rivière, affluent de la Meuse,
12n. 1.
Paderborn (Westphalie), 94 n. 3.
Palerme, Palerna, Pannormus (Si-
cile), 261, 7, 8. — Panormienses
cives : 304, u.
Palluel, Paluel castrum (Pas-de-
Calais), 276, 18.
Pannormus, Palerme.
Paris, Parisius, Parisiensis civitas,
129, 6; 131, 12; 136, 20; 168, 19;
188, 8; 194, 16; 195, 2; 199, 22;
242, 27; 245, s; 271, 9, 24. Abb. :
Sw-Marie.
Pascal III, pape, f 1168, 125 n. 4.
Perche, Percea, c"* (Fr.), 41, 7.
Rotrou III, Mathilde de Blois.
Perche-Gouet (partie du l^erticensis).
Baron : Guillaume.
Peresel, Préseau.
Péronne, Perona (Somme), 87, i;
238 n. 5; 275, 3; 276 n. 5. Châte-
lain : 180, 19.
Perreusmont, Prémont.
Perse, Persis, Persidis regnum,
Persœ, 38, *; 39; 40, 5. Cyrus,
Chosroës.
Peruwelz , Pierewees , Peruwez
Hain.). Baudouin, Nicolas, Nico-
las fils.
Petra. Etienne.
Pétronille 'Adélaïde) de Guyenne,
fille de Guillaume VIII, ép.
Raoul Ic" de Vermandois, 86 n. 2.
Petrus de Moumn, 71 n. 4.
Pharisiens, 38 n. 7.
Philippe I»»", roi de France, ép. :
l*^ Berthe de Frise; 2<> Bertrade de
des lieuoc et des personnes. 399
Montfort, 3 n. 8 ; 5 n. 1 i ^% is ;
43, i; 45, s; add. et corr.
Philippe II Auguste, roi de France,
fils de Louis VII, ép. : 4« Elisabeth
de Hainaut ; 2° Ingebuige ; > Agnès
de Méranie, 41,5 et n. 5; 85, e, 19;
89,19,20; 401,8: 127 et n. 4; 129, io
etn. 5; 130; 131; (134, u); 135;
(136, 3); 137; (138); 148; (149, î);
152-154; (162, 17); 163; 165; 166;
168, 19; 171, 4; (177); 179-183;
(185, 2*); (187); (188); (191, 5);
(193); (197); (200, 12) et n. 6; 201;
203; (204); 206, 21, 2«; (217, i:);
(222j; (-224-227); (242, u, 20); ^-^43,
5, 8); 247, 13, 15; 255, 29; 258, 17 et
n. 5; 259, 28; (264, 3); 270, 25;
(271); (274r277); 283, 25; (285);
286, 6, 7 et n. 2; (290. 30); (291, 19 ;
305, 23 ; 306 n 2; '309) ; (310, 13) et
n. 5; 329; (330, 21); add. et corr.
Phiuppe de Heinsberg, arch. de
Cologne, f 1191, tils de Gossuin II
de Fauquemont, 94 n. 3; 144 n. 3;
157,22 et n. 5; (162. le); 170,23;
172, 12; (173, 3); '176); (177, ei;
(178, 6); 188; (190, 17); 198. 30;
(223, 1); 2-43, 18; 245, 10, 25; ^246,
i); (249): (250, le^; 260, is; 329,
19, 29.
Philippe de Dreux, év. de Beauvais
(1175-1217), fils de Robert I" de
Dreux, 153, 19; 200, 16 et n. 7.
Philippe d'Alsace, c^^ de Flandre,
1 1190, fils de Thierry, ép. : 1° Eli-
sabeth deVermandois; 2oMathilde
de Portugal, 58 n. 7; 70, 10; 71
n. 2; 73 et n. 5; 81. 3; 86 etn. 2;
87. 7; 88, 7, 10; 90,2; 97; (98,4);
99; 100; 102. 25; 112, 19; 113; 115,
10,17; (116, 11, 15); 119-122; 124-
127; 129-139; 142-445; 147-149;
152-155; 162-172; 174-185; 487-
490; 493; (495); 497, 17; 206, 23,
26; (222, 23, 24j; (223, 1) ; (225); (226,
12, 13); (234, 11); (235, 7); (238, 10 et
n. 4); (241, 23); (243, is, 24); 247-
255; (258,16,18) et n. 5; (259,9);
(262, 8); 263,7 et n. 5 ; 264, lo;
266. 13; 274, 17; 273. 5 et n. 12;
276, 11; (277, 10. 12); 279, 6 et n. 1;
290, 29; 329.
Philippe de Hainaut, fils de Bau-
douin V, chevalier, marquis de
Namur, fiancé à la fille du c^e (ie
Nevers, 170, 13; 178. 6; 225, n:
232, 3; 249, 12; 285, 27 et n. 3;
286, uet n. 1,5; 287, 1; 305, 22;
309, 26, 28; 311, 2; 318, 19; 330, 23;
331, 15.
Philippe d'Atrives, Ph. de Alla
Ripa, ép. Annchelisa de Rozoy.
64, 13.
Philippe de Bolanden, ministerialis
impérial, 162, e et n. 3.
Philippe de Hohenshauffen, clerc,
fils de Frédéric I»"" Barberousse,
élu év. de Wurzbourg, duc de
Spolèie, de Souabe, 94, * et n. 1.
Picquigny, Pikini, Pinkini, Pinkû
nium (Somme), 88, 2; 183, 5; 273,
i (vice dominiLs de P.).
Pierre de Flandre, élu de Cam-
brai, t 4476, fils de Thierry, ép.
Mathilde de Bourgogne, 84 et n. 4;
94,5 99, u; 445,8; 121, 21. Fille:
ép. Robert de Wavrin.
Pierre de Brise y, év. de Toul,
tll92, (458, 7); 229, s; (269, le).
Pierre I" de Courtenay, fils de
Louis VI le Gros, 148, 2; 286, a et
n. 4, 2. Fils : Pierre IL
Pierre II de Courtenay, c'« de
Nevers, fils de Pierre l*"", fiancé à
Yolande de Hainaut, ép. Agnôs de
Never.s (285) et n. 3; 286 et n. i, 4.
Fille : Mathilde.
Pierre de Buseleria, 338, 10.
400 Table analytique des noms
Pierre de Courtrai, ii58 n, 5.
Pierre de Duras, 219 n. 2; 238;
288 n. 6. Frères : Conon, Gilles.
PiE«RE DU Mesnil, PetYus de Mais-
nil, clievalier, 258, 19 et n. 5.
Pierre, 341, u.
Pierrefonds, Petrefontis castrum
(Oise, 124, iietn. 4; 127, *; 136
n. 6. Conon. — Agathe.
Pierrepont, Petrapons \^ Aisne), 124
n. 4. Guillaume, Hugues, Hu-
gues (fils de Huiles et de Gila),
Hugues (fils de Hugues et de Clé-
mence) ; Robert.
Pierrepont, Plrepont (Sommei, 88, 1.
Pietencials aqua, voir Piéton.
Piéton (ruisseau de), Pietencials
aqua, riparia du Piéton, 102, 5 et
n. 1.
Pikini, voir Picquigny.
PiSANS, Pisani, 125, 20.
Pise (Italie). 45 n. 1. Arch : Bau-
douin II de Hainaut?
Podiensis episcopus, voir iLe)Puy.
Poitiers, Poitou. Pictavia, 149, 21;
197, 3. Pictaviensis cornes Richar-
dus, 83, 18. Otton, Richard Cœur
de Lion.
Poix, Pois (Somme), 88, 3; 181, \%\
183. i.
PoL DE ViLLERS, PoHiis de Villers,
P. de Vileirs, chevalier, commilito
de Baudouin V, 111. ïj; 139, 17;
155. u; 214, 4; 217, 30; 328.8.
Pologne, 45 n. 1.
PoMPÉF,, Pompeius César, 38, le et
n. 6, 7.
J*onthieu, Pontmcum, Ponciacum,
c'*, J83, 20. i>^ : Guillaume III,
Jean I«^
Ponliacviii, Ponciacum, Ponthieu.
Pontisara, Pontoiso.
Ponloi.se, Pontisara 1 Seine-et-Oi<e ,
154,18,242,17.
Porcien. Porcesinm, c'*, 58, 5 et n. 7.
Sibylle.
Porta Fori, à Mons. 105, 22.
Porta Martis, Ircus, à Reims, 118, 5.
Portugal, Portigal, royaume. San-
che III, Alphonse I". — Mathilde.
Pouille, Apulia, 207, c; 247. 2*. 260,
u; 262. 4; 284, 15 ; 304, i'... Robert
Guiscard, Roger II. III.
Prémont, Perreusmont (Nord*, 75, 5
etn. 1; 173, 17; 225 n. 5.
Préseau, Peresel (Nord), pairie de
Valenciennes, 169 n. 6. Olivier.
Prouvy, Provi (Nord), pairie de
Valenciennes, 169 n. 6. Amand,
(Alamannus, Almannusj.
Provins, Pruvinum castrum (Seine-
et-Marne), 132, 15.
Prùm (Prov. rhén.. Trêves), Pru-
mensU abbas, (159, 2) et n. 4; 269,
18.
Puy (Le)-en-Velay (Haute-Loire),
Podiensis episcopus, 42, 2» et n. 1
(Adhémar).
Quaregnon, Quarinum, Quarignon
(Hai'n.), 12, 17; 19, 25; 21,ii;23,4;
25, 15.
Quatre- Métiers (Axel, Bouchante ,
Hulst. Assenede), 258 n. 3.
Querenaing, Karinen. villa Kerinen
(Nord), 174. «fi ; 180, 11.
Quesnoy (Le), V.asnoit, llaimnncas-
noit castrum 'Nord), 55, 28 ; 72, 23;
79. 20; 80. 1; 171, 18-, 172. •.., 2.s;
173,15; 295. uet n. 3;296, 21. 27;
298. 21; 2în). 1; 311,22. — Iknnus
leprosorum : 298, t^. — .\bb. : Or-
sinval, chapelle S. -Jean. — Gaulier.
Quévy, Krvi (Hain.), pairie de Mons,
12, 18; 19. 2:;; 21. 11; 23 •;; 25. 1.;;
36 n. 2; 53 n. 1; 173, 4; 321. 30;
des lieux et des personnes. 401
322, 1, 6 et n. 3; 332, 12. Guil-
laume.
Quiévelon, Cfm'elons (Nord), 314
n. 4.
Quiévrain, Kavren, Cavren (Hain.),
319, 15, 17 et n. 4. Guillaume,
Hoelus.
Raelendis, Regelinde.
Rainaldus Agulius, chevalier, 273, 2.
Raismes, Ramœ (Nordj, 26 n. 7 ; 73,
i;173, u;185, 16.
Ramœ, Raismes.
Rance, Rancea (Hain.)., 317. 25.
Badiilphus, Rodulfiis, Raoul,
Hodolphe.
Raoul de Zâhringen, élu de
Mayence, év. de Liège (4i(}7-ll91),
fils de Conrad et de Clémence, 64
n.5;65; 108,16; 145 n. 2; 158,6;
178,2,8; 189, 202, 10; 205; 206,4;
239, i; 257, 1; 288, 17 et n. 1;
289, 3.
Raoul de Wied, archev. de Trêves
(1183), (158, s) et n. 3.
Rodolphe, protonotaire de la Cour
impériale, év. de Verden (1189-
1205), 161, 24; 162, 1 et n. 6.
Raoul, c'" de Ciermont, chevalier,
connétable de France, f 1191, ép.
Alix de Breteuil, 88, 2 et n. 8; H7,
8, 24; 120,8; 124,4; 129,16; 135,
ie,2ietn. 2;153,5; 206, 27; 273,2.
Frère : Simon.
Raoul I«' de Coucy, f 1191, fils
d'Enguerrand 11, cp. Agnès de
Hainaut, 68, i» et n. 4 ; 69, 9 et n. 2,
3; 88, 6; 117, 7 et n. 2; 124, 2; 131,
2i;132, 1, 18; 134, is; 135,2; 141,
i«; 144,3; 167,2; 273, 7 et n. 14;
329, 13. Filles : Ada, Isabelle (Mé-
lisende), Yolande.
Raoul, ct« de Roucy, f 1196, fils de
Robert Guiscard, ép. Isabelle de
Coucy, 69, 5 et n. 2.
Raoul II de Nesles, et» de Soissons,
châtelain de Bruges, ép. Gertrude
de Montaigu, 56 n. 7 ; 57, 1 et n. 7 ;
124 n. 5; 127, 3; 142, 3 et n. 4.
Fils : Conon, Jean, Raoul III.
Raoul III de Nesle, c'e de Soissons,
1 1237. fils de Raoul II et de Ger-
trude de Montaigu, 56 n. 7; 57, 1.
Raoul, c^* de Sponheim, 152, g.
Fils : Albert, Frédéric, Godefroid,
Henri, Louis, Simon.
Rodolphe de Tubingen, de Tuinge,
cie palatin de Souabe, (160, 4) et
n. 6; (254, 9).
Raoul 1er, cte de Vermandois, tll52,
fils de Hugues le Grand: ép. :
1» Éléonore; 2» Pétronille-Adé-
laïde de Guyenne; 3° Laurette de
Flandre, 67, 6 j 70, lo et n. 1 ; 86, 2,
15 et n. 2; 90, 21; 149, 14. Enf. :
Raoul II, Éléonore (Aenora), Elisa-
beth (Isabelle).
Raoul II, c'e de Vermandois, fils de
Raoul 1er, 86 et n. 2.
Raoul d'Anvaing, 274, ii et n. 8.
Raoul de Gournay, 258 n. 5.
Raoul de Hazebrouck, de Hans&-
bruech, chevalier, 155, s.
Raoul de Kahler, de Cavelre, 147,
2. Frères : Anselme, Frédéric,
Henri.
Raoul de Maini, 274, 12.
Raoul du Thour, de Tur, arrière-
petit-fils de Baudouin H, 142, 1 et
n. 1; 166,20; 225, 2; 273. 8.
Raoul de Tosny. fils de Roger, 55,
18; 56, 2. Fils : Roger.
Raoul de Vendecies, 274, 3.
Rasse ler DE Gavre, chcvalier,
1 1149, ép. Damison de Chiôvres,
49,i2;59n. 6;72, i3;73, 9. Enf.:
Rasse II, Berthe.
26
402 Table analytique des noms
Rasse II DE (iAVRE, chevalier, fils de
Rasse I", 72 is; 73, 9, 17 et n. 5;
104, 7; 111, «0; 142, 7; 169, 27;
176, 31 ; 213, a.
Ralisbonne, Rcnesborch cimtas, Res-
neburg (Bavière), 235, 28; 285 n. 4.
Arch. : 158, 5 (Conrad II).
■«ymondy Raymandus, Be-
■uundui».
Raymond IV, c"> de Toulouse, dit
de S. Gilles, Remundus, cornes
5. Egidii, f 1105, 42, 29 et n. 6.
Raymond VI, c»« de Toulouse, f 1222,
ép. Jeanne d'Angleterre, 83 n. 4.
Raymond de Bourgogne, tîls du duc
Hugues II, 81 n. 4; Add. et corr.
Fille : Mathilde.
Rebaix (Hain.), pairie de Mons, 36
n. 2; 53 n. 1 ; 169 n. 5 (Gérard de
La Hamaide).
Reckingen, Rokengœ (G. D. de Lux.),
147, 5. Mathieu.
Reeden (P. B.), 57 n. 8.
Regelinde, Raelendis, fille de Go-
thelon lef, ép. Albert II de Namur
{falso sœur d'Ida), 9, «, 19 ; 10, i.
Régnier, Rognier, René, Re-
nard, RaincrtiH, Reynerns,
Ralnerufi, RcnoriiA, Rcnar-
dnn.
RÉGNIER, c'e de Chaumonti?), 52 n. 2.
Fille : Ermengarde.
Régnier le^, ct« de Hainaut, f 915,
22 n. 1.
Régnier V, c»» de Hainaut, 5 n. 3;
32 n. 4.
Régnier, c^ de Mons (?), 32, n.
Régnier, René, de Jauche, ép. Ida
de Mons, 53, « rt n. 4; 54, 7; 151,
6, ^5\ 180, u; 337 n. 3. Fils :
Gérard, Renier i'échanson ^?j.
Régnier, Rainerus, avoué de Mar-
chiennes, advocatus Martinensis,
213, 19.
Renier de Mons, échanson, 337, i3
et n. 3. Fille : Marguerite.
Renard de Strépy, Renardus, che-
valier, conseiller et œmmilito de
Baudouin V, 140, s; 214, i; 217,
29; 218, s; 267, s; 328, s. Frère :
Baudouin.
Régnier de Trith, chevalier, con-
seiller de Baudouin V, pair de
Valenciennes, 112, 3; 140, 5; 142,
12; 151, 7,155, i3;165, ii;170, 1;
203, 3; 213, 10; 217, 27; 232, 1;
267, 7; 328, 1.
Régnier, vaisselier,^s d'Anselme,
340,1.
Reims, iJ^mi (Marne), 118, s; 127, 13;
280; Rcmenses homines : 279, 10. —
Arch., dominus : 23, 1; 118, 3, n;
325, 14. — Guillaume, Henri.
Reinhard d'Arensberg, év. de Wurz-
bourg(117M184), (158, 11).
Rémi S.', 194, 26.
Rcnand, Raynaldiis, Ralnal-
ûnti, RcginaldnN.
Renaud, év. de Noyon (1175-1188),
(129, *).
Renaud II, c'e de Bar, ép. Agnès de
Champagne, 41 n. 7.
Renaud I«r, c»e de Clermont en l^eau-
vaisis (XI® siècle), 15 n. 1.
Renaud III, c^e de la Franche-Comté
de Bourgogne, fils d'Etienne, c**
. de Mâcon, ép. Agathe d'Alsace, 93
n. 5;160n. 5; 187 n. 2; 277 n. 2.
Fille : Béatrice.
Renaud I«r, c*« de Dammartin et de
Boulogne, f 1227, ép, Ida de Bou-
logne* 90, u et n. 4; 260, e; (276,
8) et n. 1 ; 292, 19.
Renaud de Nevers, seigneur de
Décise, fils du c*« Guillaume III,
272, 26 et n. 11.
des Lieux et des personnes. 4o3
Renaud de Donchery, 142, t; ltl6, i9.
Frères : Baudouin, Gui de Séry.
Renaud de Rozoy, tils de Clarembaud
{falso de Roger), ép. Julienne de
Rumigny,51, ii et n.7;84eln. i;
118, 17; li^3, 8, ii; 141, 19 et n. 7;
144, î;166, i7;'i^25, i; 329, lo.
Reninghe, Rinenghœ (FI. occ.)-
Lambekinus.
Resignies, Risiniœ, dépendance de
Wasmes (Hain.), 26, le et n. 7.
Hesneburg, Ra lis bon ne.
Ressons-sur-Matz, Rissum (Oise), 87,
8; 97, ic;181, 16; 182, 28; 276 n. 5.
Retensis cornes, c'* de Rethel.
Rethel, Retest (Ardennes), c"^ (Re- '
tensis cornes), S4, 9 et n. 7 ; 109, 7 ;
127, 26. Albert, Baudouin du Bourg,
Baudouin de Chémery, Gonthier,
Henri, Hugues, Manassès. — Béa-
trice, Clémence.
Reuland, Ridant, Ruoiant (Prov.
rhén., Aix-la-Chapelle). Conon,
Gautier, Thierry.
Rhin, Renus, fleuve, 18, s; lo5, 24;
157, 13; 160, 10 ; 208, 7; 226, 25;
227, 4; 229. 29J 233, 28; 307, 25.
Cornes palatinus Reni : Conrad.
Ribemont, Ribemons (Aisne), 58, s
et n. 5, 6; 87,3; 131,27; 181, u;
276 n. 5.
Richard !«' (Cœur de Lion), cheva-
lier, c^« de Poitiers, duc d'Aqui-
taine, roi t 1196, fils de Henri II
d'Angleterre, fiancé à Alix de
France, ép. Bérengère de Navarre,
83, 16, 18 et n. 4; 48 n. 1 ; 84, u et
n.5;85, 2,8;110, i5;149, 20;190,
1,6; 197, 1,9; 200, i.=5; 217, 19; 224,
18; 247; (256, 1); (271, 1, sj; 273
n.l3; (283, 26); 284; (285, 12, le);
288, 4; 309; 310 n. 5.
Richard d'Orcq (Hain.), chevalier,
commilito de Baudouin V, 140, 1;
175, 12; 274, 6; 328, «. Frères :
Ivon, Jean, Thierry.
Richard de Wiltz, de Weis, cheva-
lier, fils de Gautier, 146, 3.
RiCHiLDE, Richildis, Richeldis, com-
tesse de Hainaut, ép. : 1» Hermann
de Hainaut; 2» Baudouin VI de
Flandre, 2,3; 3,3,13; 4; 5,6; 7;
8,4.10; 10, 17; 11; 12,8,12; 14,27;
15n. I;i6, 7;17,9;34, i4etn.3;
43,.'?; 45 n. 3; 46, 3, 15.
RiCHiLDE DE Hainaut, fille de Bau-
douin II, ép. Araaury IV de Mont-
fort, religieuse à Maubeuge, 46, 20.
RiCHiLDE DE Hainaut, fille de Bau-
douin III, ép. : lo Thierry d'Aves-
nes; 2° Evrard II Radou; (48, 1)
etn. 2;76n. 1.
RiCHiLDE DE RuMiGNY, fille de Nico-
las II, ép. Gautier de Cons, 51, s;
52, 2.
RiCHiLDE DE Tournai, fille d'Evrard
III Radou, ép. : 1" Gilbert d'Aude-
narde; 2» Gautier de Sottegem,
56, 9 er n. 6.
Rieti, Reatum cm7a5(0mbrie),261,3i.
Rieux, Riwa villa (Nord), 312, 22.
Rihoult, Riholt, château (Pas-de-
Calais), 225, 18 et n. 4.
Risiniœ, Resignies.
Riwa villa, Rieux.
RiXA DE MoNs (Ruesse), fille de
Gossuin III, ép. Etienne de Denain,
54,1.
Robert II le Pieux, roi de France,
3, 17 et n. 6; 183 n. 5. Fille : Adèle.
Robert Guiscard, duc de Pouille,
42 n. 4. Fils : Boémond.
Robert, év. d'Arras (1115-1131), 109
n. 6.
Robert de Chartres, prévôt d'Aire,
Bruges, S.-Amé de Douai, S.-Oraer,
élu de Cambrai, f 1174, 115, le, si
etn. 3; 116.
404 Table analytique des noms
Robert de Boves, C* d'Amiens, fils
de Thomas de Marie et de Méli-
sende de Crécy, 185, s et n. 2.
Robert de France, c" de Dreux et
de Braisne, f 1188, fils de Louis VI,
ép. Agnès de Braisne, 69, « et n. 1 ;
148, î; 153, 18 et n. 1; 200, net
n. 7. Fils : Philippe (év. do Beau-
vais), Robert II (c»» de Dreux).
Robert II, c^e de Dreux et de Braisne,
chevalier, fils de Robert I*^ ép. :
lo Yolande de Coucy ; 2» Mathilde
de Bourgogne, 69, i et n. 1; 81
n. 4;153, i9etn. 1; 200, i7etn.7.
Robert le FrisoiN, chevalier, c*« de
Flandre, Robertus senior, f 1093, ^
fils de Baudouin V, ép. Gertrude '*
de Saxe, 5, u et n. 6; 6; 7; 8; 11,
u, 16; 15; 34, is, 19; 35, 2, 12 ; 40, 18,
19 et n. 3; 43, 5; 71 n. 2;82n. 1;
124 n. 6. Enf. : Robert II, Adèle,
Gertrude.
Robert II, c*« de Flandre, Robertus
junior, t HH, fil» de Robert le
Frison, 43, s et n. 4; 82 n. 2. Fils :
Baudouin VU.
Robert, c*« de Nassau, f H^» 232,
17; 272, i«.
Robert d'Aisonville , conseiller et
commililo de Baudouin IV, 80, lo
et n. 7.
Robert Gourte-Heuse, ct« de Nor-
mandie, 1 1134, fils de Guillaume
le Conquérant, 40, u et n. 6; 41,
9; 43, îet n. 3.
Robert, dit Guiscard, c»» de Roucy,
69 n. 2 Fils : Raoul.
Robert de Bealrain, Belren, cheva-
lier, mile-s servus, commiiito de
Baudouin V, 175, 6; 210, 7, 20 et
n. 3; 211; 212; 213, 4, 9; 214;
268, g; 273, î; 328, 10.
Robert de Bkrtrange, R. de Bre-
lenyis, de Birtinga, de Bretingen,
de Bertinge, chevalier, 146, « et
n. 1, 3. Frère : Hesselo (Wezel).
Robert V le Roux, de Béthune,
avoué d'Arras, f 1191, fils de
Guillaume I", 568 et n. 5; 273, 5.
Sœur : Mathilde.
Robert de Carnières, 109, i9,
Robert de Condé (Aisne), chevalier.
175, u, 16 et n. 6.
Robert de Pierrepont, fils de Hu-
gues et de Clémence de Rethel,
66, i«; 141, ïoetn. 8; 144,5; 166,
îi;225, 1.
Robert DE WallduRiN, R, de Darne,
215,.*o; 232, is.
Robert de Wavrin, chevalier, séné-
chal de Flandre, ép. Sibylle de
Flandre, 81, u; 115, u; 258, 20, »
etn. 5;294, M. Frère: Hellin.
Robert (Rabod), fils d'Evrard III
Radou, 57 n. 2.
Robert, prévôt de S. Pierre, à Na-
mur, 145 n. 2.
Robert, le bailli, bajulus, 341, le.
Robert, cuisinier, fils de Thibaut,
337, 5, 7.
Rocha, Rocq.
Rocha, Laroche.
Rocheforl, Rocefort caslrum (Na-
mur),135, 8;237n.3;238,i;239,
5, 8 ; 289, 4. Gilles de Duras; Gode-
froid de Montaigu.
Rocq, Rocha, Roca, Rupeô, à
Recquignies (Nord), 314 n. 4. Ber-
nard, Jean.
Rodolphe, voir Raoul.
Rœulx (Le), Ruez villa (Hain.), pairie
de Mons, 48 n. 5; 49, i; 53n. 1;
134 n. l; 172, 19; 194, 13; 337 n. 4.
Eustache I", II, III, Nicolas. —
Ada, Alix, Béatrice (fille d' Eusta-
che I""), Béatrice (tille d'Eusta-
che II).
Rœulx, Rueth (Nord, Valenciennes),
134, 6 et n. 1; 142 n. 7. Guillaume,
Hugues.
des lieux et des personnes . 4o5
Roger II, duc de Fouille (1127-1135)
et de Calabre, prince de Capoue,
duc de Naples, roi de Sicile (1130),
t 1154, fils de Roger I", ép. :
1» Albérie; !2o Sibylle de Bour-
gogne ; 3® Béatrice de Rethel, 65
et n. % 3; 246 n. 2, 3,4. Enf. :
Guillaume I«', Roger, Constance.
Roger III, duc de Fouille (1136-
1149], fils de Roger II, roi de Sicile
et d'Albéric, ép. Elisabeth de
Champagne, 41 n. 8; 246 n. 4.
Fils : Tancrède (d'une autre
femme).
Roger de Wavrin, év. de Cambrai
(1179-1191), 122, 46;. (129,.*); 158,
s; 171 n. 3; 211, 20;' 256, s, u et
n. 4 ; 274, 9. Frère : Hellin. Sœur :
Ancilie.
Roger III, év. de Chàlons-sur-Marne
(1066-1093), fils de Hermann de
Haina^ et de Richilde, (3, lo) et
n. 3; (4, u)-
Roger, év. de Laon (1174-1201),
t 1207, fils de Clarerabaud {falso
Roger) de Rozoy et d'Elisabeth
de Namur, 64, 4o : 118, i7, « et n. 7 ;
122, 20; (123); 128; (129, 3. 6): (141,
i8)etn. 7;(144, 2);166,i6.
Roger de Condé, chevalier, ép. Alix
de Mons, 54, i; 139, is; 142, 20;
213. is; 220,20,27; 221.
Roger, châtelain de Courtrai, 266
n. 4. Fils : Roger de Warcoing.
Roger d'Harcourt, R. de Harden-
corî, 273, 7 et n. 13.
Roger de Rozoy, falso pour Clarem-
baudu
Roger de Rozoy, fils de Renaud,
ép. Alix d'Avesnes, 51,^2; 64. s et
n.l.
Roger de Tosny, R. Toèniie.% ép.
Gertrude de Hainaut, (48, i) et
n. 1;(55, i3);(71, i9)etn.4.
Roger de Tosny, fils de Roger et de
Gertrude de Hainaul, 48 n. 1; 55,
16; 284, 19.
Roger de Tosny, fils de Raoul, 56, 3.
Roger d'Useldingen, de Husdengis,
de Unseldingen, chevalier, 147, 5
et n. 5. Fils : Menis.
Roger de Warcoing, fils de Roger,
châtelain de Courtrai, 287, a ; 290,
4; 295, 19,
Rogeries, Rogeriœ, dépendance de
Goegnies-Chaussée (Hain.),321, 30;
322, 2.
Roia, Roye-sur l'Avre.
Roisin, Roisin (Hain.), 26 n. 7.
Baudry.
Rokengœ, Reckingen.
Rome, Roma, 8, le; 45, is; 93, «6 et
n.4; 126, 3; 207 n. 2; 265, 7; 289,
25. - Romana curia : 118, le; 277,
19; 283, 12; 289; 297, 7; 303, 21;
304, 2, 23; 305, 8, 12; 308, 19; 309, «.
— Romana ecclesia : 125, lo. —
Romani : 38, i:; 125, 19; 247, w.
— Romanum imperium : 37, 4,
189, 18; 206, 17. — Papes :
Adrien IV, Alexandre III, Ana-
cJét II, Céleslin III, Clément III,
Grégoire VIII, Lucius III, Fas-
ral III, Urbain II, Urbain III,
Victor IV, Sylvestre. — Cardinaux:
Henri (év. d'Albano), Albert de
Rethel, Gérard. — Empereurs ro-
mains : Adrien, Constantin, Octave-
Auguste, Titus, Vespasien. — E^m-
pereurs et Rois des Romains
(Saint Empire), voir Allemagne. —
Romanorum imperatores : 1, «;
4, 19, 22; 12, *\ 13, 21 ; 21, 15, 17;
43, i9f63, e; 226, 22; 331, 22.
^omsey, abb. (Angl.). Abbesse :
Marie.
Romundus, 338, 9.
Bosetum, Rozoy.
4o6 Table analytique des noms
Rolhem (P. B.), 57 n. 8.
Rothenburg, a. d. Tauber, Rodin-
burch (Bavière). Duc : Conrad.
ROTROU III, c»« du Perche, ép. Ma-
thilde de Champagne, 41 n. 8.
Roucort, Roucourt.
Roucourt, Roucort (Nord), 72, lo.
Bernerus.
Roucy, Rod (Aisne), 69 n. 2. Hil-
duin, Raoul, Robert dit Guiscard.
— Ada.
Rouen, Rolomagus, Rolhomagus
civitas (Seine-Inf.), il3, ii; 153,
î7 ; 285, 18.
Rougemont, Rogesmont (Côtc-d'Or),
m.
Roulers (FI. occ), 285 n. 3.
Roupy, Ropis (Aisne), 87, *.
Rousies (Nord), 318 n. 2.
Roye-sur-l'Avre, Roia (Somme), 87,
8; 182, «9; 193, h; 276 n. 6.
Rozoy-sur-Serre, Roselum (Aisne),
51 n. 7. Clarembaud, Renaud,
Roger. — Alix, Elisabeth.
Rueth, Rœulx (Nord, Valencicnnes).
Rtiez, Le Rœulx (Hain.).
Rulant, Reuland.
Rumes, Ruma (Hain.), 174 n. 4.
Roger.
Rumigny, Ruminium castrum (Ar-
dennes), 51, i, %\ 52 n. 2. Gode-
froid de Florennes, (Hugues falso
pour Nicolas II), Hugues (fils de
Nicolas III), Nicolas I«% II, III, IV.
— Alix, Béatrice, Clémence, Ju-
lienne, Richilde, Yolande.
Rupelmonde, Ruplemunde castrum
(FI. or.), 290, u.
Ruricgowe, 268 n. 2.
Ruysbroeck (Brab ), 139 n. 1.
S
Saarbriicken. Salebrugœ (Prov.
rhén., TrèVês). 215, o. C» : Simon.
Sadducéens, 38 n. 7.
Salem, Jérusalem, 37.
Salomon. roi des Juifs, 37, ts.
S.-Amand, abb. (Nord), 50 n. 3.
Prévôt • Etienne.
S.-Amé, à Douai (Nord), chapitre.
Prévôts : Godefroid, Robert (de
Chartres).
S.-André, chapelle à S»«-Waudru, à
Mons, 320, 2s.
S.-Aubain, S. Albanus, chapitre à
Namur, 198, u; 230 i9 et n. 1;
254, 18, 20 ; 300, e, «5. — Custodia,
prepositura, 331, 7. Gislebert.
Saint-Aubert, S. Oberlus, in7ifl(Nord),
59 n. 2; 173, i9; 336, i, s et n. 1.
— Avouerie : 336, i. — Gérard,
Gilles, Gilles (fils de Gilles).
S.-Aubert, abb. à Cambrai (Nord), 50
n. 2; 316, loetn 4.
Sancitis Audomarus, S.-Omer.
S.-Bertin, abb. à S.-Omer (Pas-de-
Calais). Avoué : Gerbodo
S.-Bricc, doyenné, 6 n. 3.
Saint-Denis (Ile de France), Rurgiis
S. Dijonisii, 128, 23 et n. 5, 6. —
Abb.,128, 24, 2o;130,îi;274n. 6.
— Abbé : Guillaume.
S.-Denis en Broqueroye, abb. (Hain.),
17etn 1, 2, 3; 263, -^; 314, 7.
S.-Doiialien, chapitre à iiniges (FI.
Occ). 298. 19.
S. Egidius, S.-Gilles.
S. -Etienne, Vêtus monaslerium S.
Slephani, abb. à Paris, .194^ ic.
S. Feuillien du Rœulx, S. Foillanvs,
S. Phoitlamis, abb. (Hain.), 50, 2
et n. l ; 194, is.
S,-Gérard, abk., voir Brogne (Na-
mur). ,
S.-Géréon, abb. à Cologne, 222 n. 4.
S.-Germain, chapitre à Mons, 17 et
n, 3; 23, 11 et n. 6; 24 et n. 8; 27
16 et n. 1; 28: 29 et n. 3; 30 et
n. 3, 4; 31; 105, 22, 230, i6;320.
des lieux et des personnes, 407
— Canonici : 320, 8; 321, b; 326 ;
327, u; 331, 3. - Camba : 405, 20.
— Prévôts : Gislebert, Nicolas.
S.-Germain, abb. à Spire. Archi-
diacre, prévôt : Jean.
S.-Ghislain,S. Gislenus, abb. (Hain.),
6n. 1; 26 n. 7; 50 n. 4; 59 n. 6;
60, 6. Abbés : 310, e (Hugues);
Lambert.
S.-Gilles, S. Egidins (Gard), 42 n. 6;
150, 10; 332, i C»e : Raymond IV de
Toulouse.
S.-Huberl, abb. (Lux.), 45, îi, 23;
46,7.
S.-Jacques, abb. à Liège. Abbé :
Etienne.
S.-Jean, abb. à Valenciennes, 33
n. 5;56n. 1; 96, is et n. 5; 255,
1; 335,8. Abbé : Clarembaud.
Sainl-Jusl-en-Chaussée, Sancti Justi
cdslrum (Oise), 137, 1.
S.-Lambert, cathédrale à Liège, 52
n. 1; 238, 21; 288 n. 3, 4; 311,3.
S.-Maximin, abb. près de Trêves,
63, 4 et n. 2. Avouerie : 63, *.
S.-Médard, abb. à Soissons, homines
S.Hedardi, 123, 1; 169,3.
Sanctus Oberhis, Saint-Aubert.
Saint-Omer, S. Aiidomarus (Pas-de-
Calais), 130, «; 164, 17; 225, is,
259, 26. 31 (burgenses S. A.); 264,
2; 291, 2. Châtelain: Guillaume IV.
Prévôt : Robert de Chartres.
S. -Pierre, chapitre à Lille. Prévôt :
Gérard.
S.-Pierre, abb. à Lob^jes, 67, 19.
S.-Pierre et S.-Quenuu, cliapitre à
Maubeuge (Nord), 3^2, 9. Prévôt :
Arnoul.
S.-Pierre, égli.se à Mons, 17 et n. 2,
3:23n.6'i320, 25.
S.-Pierre, chapitre à Namur, 230, is.
Custodia : 331, 7, Gislebert. Cha-
noine : Gillebertiis. Prévôt : Robert.
Sanctus Pilo, Saiiit-Pyllion,
Saint-Pol, S. Pauli comitatus. C^^ :
Gautier de Châtillon, Hugues IV.
— Elisabeth, Eustachie.
Saint-Python, S. Pito (Nord), 172, 1.
Saint-Quentin, S. Quintinus (Aisne),
87,3; 91, 2-3; 148, s; 181, u; 276,
9 et n. 5. Comtesse de Saint-Quen-
tin (Éléonore), 285 n. 3.
Sanctus Hicherus, Saint- Riquier.
Saint-Riquier, S. Ricfierus (Somme),
villa, 183, 20 et n. 5.
S.-Sauve, Sauve majeure, abb. (dio-
cèse de Bordeaux), 17, n. 1. Abbé :
Gérald.
Saint-Saulve, Sanctus Salvius (Nord).
Amand, Thomas.
S. -Servais, chapelle à Binche, 80, i.
S.-Sen-ais, abb. à Maestricht, 98 n. 4.
S. -Servais, chapelle à Mons, 79, 23.
S. -Thomas, sur la Kyll, abb. (Prov.
rhén., Trêves), 147 n. 4.
Saint -Trond, S Trudonis villa
(Limb.), 240; 241, 4; 292, 2.
S.-Trond, S. Trudo, abb.. 238, 2;
239, 10, «5. — Avouerie : 239 n. 4;
240, 6. — Avoués : Les c^*» du
Luihgau-Limbourg. — Sous-
avoués : Conon de Duras, Gérard
de Loipz, Gilles de Duras.
S.-Ursmer, S. Uj-sniarits, chapitre à
Lobbes (Hain.), 244, 2*.
Saint-Valéry-sur-Somme, S. Wale-
rius (Somme). Bernard.
Saint-Venant, S. Venantius (Pas-de-
Calais), 81, 10, 15.
S.-Vincent, abb. à Laon, 47, n. 1.
Abbè : Gérald.
S.-Willebrord, abb. à Echternach
(G.-D. de Lux.), 63, 5.
St«-Aldegonde, abb. à Maubeuge
(Nord)' 317,17; 318, 15,25; 319,6.
S^e^Gertrude, abb. à Nivelles (Brab.),
143, 11 et n. 4 Avoués : les c^" de
Louvain.
Sie-Marie, église à Binche (Hain.), 67, 3.
4o8 Table analytique des noms
S**-Marie, église à Bruges rFl. occ),
66 n. 7; 3àl, so. Prévôt: Godefroid.
S*«-Marie, à Liège, voir S.-Lambert.
S^-Marie, chapitre à Namur, 208, w;
209, 4; 231, 2; 331, e. Abbaiia :
331,6(Gislebert).
St«^Marie, abb. à Paris, 245, 6.
St«-Marie, église à Reims, 280, ic.
S^-Marie in via lata, église à Rome.
Cardinal : Gérard.
Si®-Sabine, église à Rome, 278, a.
Cardinal : Guillaume de Reims.
S'«-Waudru, S. Waldetnidis, abb.,
chapitre à Mons, 2; 17; 18; 20 34;
67, 10 ; 79, 25; 96, 8 et n. 3; 106, i;
126, 26; 204, 2*; 211, is; 230, 17;
234, 30; 255, i; 306,6; 320; 321;
325, îs: 326; 327; 330, i8, 30; 332
n. 7; 335, 7. — Abbé : 21 n. 1;
336 n. 4. - Avoué : 24 n. 8; 336
n. 4. — Abbesse : Oda — Chapi-
tre : 25 n. 1; 26 n. 7. — Chanoi-
nesses : 30 n. 4: 820, 7 (dominœ).
— Brasserie : 105, 19. — Custos :
Gislebert. - Prévôts : Eustache,
Gislebert, Nicolas du Rœulx.
Saladin, sultan, 200 n. 2.
Salebrugœ, Saarbrucken.
Salerne, Salerna (Italie j, 261, î. Sa-
lernenses cives : 304, is.
Sambre, Sambra, rivière, affluent de
la Meuse, 36, n; 220, 12; 228, 3 et
» n. l;234n. 1.
S ANCHE VI, roi de Navarre, 85, i.
Fille : Bérengère.
Sanche I", roi de Portugal. (164, u)
et n. 1.
Sapientia de Hyon, panitaria, 338,
is.
Sapientia, mère de Lambert Mohier,
340, 18.
Sarragosse (Espagne), S.-Vincent.
Sarrazins, Sarraceni, 200, u; 271,
e; 272, 7.
Savoie, Sabadia, c♦^ C»»* : Hum»
bert II, III, Thomas. — Adélaïde.
Sawardus de Marly, Seuvardus,
œmmilito de Baudouin V, 328, i«
et n. 3.
Saxe. Saxonia, duché, 94 n. 3; 160,
s; 162. 4 ; 227, 10; 305, «7. Bernard,
Henri (tll39), Henri le Lion
(f 1195), Henri lo Jeune dit duc
des Saxons. — Gertrude.
Scarpe, rivière, affluent de l'Escaut,
3, n. 7; 295 n. 4.
Scheldewindeke, Winti (FI. or.), 54
n. 9; 52, i et n. 2. Godefroid.
Schwâbisch Hall, Halla in Stievia
(Wurttembérg), 249, 17 et n. 3;
253 17; 254,6.
Sebourg. Sevorch villa (Nord), 67,
16; 315, iB, 17.
Selestat, Seligenstadt.
Seligenstadt, Selestat (Hesse-Darm-
stadt), 208, 6.
Seltz, Zesse, abb. (AlsaceVt52, 6 et
n. 2. 'X
Semeries, Semeriœ (Nord). Foulques.
Senlis, Silvanectis civitas (Oise), 136,
14; 148, 23; 152, 20 et n. 6.
Senne, Sanfiia, rivière, affluent de
laDyle, 167. 26; 264 n. 4.
Sennette, rivière, affluer» de la
Senne, 264 n. 4.
Senonum, Sens.
Sens, Senonum, Senonensis "civitas,
191, 8. — Archevêché : 118, 7;
195, i. — Arch. :' Guillaume de
Champagne.
Septimer (le), Mons Setes CSuisseï,
258; 13 et n. %.
Seplsaulx, SessaLs, castrum (Marne),
118, t.
Séry, Chéri (Ardennes), 54, 9 et n. 8;
142 n. 3; 167 n. 5. Guy
Sevorch, Sebourg.
SEM,/fils de Noë, 37, 17,21.
des lieux et des personnes.
409
Sibylle d'Anjou, fille de Foulques V,
ép. Thiern' de Flandre, 60, n : 82.
8, 10 et n. 7:86. 8-, 90, i; 113 n. 1.
Sibylle de Bourgogne, fille de
Hugues II, 2«»« ép. de Roger, roi
deSicile,65n. 3:246n. 4
Sibylle de Flandre, fille de Pierre,
ép. Robert de Wavrin, (81, is) et
n. 6; (115, 13).
Sibylle de Hainaut, Sijbilia, fille de
Baudouin V. ép. Guichard IV de
Beaujeu. 310, is; 330, 23.
Sibylle de Porcien, fille de Roger,
ép. : 1» Godefroid de Namur ; 2» En-
guerrand I" de Boves-Coucy, 62
n. 3;63n. 6;76n 1.
Sicile, Sicilia, 1, i; 66, s; 304, i*. 19;
305, M. Guillaume I, II, Henri VI,
Roger, Tancrède. — Constance.
Sigefroid de Brandebourg, arch. de
Brême(1179-1184), (158, 4).
Siger de Gand, abbé de Cambron
(1222-1134 environ), (337 n. 4).
Siger d'Enghien, Sohier, Soheriis,
fils de Hugues, ép. Ida de Mons,
52n. 4;53, setn. 3;91 19.
Siger d'Enghien (1256), 141 n. 1.
Siger de Guines, Sijgerus, châtelain
de Gand et de Courtrai, fils
d'Arnoul de Guines, ép. la fille de
Roger, châtelain de Courtrai, 266,
11, 17 et n. 4.
Silly (Hain.). pairie de Mons, 36
n.2;53n. l:73n. 4.
Silvanectù, Senlis.
Silyestre, pape (314-335), 39, 4 et
n. 3.
Simon I«'', duc de Haute Lotharingie
(1125-1139), fils de Thierr>^ II, 82,
6 et n. 5; 124 n. 6; 187 n. 2.
Fille : Agathe, ép. Lambert de
Montaigu.
Simon II, duc de Haute Lotharingie,
dux de Nanà (1176-1205, f 1207-,
fils de Mathieu I»', (160, 2) et n. 4.
Simon de Limbourg, élu de Liège,
1 1195, fils de Henri III, 285, l'et
n. 2; 287, 25; 288 et n. 4; 289
203, 1»; 294, i, 27; 296, 29; 297
299, 21 ; 300. Il; 301: 302, 5, 28
303. 19; 21 etn. 1; 304; 303; 308,
20; 329, 38.
Simon IV, cte de Montfort, f 1218,
ép. Alix de Montmorency, 112
n.8.
Simon, c" de Saarbrùcken, cornes
de Salebrugù (215, 9).
Simon, et» de Valois (1074 1076), fils
de Raoul III. 87 n. 1. Sœur : Adèle.
Simon d'Aulnoy (Nord), 143, 2 et
n. 1 ; 213, 12 et n. 2.
Simon de Clermont, chevalier, frère
de Raoul, 124, 4.
Simon d'Espinoy, 54 n. 4.
Simon de Maubeuge, commilito de
Baudouin V, 328, 17.
Simon de Sponheim, Symon de Spa-
nehem, chevalier, fils de Raoul,
152, 8, 13 et n. 5.
Simon le Roux, Rufus, 71 n. 4.
Simon, Symon, Machabée, 38, 12.
SiROÈs, fils de Chosroos, 39 n. 4.
Sivry, Suvri (Hain.), 317. 26.
SoHiER, Soherus, voir Siger.
Soignies, Sonegiœ (Hain.), 19, 7; 230,
20': 240,33; 263, 1; 324,3: 325, i;
326, 24; 331, 4. Prévôt : Gossuin.
Soissons, Stiessiones (Aisne), 55, 22;
117,1, 19; 144, 10; 168, 22. 25; 286,
12. — Suessionensis comitatus : 56
n. 7; 57, i; 127, 4. — S. commu-
nia : 122, 26. — Conon. Raoul,
Yves. — Yolande.
Solenna, Solesmes.
Solesmes, Solenna (Nord), 172, 1.
Soleuvre. Zolwer, Zolvera (G. D. de
Lux.). Wezel (Hesselo).
Solre-le-Château, Sofra (Nord), 173,2o.
Somme, Summa, fleuve, 181, 3;
182, 24.
410 Table analytique des noms
Sonegiœ, Soignies.
Sophie de Rheineck, fille d'Otlon,
ép. Thierry VI de Hollande, 158
n. 11.
Sorbais (Aisne), 274 n. 6.
Solhengieriy Sottegem.
Sotteghem, Sothengien (FI. or.).
Gautier, Gérard.
Souabe, Suevia, Souabes, Suevi,
duché, 160, s; 247, 2; 249, 17; 257,
t. Frédéric 1" (f 1105), Frédéric II
(t 1147), Frédéric III Barberousse
(1147-1152), FrédéricV(1167-1191),
Philippe (1196-1208). — Judith.
Spanehem, Sponheim.
Spire, Spira (Palat. bavar.), 92, w;
152, 6; 187 n. 3; 237, 12; 277 n. 5;
284 n. 4. Év. : 158, 9 (Ulrich);
215, 6 (Otton). Abb. : S.-Gerraain.
Spolète (Italie). Ducs : Philippe de
Hohenstauffen, Welf VI.
Sponheim, Spanehem, c'^ (Prov.
rhén., Coblence), 152, 7 et n. 3.
Albert, Frédéric, Godcfroid, Henri,
Louis, Raoul, Simon.
Springiersbach, abb. (Prov. rhén.,
Trêves), 152 n. 5
Stahleck, château (Prov. rhén.,
Coblence), 306 n. 2.
Stavelot (Liège), StabiUacensis eccle-
sia : 77, 15 et n. n. 4.
Steenkerque, Stankirca (Hain.).
Gautier.
Stekene, Stinke (FI. or.). Guillaume.
Steppo d'Arlo.xcourt , chevalier,
147, 7. Frère : Henri.
Stinke, Stekene.
Strépy, Strepi (Hain.). Baudouin,
Renard.
Styrie, Stire, Marquis, 160,2 (Olto-
car IV).
Suanehilde, ép. Thierry, c^» de
Flandre, (70, s) et n. 2. Fille :
Laurette.
Stiessiones, Soissons.
Sulzbach (Bavière). Gertrude, Liut-
garde.
Suvri, Sivry.
Strasbourg, Strazeborg, Argentina
civitas, 307, 25 et n. 6 ; 309 n. 2. —
Év. : (158, 9) et n. 14 (Henri); f269,
16) et n. 4 (Conrad II) . — Prévôt :
214, 25; 268,9.
Syrie, Syria, 37, 2; 40, 10.
Tancrède, roi de Sicile, 7 1194, fils
de Roger, duc de Pouille, 246, 8 et
n. 4; 261, 304 et n. 3, 5.
Tancrède de Hauteville, 65 n. 3.
Tancréde, t 1112, cousin de Boé-
mond, 42, 28 et n. 5.
Tatin, Tatinus, EstaHn, Tatikos,
sénéchal de l'empereur Alexis, 44
et n. 5.
Teck, burg (Wûrttemberg). Ducs,
64 n. 6.
Teignies ou Thiegnies, Tiegnies,
Tingies, dépendance de Clerraont-
lez-Walcourt (Namur), 314, 12 et
n. 3.
Théodore Branas, ép. Agnès de
France, 89 n. 8.
Théoduin, év. de Liège (1048-1075),
11,13, 16 et n. 2, 4; 12, 3.
Teulonie, Teutonia, Theulonia,
Theutonicorum imperiwn, Theu-
tonicn terra, 59, s; 92, le, 24; 187,
17; 203, 18; 207, u; 258, 12; 261;
262,4; 264, 9; 277, 9; 279, 3, u;
281, 30; 30.% 20; 307, 24. — Theu-
tonie principes : 261, 17. — Theu-
tonici : 125, 19; 200, c
Thibaut IV le Grand, ci« de Blois,
II ci« de Champagne, f ^^52, fils
d'Etienne et d'Adèle, 40, 26 et n. 9;
41,13 etn. 10; 80 n. 4; 118 n. 5;
127 n. 4; 132 n. 6; 203 n. 1 ; 224
n. 2. Enf. : Etienne (c*» de San-
des lieux et des personnes. 411
cerre), Guillaume (arch.), Hen-
ri I" (c" de Champagne), Thi-
baut V de Blois; Adèle (Ada),
Agnès, Marie, Mathilde.
Thibaut V le Bon, c^» de Blois et de
Chartres, fils de Thibaut IV, ép.
Alix de France, 41, î et n. 2; 83
n. 3; 89, *, is; 118, lo; 127, is;
132,8. w; U8, 52; 153, s; 191,9;
203, 8 ; 206, 26 et n. 1 ; 242, is, se ;
243, «; 272,26; 329,26.
Thibaut III, c^» de Champagne
(1197-1200), fils de Henri 1er, 126,
letn. 5;255n. 1.
Thibaut, père de Robert, cuisinier,
337, 5.
Thienœ, Thisnes (Liège), 228 n. 2.
Thierry II, duc de Haute-Lotha-
ringie (1070-1115), 82 n. 5; 187
n. 2.
Thierry II de Montfaucon, arch. de
Besançon (1180-1191), (158, i).
Thierry IV, cie de Clèves (1172-1194),
(253, 2).
Thierry d'Alsace, c»» de Flandre,
1 1168, fils de Thierry II, duc de
H. Loth, ép. : 1» Suanehilde ;
2« Sibylle d'Anjou, 56 n. 7; 60, le;
70,8; 71 n. 2; 72, 6;73n. 5; 82,
4, 10 et n. 3, 5; 86, ? et n. 2; 90. i;
91, 4; 124 n. 6; 187 n. 2; 238
n. 4/Enf. : Mathieu, Philippe,
Pierfe, Laurette.
Thierry, c'« de Hochstaden, (207, 5)
etD'. îî (270, 7) et n. 1; (280, is) ;
(282, 4, 4i). Frère : Lothaire.
Thierry V, c^e de Hollande, f 1091,
7n. 3.
Thierry VI, c»* de Hollande, f ^1^57,
158 n. 11; 299 n. 6. Fils : Bau-
douin, év. d'Utrecht.
Thierry VII, c»» de Hollande (1190-
1203), 249 n. 4; (265, 26); (266, 7)
etn. 1; (270, 17); (290, u); 293, 7;
(296. 20 et n. 2); 297,28.
Thierry d'Alost, chevalier, f 1165,
fils d'Iwan de Gand, ép. Laurette
de Hainaut, 70, o;71; 112, 12.
Thierry d'Anvaing, ép. la fille de
Hugues d'Espinoy, 64, 12 et n. 5;
76n. 1.
Thierry d'Avesnes, f vers 1106, fils
de Wèry le Barbu, ép. Ada de
Roucy, 36n.6;48n. 4;76n. 1.
Thierry d'Avesnes, fils de Gau-
tier I»', ép. Richilde de Hainaut,
76 n. 1.
Thierry de Beveren, châtelain de
Dixmude, ép. Ada de Coucy, 69, 7;
289, 27; 290; 295, is, 20; 296, i7, 19.
Thierry de Bierbeek (1190), 80 n. 8.
Thierry de Faing, vassal du c»» de
Namur, 209, 7.
Thierry de Ligne, conseiller etcom-
miliio de Baudouin IV, 80, 8 et
n. 5.
Thierry d'Orcq, 274, 6 Frères :
Ivon, Jean, Richard.
Thierry de Reuland, chevalier,
147, 5.
Thierry de Walcourt, t avant
1152, fils de Wéry II, ép. Mathilde
de Laroche, 77, 16 et n. 5; 146
n. 2. Fils : Wéry III.
Thierry de Wallers, 213, 19.
Thierry de Wassenberg, fils de
Gérard II, 157 n. 5. Fils : Gérard III
de Wassenberg-Gueldrc.
Thierry {falso ci» palatin de Ba-
vière).^irôre du duc Otton, 159,* 4
et n. 6.
Thiers (Puy-de-Dôme). Etienne.
fhkt caslellum, Thy-le-Chôteau.
Thisnes, Thienœ, villa, Thienes
(Liège), 228, 7 etn. 2; 234, 6; 279,
i;295n. 5.
Thionville, Thiunvilla (Alsace-Lorr.),
63.4.
Tholey, Tolea (Prov. rhén., Trêves),
151^4 etn. 6.
412 Table analytique des noms
Thomas Becket, arch. de Canter-
bury (1162-H70), 85. 20 etn. 3.
Thomas de Savoie, c^ de Flandre,
t i259, fils du c»e Thomas de Sa-
voie, ép. Jeanne de Constan-,,
tinople. 339 n. 4.
Thomas de Crascol, 339, io, i3.
Thomas de Marle, f vers 1130, fils
d'Enguerrand I" de Coucy, ép. :
1° Ida de Hainaut ; 2» Mélisende de
Crécy, 46, 19; 55, 1; 08 n. 4; 188
n. 2. Enf. : Enguerrand II, Robert
de Boves, Ida.
Thomas de Saint-Saixve, vassal du
châtelain de Famars, 179 n. 2.
Thour (Le), Tur rArdennes\ 34, s eL
n. 7; 167 n. 5. Raoul.
Thourotte, Torota castrum (Oise),
87, 5; 137, «; 154, 4; 181, is;
183, 3.
Thourout (FI. occ), 285 n. 3.
Thuin, Ttidinium castrum (Hain.),
177, 26; 178, 7; 303. 16. Godefroid.
Thulin, Tulin (Hain.). Gossuin.
Thumaide, TMmairfœ (Hain.) Ivon.
Thuringe, Duringia (AU.). Land-
graves : Louis II. Louis 111
Thy-le-Châtoau, Thiet castellum (Na-
mur), 221, i9 et n 4; 230 n. 1.
Guillaume f l'oncle^ de Hainaut, 328
n. 1. r,
Tibériade (Syrie). 200 n. 2.
Tiegnies, Tingies, Teignies.
Tielerweerd (P.-B.), 57 n. 8.
Tiloil, bois, près de Maubeuge, 318,
13 et n. 1.
Tincourl-Boucly, Boclis (Somme),
87, 4. -
Tirlemont ^Brab.), 295 n. 3.
Titus, Tytus, empereur romain, 38,
Si.
Tœnium, Tosny.
Toiea, Tholey.
Tongres, Tungrœ (Limb.), 303*, is.
Tongres, Tungra (Hain.), 313, 10.
Tonnerre. Turnurra, C' (Yonne^
2a^n. 3;286, letn. 1.
Tornacnm, Tournay.
Toscane. Marquis : Wclf VI.
Toscans, Tusci, 125, 19.
Tosny. Toenium (Eure), 48, i et n. 1;
55,*u; 56 n. 1; 71, 19; 284, n. 6.
Baudouin, Geoffroy, Raoul, Roger,
Roger (fils de Roger), Roger (fils
de Raoul).
Toul. Tulliim civitas (Meurthe-et-
Moselle), 196, «. — Tullensis épis-
copiis : 158, 7 (Pierre de Brisey).
Toulouse (Haute-Garonne). C^«« :
Raymond IV, Raymond VI.
Tour (La), Tur ris, seigneurie du
Cambrésis, 139 n. 7.
Tournay, Tornacum (Hain.), 195
n. 5;' 204, 3; 253 n. 5. — Châte-
lains : 4Ô, 2 et n. 2; 55, 13; 56, s;
Arnoul de Mortagne, Evrard Ra-
dou I«r, II, III, Baudouin. —
Avoués : Fastré I", II, Gautier I"-.
Trajectum., Utrccht.
Trajectum supra Mosam, Maestricht.
Trazcgnies, Trcwnaœ (Hain.), 53 n. 1 ;
73 n. 4; 101, is. Gilles, Otton.
Trecœ, Troyes.
Trêves, Treverœ (Prov. rhén), 63, s;
151.14; 152; 163, 1: 207, 21; 237,
23. — Abb. : S.-Maximin. — .\rch. :
Arnoul, Folmar (élu), Jean, Raoul
(158, 3).
Trie-Château, Tria (Oise), 193, c;
206. 23.
Tripoli (Syrie), 42 n. 6.
Trith-Saint-Léger, Thrit (Norfii, pai-
rie de Valenciennes, 106, jt; 169
n. 6. Régnier.
Tronc-Bérenger, Truncus Berengeri,
abb. d'Arrouaise, 251, e.
Tronchiennes, abb. (Fî. or.), 56 n. 7;
273 n. 12.
Troncois, Le Tronquoy TNord), 79,
18 et n. 2.
des lieux et des personnes, 4t3
Troyes, Trecœ (Aube), 126, is; 191,
ï5. — Trecensis cornes ; Henri. —
Trecense pondiis : 275, b.
Tubingen, Tuinge (Wùrttemberg).
O^ palatin : 160, * (Rodolphe).
Tubize, Tubisa firmitas (Brab.), 141,
«; 166, lo; 167, ae; 168 n. 1;174,
2. 185,1; 264, 21 et n. 4.
Tudinium castrum, Thuin.
Tuin, Thuin?. Godefroid.
Tuinge, Tubingen.
Tuizihgowe, pagus de Deutz, 268
n. 2.
Tullum, Toui.
Tumaidœ, Thumaide.
Tungra (in Brabantia), Tongre,
(Hain.).
Tungrœ, Tongres (Lirab.).
Turcs, Turd, Turchi, 44, ss ; 45, s.
Turnurra, Tonnerre.
Turris (de Turri, de Turs), La Tour
(Cambrésis), 139 n. 7. Adam,
Élienne, Gossuin, Helluin, Raoul.
Tusci, Toscans.
Tyr, Tyrus (Syrie), 200, la; 255 n. 2;
273, i«. Seigneur : Conrad, mar-
quis de Montferrat.
U
Uccle (Brab.), 139 n. 1.
Ullenburg, dans l'Ortenau (Baden).
Hugo de Zahringen.
Ulrich de Rechberg, év. de Spire
(1178-1187), (158, 9).
Unghesiœ, Éghezée.
Upigny (Namur), Add. et Corr.
Urbaln II (1088-1099), pape (Eudes,
Odo, prieur de Cluny, év. d'Ostie,
41, 19 et n. 11; 42.
Urbain III, pape (11851187), 200
n.3.
UrsinavaUis, Orsinval.
Useldingen, Husdengœ (G.-D. de
Lux.), 147 n. 5. Roger, Menis.
Ulrecht, Trajectum (r.-B.^, 231 n. 4.
Év. : 158, 7 (Baudouin).
Vaassen (P.-B.), 57 n. 8.
Valenciennes, Valencenœ (Nord), 15,
net n. 5; 26, i; 35 n. 2: 52; 55,
25; 70,4; 72,26; 78, i6; 79; 93,2,
15; 96,5; 102, 19,22; 104, is; 105;
107, 26; 127,29; 169, 15,2*; 173,8;
174, 27; 175,11; 179, 13; 180,2,12;
185, 18; 192, 22: 199, 30; 203, 24;
204,2; 255,1; 295 n.3; 311 n. 2;
313, «; 337, 1; 340, 21; 341. -
Valenœnensis cornes : 3, n. — V.
comitatiis : 3, s; 4, n, — V. castel-
lanus : 14, 12 : Godt' froid de Bou-
chain. — V. castellaria, châlel-
lenie:58,4,9;3l2n. 4;335n. 2;
336 n. 5. — V. dominatio : 334, 33;
335, ietn.l;336; 340, w; 341, 23.
— V. homines ; 79, s. — V. hostia-
rius : 341, e. — V. denarii : 193,
26. — V. pares : 169, 29 et n. 6. —
V. pincerna .- Gillemerus. — V.
scutellarius : 341, 27. — V. lex :
78. — V. ecclesia, S.-Jean : 53, 26;
96, 15; 263, 2. — V. stapulum :
180, i et n. 1. — La Salle le Comte,
à V. : 313 n. 1. — Arnoul, Bau-
douin, Ivan.
Valois, Valesium, pagus Vadensis,
87, 2 et n. 1 ; 88, 11; 91, 2; 136,18;
137. «6; 148, 7; 149; 276 n. 5.
Simon. — Adèle, Éléonore (Aeno-
ra), Elisabeth.
Vespasien, Vaspasianus, empereur
romain, 38, 23.
Vailly, Velli (Aisne), Communia de
V., 123, 1.
Vellereille le-Brayeux (Hain.), 316
n. 5. Abb. de Bonne-Espérance.
Vendegies, Vendogiœ (Nord), 274
n. 1. Raoul.
4i4 Table analytique des noms
Vendeuil, Venduel (Aisne), 123, ît.
Vendogiœ, Vendegies.
Vendôme, Vendosma. G^ : 273, i
(Jean I")-
Vendosma, Vendôme.
Venise, Vejietia, 125 n. 4; 126, i.
Église S.-Marc.
VÉNITIENS, Venetiaci, 125, 20.
Verden, Verdunum (Hanovre). Év. :
Rodolphe.
Verdun, Virdunum (Meuse). Év. :
158, 7 (Henri de Bliescastel).
Verli, Viesly?. Achard.
Vermandois, Viromandia, 57 n. 1;
58n. 6;59n. 2;()0n. 3;86,2,i7;'
87, î et n. 1; 91, 3; 115, is; 133,
iî; 135 n. 3 ; 148, 3, 7; 149 et n. 2,
4; 154, 6, «; 164, 5; 193, h; 251
n. 3; 275, a; 276, s. — Viromandiœ
honos : 88, io; 116, 13. — V. comi-
tatus : 120, i«. — Viromandenses
milites : 97, a ; 165, is. — C'« ;
Héribert IV, Philippe, Raoul I«^,
II, Simon. — Adèle, Éléonore,
Elisabeth.
Vertun, Virton.
Vervins, Vervinum, Vervin (Aisne),
68, 19; 88,5.
Vêtus villa, castellum, Viesville.
Vianden, Vienna, c" (G. D. de Lux.),
293 n. 1. G^e : Frédéric.
Vicogne, abb. (Nord). Viconiensis
abbas (Arnoul), 227, i. — Viœnia
(forêt) : 73, s et n. 2.
Victor IV, pape (cardinal Octavien),
1 1164, 125, î3 et n. 4.
Vieilliz, Vieslis.
Vienna, Vianden.
Vienne-le-Ghâteau, Vienna (Marne).
Geoffroy, Ludemar.
Vienne-sur-le-Rhône (Vienna super
Rodanum). O* : Gérard.
Viesly, Vieilliz, Verli, Veteres lites
(Nord), 171, 18; 210 n. 2. Achard.
Viesville, Vêtus villa, castellum
(Hain.), 222, is; 240, 3î; 241, 7, «.
Vieux-Mesnil (Nord), 274 n. 4.
Vigneux (?), Vinoiz (Aisne), 144, e el
n. 2.
Vileir castellum, Villers-au-Tertre.
Vileir Varenos, Villers-le-Sec.
Villa, Ville-en-Hesbaye.
Ville-en-Hesbaye, Villa (Liège), 302
n. 1. Hellin.
Ville-sur-Haine, Villa supra Hainam,
13, 5; 25, 16 et n. 4; 26 n. 7; 27, i;
320, 10.
Villers, abb. (Brab.), 238 n. 5.
Villers-au-Tertre, Vileir castellum
(Nord), 166 n. 1; 173, 12; 176, m.
Villers-Gotterets, Vilercoderest
(Aisne), 88, 12.
Villers-le-Sec, Vileir Varenos (Aisne),
88, letn.l.
Villers-Pol, Vileir (Nord). Fol.
Vilvorde (Brab.), 139 n. 1.
Vincent (S.), Magdelgarius, ép.
Waudru, 18, u, is; 19, s.
Vinoiz, villa, voir Vigneux (î), 144
n.2.
Viromandia, Vermandois.
Virton, Vertun villa (Lux.), 201, le.
Visé, Viseis (Liège), 231, 10.
Viviers (Aisne), 88, 12.
Vohburg (Bavière). Adèle.
Voldensis abbas, voir Fulda.
WadeJincourt, Wandelaincort (Hain.),
323, 18.
Waes, Waisa, terra Wasiœ{F\. or.),
71, 9 et n. 2; 164,25; 259,7; 263,
19; 290, 8. 10; 296, 17, 21 et n. 2.
Walbert (S.), dux Lotharingie, 18,
3,11.
Walcourt, Walcort, Walecurt, Walle-
corf (Namur). Thierry, Wcry, II, III.
des lieux et des personnes, 4i5
Waldetrudis (S.), voir Waudru.
Waldripont, Wattripont.
Waleran I", c'e de Limbourg,
t après 1070, Al n. 2. Fils :
Henri I»'.
Waleran II Payen, c»« de Limbourg,
duc de Basse-Lotharingie, tl'i39,
fils de Henri I", ép. Judith de
Gueldre, 43, 21 et n. 8; 44 n. 1;
47 n. 2; 281 n. 1.
Waleran III, Walerannus, cheva-
lier, c'e de Limbourg, 1 1226, fils
deHenrill, 207, i; 283,1 ; 293, is;
294,1,27; 296, le, 30.
Waleran III de Breteuil, f 1162-
1163, 135 n. 3. Fille : Alix.
Walganus d'Amfroipret, 214, e.
Walincourt, Walencort, castrum,
Wallaincort (Nord), pairie de
Mons, 36n. 2; 53 n. 1; 74 n. 2;
75, 5; 173, 16; 225, u et n. 5.
Adam, Baudouin, Mathieu.
Walldûrn, Dorne (G. D. de Bade).
Robert.
Walecurt, Wallecort, Walcourt.
Wallers, Walleirs (Nord). Thierry.
Walo, fils de Manassès, emptor
escarum, 340, 2s.
Wangioriim civitas, Worms.
Wannake (Le), Hoesnaken, Was-
nacha, 141 n. 1.
Warcoing, Warcoin firmitas (Hain.),
15 n. 5; 287, 19 et n. 3. Roger.
Warda S. Remigii, Lewarde (Nord),
166 n. 1.
Waremme, Waremia (Liège), 303, 18
et n. 5.
Wargnies, Warini (Nord). Gautier.
Warnsveld (P.-B.. Gueldre), 57
n. 8.
Wasnacha, voir Hoesnaken.
Wasmes (Hain.), 26 n. 7.
Wassenberg (Prov. rhén., Aix-la-
Chapelle), 16 n. 1 ; 47, 6 et n. 2, 3;
171 n, 1. Gérard (XI^ siècle), Gé-
rard III, Gérard IV le Long,
Thierry. — Judith, Yolande.
Wattripont, Waldripont (Hain.). Gé-
rard, Iwan.
Waucher, Walcerus, écolâtre, chan-
celier, élu de Cambrai, 256 ; 258, % ;
260, 28, 31; (261, 12, 26); 264, 15;
267; 268, 5.
Waucher de Crascol, Walcherus
de Craco, Wathiers, 338, e et n. 3.
Waucher, Walchervs, aïeul de
Pierre de Buseleria, 338, le.
Waudru, Waldetrudis, S. ducissa
Lotharingie, 12, le; 13, i; 18; 19,
10, 21 et n. 5; 20, i8, 25; 21, s; 22,
23; 26 n. 5.
Wavrcchain-sous-Denain, Waver-
cins, Wavercin^ Cawercin (Nord),
15, 18 et n. 5; 16, 3; 181, 21.
Wavrin (Nord). Gautier, Gossuin,
Hellin, Robert, Roger. — Ancilie.
Weis, Wiltz.
Weissenburg, Castra, Album Cas-
trum (Alsace), 451, is et n. 6.
Welf VI, Wel/fo, duc de Spolète,
marquis de Toscane, ifalso duc de
Bavière), fils de Henri le Noir de
Bavière, 159, i et n. 7.
Werda, Kaiserswerth.
Werner de Bolanden, ministerialis
impérial, 162, 2 et n. 1; 202, it;
232, 19.
Wéry de Luxembourg, Wilderictis,
chevalier, ép. Elisabeth, 146, *.
Fils : Arnoul.
Wéry II de Walcourt, 77 n. 5.
Fils : Thierry.
Wéry III de Walcourt, Wildricus,
chevalier, fils de Thierry, ép. Ger-
berge de Montaigu, 77, 17 et n. 5;
146Îietn. 2; 150, «7etn. 1; 221,
4;239, 4;289, i;301,6etn. 1.
WÉRY LE Barbu, fils de Wéry le Sor,
76n. 1. Enf. : Thierry (fvers 1106),
Ida.
4i6 Table analytique des noms, etc,
Wéry le Sor, ép. l'héritière de Chiè-
vrcs, 76 n. i. Fils : Wéry le Barbu.
Westphalie, 94 n. 3.
Wetticus Papelart, échanson, 342,
a.
Wezel de Zolwera, voir Hesselo.
WicHMANN, arch. de Magdebourg
(1152-1192), (158, 1).
Wignehies (Nord), 274 n, 6.
WilderictLS, WUdricus, Widriciis,
Wéry.
Wilre (G.-D. de Lux.). Jean de Bur-
scheid.
Wiltz, Weis, Wilz (G.-D. de Lux.),
146 n. 3. Gautier, Gautier (fils de
Gautier), Richard.
Wimpfen (Hessej, 249 n. 3.
Winlerswijk (P.-B., Gueldre), 57 n. 8.
Winti, Scheldewindcke.
Wolda, Fulda. Woldenemis ahbas :
269, 18.
Wormacia, Worms.
Worms, Wornmcia, Wangiorum
civitas (Hesse). 152. e; 198, 2»; 231,
17 etn.,4; 233, 5; 256 n. 5, 267, 9;
268, 18- 269, 3. 288, le; 308, 32 et
n. 3. — Wormaciensis curia : 248,
10. — Év. :438, 8 (Conrad 11). —
ChevalieT 4.Hugo de W.
Wurz bourg , lier bi poli .s, Erbipolis.
Év. : Godcfroid, Henri 111, Philippe,
(Keinhard), 158, n.
Yolande de Coucy, f ^'^24, fille de
Raoul 1er. ép. Robert 1" de Dreux,
68, sî;69n. 1.
Yolande de Gueldre, fille de Gé-
rard III de Wassenberif Gueldre,
ép. : 1® Baudouin III de Hainaut,
2° Godefroid de Bouchain, 2, e;
16 n. 1; 47 et n. 1; 55, 9; 56,*;
57, 9, 12; 58 et n. 2; 60, u; 68, ï;
72; 74, 26; 79; 80, 4; 81, 1-; 86,1;
88, i4;91, n; 92, s; 96, i3;98n.5;
100 n. 3; 104, 12; 157 n. 5; 171
n. 1 ; 281 n. 1 ; 312 n. 4.
Yolande de Hainaut, fille de Bau-
douin IV; ép. : 1° Yves, c^ de
Soissons; 2« Hugues IV de S. Pol;
60 n. 5; 67, 2; 68 et n. 2; 95, s;
124, 9, u; 125, s; 141 n. 4.
Yolande de Hainaut, fille de Bau-
douin V, fiancée à Pierre de Ne-
vers, ép Henri II de Champagne,
133, 3; 191, 17,28 et n. 2; (198);
285, 26; 286 n. 1,4; (287, 1).
Yolande de Rumigny, fille de Nico-
las j|I, ép. Henri de Uierges,
51, 13.
Ypres, Ypra (FI. occ), 164, 20; 241,
24; 259, 6; 273, 19. 295 n. 3.
Yves -LE Vieux, c" de Soissons,
baron de France, seigneur de
Nesle, ép. : 1° Isabeau, 2» Yolande
de Hainaut, 68, 9, 12 cl n. 2; 86, 19,
22; 1-24, 7 et n. 5.
7.AHRINGEN (Baden), château, duché
(Ciringhiorum dvx). — Adalberl,
Berthold IV, V, Conrad, Conrad
(fils de Conrad), Hugues. — Béa-
trice, Clémence.
Zélande, 263 n. 5; 265 n. 4; 266
n. 1.
Zcsise, Seltz.
Zuene, affluent de la Senne, 139 n. 1.
GLOSSAIRE
Abbatia, fief donnant le droit de
conférer les pivbendes, 4, 20; 12,
10; '20,27; 21: 22; 23, 8,9; 25,9;
27, 11; 31, 5,25; 331, c.
Abjurare, désavouer solennellement
les liens de paienlé, 107, 2; 134, ii.
Advocatia. Avoiierie de l'église de
Mons, 4, 20; 12, 10 ; 20, 27. Avouerie
de Stavelot, 77, 15. Avouerie de
S.-Willebrord (à Echiernucli), 03,
i. Avouerie de S.-Maximin (près
de Trêves), 63, 4.
Advocatus. Avoué d'Arras, 56, 9.
Agnomina. Agulius, 273, 2. Bone
Vite, 340, 2. Cabos, 341, 13. Came-
rarius, 339. 21; 341,22. Carele, 179
n. 2. Caron, 53, 9. Cornutus, 1 4(), 4.
Flaons, 140, 3. Haverec, 342, 1. Ma-
krellus, 112, 3. Malescherie, 339, *.
Manekin, 342, J3. Mohier, 340, le.
Monachus. 140, 3. Morsellus, 340,
7. Papehut, 342, 12. Pauper, 273, s.
Pelukels, 75, 24. Pisiere, 178, u.
Poliere, 55, 3. llado, 56, c. Tue-
iasne, 95, 20. Wafflart, 63, 12.
Amici, tenus à certaines obligations
analog^ues à celles des proximi,
134, 10. — Amici de Baudouin V :
141,»; 142, s; 145,8; 165,4; 224,
m; 225, 4, 20.
Amita, tante et grand'tante, 114, 28 ;
224, 18.
Angaria, corvée, 24, i9, 25; 315, is.
Assisa ville, imposition levée à Mons
le 13 janvier, 69, 10.
Avunculvs, dans le sens de cousin,
fils de l'oncle maternel, 160, 3 et
n. 5.
Augmeritujii feodi, accroissement de
fief, 192, 29; 106,23:312,23.
Auxiliatores milites, 174, is; 224, 22.
Balista, machine de guerre, 295, s.
Balistarii, hommes qui manœuvrent
les balistœ, 139, s; 174, 7; 176,28;
178, 31.
Baneria, bannière, 137. 21; 157, 6.
Barili, barils, 46, 13.
Barones, 14, 23. Baron de France :
\\es de Soissons : 68, u; barons
de Flandre: 121, t9;226,9.
Berefectum, machine de guerre en
forme de tour, 141, 13.
Buticularius, bouteiller, 343, 3.
Burgenses, 62, i? (opposé aux milites
et aux familiares); 105, 6 (à Mons
et à Valenciennes): 145, 31 (à Lu-
xembourg); 186, 14 (à Gembloux);
198. 7, u; 208, 28 (dans le Namu-
rois, opposé à milites et à ser-
vie^Ues); 236, 1; 240, 9 (à Saint-
Trond); 259, 25 (à Aire et à Saint-
Omer); 312, § 230 (dans le Hai-
naut).
Burgum, Burgvs, 1, 2; 128, «s (Saint-
Denys, Fr.); 150, 7 (Martel); 186,
13 (Gembloux); 218, s (Namur,
distinct du casîrum) ; 245, 12 (Na-
mur); 312, 0; 321, K (Braine-la-
Wilhote, opposé à villa).
27
4i8
Glossaire,
Camba, brasserie, 24, «i; 105, 19, «o.
— Cambarii, brasseurs, 30, is.
Camerarius, summus camerarius
Hanoniœ, 11, i; 60, s; 336. o, 339,
16, 17. — Camei-aria summa, feo-
dura camerarie, 59, is ; 115, u. —
Gilles de Saint-Aubert, Mathilde
de Berlaimont.
CancellariîLS imperialis aule, 161, m;
202, 9; 253, 13. — Cancellarius
Cameraœnsis : Walcerus, 256, ik;
258,8.
Ca;?a7.chape, 339, is.
Caput, Capud, chef-lieu, primauté,
3,8;18, i;20, 24, 263, 18.
Caput jejunii, le mercredi des Cen-
dres, 275, u.
Castellanus, castellaria. Beaumelz :
Hugues de Saint-Valery. 142. is.
Beaumont : 14, u. le. Bruges :
Conon, Jean de Nesles, 57, 2; 124,
11; 127, ï. Cambrai -. 276, 17.
Courtrai : Roger, 287, 12. Dix-
mude : Thierry de Beveren, 69, 7;
289, 28. Famars : 479, 25. Gand :
Siger, 266, u. Mons : Isaac, Bau-
douin, 14, 11, 16; 80, 10. Péronne :
180, 18. Saint-Omer : Guillaume,
77, 20. Valenciennes : 14, u. le;
Godefroid de Bouchain, 58.
Castnim. Altenahr, Arleux, Arlon,
Alh, Audenarde, Aumale, Avesnes,
Bapaume, Beauforl, Beaumelz,
Beaumont, Beauquesne, Bcrlrin-
gen, Béthisy. Bouchain, Bouillon,
Bouvignes, Braisne-sur-Vc^le, Bre-
teuil, Busignies, Le CaU-au-Cam-
bré.sis, ChAteaudun, Chirvrv'S, Chi-
may, (ilioisy, Clermonl-sur-Mruse,
Condé, Coimicy, Ct.ucy, Couvin,
Crépy, CnHecœur, Dinant, Douai.
Driencourt, Duras, Durbuy, L'f:-
cluse, Engliien, Esch-sur-la-Sure,
La Fère, Florennes, Fosses, Fran-
chimont, Gand, Giammont, Guise,
Havrincourt, Huy, Lalaing, Landre-
cies, Lesquiellos- Saint- Germain,
Leuze, Liège, Limbourg, Luxem-
bourg, Maeslricht, Marie, Mirwart,
Monceau-Saint-Vaast, Mons, Mor-
lanwelz, Mortagne, Namur, La
N';uville-Boy, Oisy,, Palluel, Pé-
ronne, Pierrefonds, Prémont, Pro-
vins, Le ijuesnoy, Raismes, Roche-
fort, Rougemonl. Rumigny, Rupel-
monde, Saint-Aubert. Saint-Just-
en-Chaussée, Septsaulx, Solre-le-
Château.ThourotleJhuin,Tongres,
Verviers, Villers-Castel, Walcourt,
Waremme, VVavrechin, Weissen-
biirg. Il faut y ajouter les places
où sont signalés des châtelains :
Bruges. Cambrai, Courtrai, Dix-
mude Famars, Saint-Omer, Tour-
nai, Valenciennes, et les castella :
Beaufort-sur-Meuse, Halloy, Merle-
muiit, Vies\ille, Villers-Castel.
Cemuales terrœ, 62. 1.
Cespes et ramus, 318, n.
Charletti, mesures pour le blé,
317,24.
Civitas. Cette désignation n'est ap-
pliquée (}u'auK villes épî^copales.
Ce sont, en France : niens,
Arras, Chàlons-sur-Marne, r-
tres, Meaux, Noyon, Rouen, Sr
Soissons, Tournai, Troyes; .
Allemagne : Augsbourg, Besan-
çon, Mayence, Metz, Ratisbonne,
Spire, Strasbourg, Toul. Trêves,
Worms; en Angleterre : Londres;
en Italie : Naples, Paîerme, Rieli,
Siilernc; en Asie-Miiieuro : Acre,
Antioclie. Jci''i<alc!n Tyr. Toutes
les autres localités sont (jualifices
villa.
Clicnles peditcs et équités, voir la
note 0 de la page 103.
Glossaire.
419
Collecta, oraison dite avant l'épitre,
.S^« b;317, is;318,9;322,w;324,
13; 326, 9.
Comitatus. Les comtés cités sont,
en France : Amiens, Anjou, Tieau-
mont-sur-Oise, IMois, Boulogne,
Braisne, Bretagne, Cham[)agne
(Troyes), Danimartin, Dreux,
Flandre, Guines, ISevers, Perche,
Poitou, Ponthieu, Rethel, Saint-
Fol, Soissons, Tonnerie, Valois,
Vendôme, Vermandois; dans l'Em-
pire : Aerschot, Bar-le-Duc, Ba-
vière (palatinat), Berg, Bourgogne
(palatinal), Chiny, Clèves, Cuyk,
Dalen, Dasbourg, Dietz, Dode-
waard, Durbuy, Gueldre, Hainaut,
Hochstaden, Hollande, Juliers,
Laroche, Leiningen, Limbourg,
Looz, Louvain, Luxembourg, Mau-
rienne (Savoie), Namur, Nassau,
Nivelles (?), Nordgau bavarois
(landgraviatj , palatinat rhénan,
Vianden, Vienne -sur-le-Rhône,
Thuringe (landgraviat), Tubingen
(palatinat).
Commilito, 60, 3; 83, u; 97, 10;
149, 6. — Ck)mmilitones de Bau-
douin IV, 80. — Commilitones de
Baudouin V, U% 20-22; 328. —
Commilito de Jacques d'Avesnes,
178, 10.
Communia, commune, 122, 23, se (de
Soissons, de Viesly;.
Conductus, conduit, escorte, W^S, i;
182, 22; 222; 231, », 12; 234, 28;
236, 16 1 248, 20; 253. - Conducto-
res, 188, u.
Comanguineus. CousiFi d'un degré
plus éloigné que le cinquième. —
C. de Baudouin IV : Agnès de
Gueldre, 98, 17; Godefroi'd III de
Louvain, 100. le; Marguerite de
Lim!)ourg, 100, 17; Nicolas III de
Rumigny, 73, u. — C. de Bau-
douin V : Albert de Cuyk, 297, *;
Ada du Rœulx, 180, s; Adolphe
d'Altena, 209, 3; Baudouin de
Donchery, 142, 2; Baudouin, év.
d'Utrecht, 158, «; Bruno de Berg,
268, 21 ; Clarembaud d'Atrives,
244, 29; Gonstanco de Sicile, 208,
16; Geoffroy de Balham, 142, 1;
Gérard de Looz, 240, 27; Gilles de
Chimay, 192, 2»; Gui de Séry, 142,
1; Henri III de Limbourg, 110, 20;
Hugues de Pierrepont, 297, b; Ida
de Jauche, 189, i:^; Jacques d'A-
vesnes, 119, e; 123, 12; Otton de
Fauquemont, 297, 5; les fils de
Raoul de Sponheim, 152, 7-9;
Raoul du Thour, 142, i; Renaud
de Donchery, 142, 2; Robert de
Pierrepont, 141, 20; Roger de Tos-
ny, 284, 20. — C. de Philippe
d'Alsace : Conon de Nesles, 124,
u; Gilles de Duras, 238, lo; Hen-
ri VI, empereur, 155, *; 187, ic. —
C. de Philippe II Auguste : Conrad
de Montferrat, 200, 23. — C. des
fils de Baudouin V : Jean de Nesles
et Raoul de Soissons, 142, s. Voir
le tableau XXV.
Consanguin eus, consangvinea in se-
cundo gradu, cousins issus de ger-
mains, 190, 21; 201, 15; 239,* 12.
(Agnès de Gueldre, Louis III de
Chiny, Gérard I*' de Looz, c. in
secundo gradu de Baudouin V.)
Consobrinus, consobrina, cousins
germains (4» degré), voir le ta-
bleau XXIV. Sont cités comme con-
sobrini de Baudouin V : Albert de
Rethel, 257, 9; Berlhold IV de
Zàhringen, 159. e; Cléniencc de
Reliiel, 123. u; Evrard Radou III,
195, 7; Gérard de Saint-Auberl,
116,31; 209, 24; Geoffroy de Tosny,
121, «; Manassès de Rethel, 141,
18; Raoul de Ziihringen, Renaud
420
Glossaire
et Roger de Rozoy, 418, is; 123,
11 ; 128, î; 141, 19.'- C. de Phi-
lippe II Auguste : Henri de Bar,
127, 28; Henri II de Champagne,
203, a. — C. du duc Hugues III
de Bourgogne : Henri II de Cham-
pagne, 203, 8. — C. de Philippe
d'Alsace : Henri II d'Angleterre,
113, 1. — C. de Henri l'Aveugle
de Namur ; Liutgarde de Luxem-
bourg, 63, 8.
Constagiœ, costagia, frais, 325, i?;
332, 11 ; 338, 20; 339, 1.
Cumulus, comblus, tam in fundo
quam in cumula, 319, 10; 322, u-
15. (Voir la noie 2 do la page 319.)
Cyffus, cyphus iscyphus), coupe, 338.
7; 341, 12.
Dapifer, écuyer tranchant, sénéchal,
10, 2i;:J9, 6;60, 7; 108, i; 114, u;
116, 23; 336, 2, 15; 3iO, 22; 341, 00;
342, 2 — En Flandre : Robert de
Wavrin. — En Hainaut : Gilles de
Saint- Aubert, Harduinus, Margue-
rite deMons, Baudouin de Lobbes.
Denarii Cathalanenscs, 149, 5. —
D. Yaiencenenses, 193, 20.
Desponsata, opposé à jurata, 85,
i, 2, 3.
Dieta, journée de voyage, 228. 23.
Dignitas comitatus, 63, 3. — Digni-
tas ducis, 250, 27.
Dominatio, gouvernement. D. Hano-
niensis, 75, 9. — D. Montensis,
Valenœnensis, Ostrexmiensis, 334,
33; 335, 1; 336; 339, 20; 340, 20;
341, 5, 23.
Dominium. D. Ambianense : 188, 6.
— D. Atrehatense : 188, e; 193, 12.
D. Avethnense : 182, 8. — D. de
Bava, Muruel : 182, i. - D. Flan-
driœ ; 7, 3; 195, 17. — D. de Mont-
morency : 71, 17. — D. du comte
de Nevers : 108, 22.
Dominus, titre honorifique donné
aux papes, évêques, empereurs et
rois, comtes, à certains seigneurs
(Antoing, 54, 3. Avesnes, 75, 2*.
Balham, 54, 10. Chimay, dominus
cas tri de Chimay, 74, u, u; 192,
28. Cons, 52, 3. Coucy, 95, a. Don-
chery, 54, 10. Espinoy, 54, 3; 62, 6.
La Tour, 54, s. Nesle, 68, 10; 86.
20. Rozoy, 62, 3; 63, 15. Séry, 54, s.
Tosny, 48. 1; 55, 12).
Dominus, seigneur par rapport au
vassal. Le comte do Hainaut pour
Jacques d' Avesnes, 18, 3; 167, a;
179, 9, pour Gilles de Saint-
Aubert, 114, 23. Le comte de Ver-
mandois pour Ives de Nesles, 86,
22, 2*. Le roi d'Angleterre pour le
comte de Hainaut, 113, 13. L'évê-
que de Liège [)our le comte de
Hainaut, 178, 2. Le roi de France
pour Philippe d'Alsace, 133, u.
Domniœ, les dames de Sainte- Wau-
dru, 32, ô4, 10.
Dubifare, ne pas être assuré, 248,
15.
Diicalus, Diur. Sont cités : Au-
triche, Baviore, Bohême, Bouillon,
Guyenne, Limbourg, Lotharingie,
Louvain, Nancy, Rotenburg, Saxe,
Souabe, Zahringen.
Duellum, combat singulier, 178, 16,
t«; 179, s; 195; 211; 226, 10. -
Vadia duelLi, 211, e.
E
Elocata manus, main luxée, 96. 2.
Exactio, taille, 24, 19, 2*; 312, i«,
321, 33.
Excessum j'acti, délit, 202, 7.
Glossaire.
421
Familia, {% 13; 232, 10. — Hinis-
teriales de familia, 254, iî.
Familiares, familiares servientes,
62, 17:145, 31; 193, 19; 217, 5.
Feltrum, 98, i. (Cfr. la note 1 de la
page 98).
Feodum ligium, 11, 20; 60. 11; 75, *,
s; 21, 7; 174.26:221,20.
Fidelitas, fidelitates (serment dis-
tinct de Vhominium et réclamé
non seulement des mililes et feo-
da/î, mais de tous les résidents;
le mot est presque toujours ac-
compagné de srcuritates), 6, 10,
19:26, 10; 62,15; 74,20; 75. 7; 107,
7; 111, 12; 121,23; 198, 13; 201, io;
214,12,221.28; 245, 17; 275, 19.
Firmitas, synonyme de vinnitio, for-
tification moins importante qu'un
castriun. Avesnes, 36, ic; Beau-
fort, 114, 2; 177, 10; Biesme-la-
Golonoise, 222, 20; Emercliicourt,
133, 20; Gand, 259, s; Hoesnaken,
141, 6; Liernu, 228,8; Monceau-
Saint-Vaast, 177, lo; Prémont, 173,
16; Roucourt, 72, 9; Tubize, 141,
11; Waîincourt, 173, 16; Warcoing,
28.
Forctgitim, 23, 9 et n. 4.
Garciones, garçons, valets d'armée,
109, 4.
Cwista, le droit de gîte, 23, 3; 31, j;
312, 8, 9; 325, 16.'
Gîierra, 7, u; 34, le; 60, 4, ji; 72, e;
85,19; 86,21; 90,22; 100, 19; 103,
16; 106, 6, etc.
Gyrum, tournoi, carrousel, Gyrova-
gari, fréquenter les tournois, 59,
9 et n. 4; 157 et n. 1.
Haia, forêt de défense, 101, 22; 119,
2*; 176, 16, 19.
Hernesia, harnois, 140, 13, le.
Hominium, hommage féodal, 6, 11,
18; 10, 4; 14, 12; 25, 14; 26, 7, 12;
31,27; 75, 15; 87-88; 108, is; 110,
23. 113,20; 127, 20; 146, 1; 154,12;
177, 1; 180, 3; 183; 198, 13; 245,
15, 17; 250.
Hominium ligium, 12, 13; 13, lo; 36,
3; 67, 20; 115, 3; 183, 43; 276,3;
331, 17.
Honor, 3, 9 fH. comitatus Hanonien-
sis et cas tri Montensis); 10, i4 (H.
ducatiis Bullionensis) ; 14, 2 (H. co-
mitis Hanoniensis) ; 88, 10 et 116,
13 (H. Viromandensis); 125, 1 (H.
Nigellensis) ; 216, 4 (H. comitis
Namtirœnsis) ; 221 , 22 (H. Namur-
censis); 226, 21 (II. Namiirci).
Hora diei, prima, 211, 22; 327, 1;
nona, 212, 4, 11 et n. 2; 213, s;
215, 4.
Hostiarius, Ostiarius, huissier, 11,
i; 339, 14; 341, 5, 19.
Improperare, reprocher, 211, ii.
Intercepere, entreprendre, 197, 2;
313, 3.
Ivernagium, Yvernagium, blé d'hi-
ver, 29, 2; 324, 21; 326, 17.
Jiulicatores, 202, 9; 213, 2.
Justicia. J. comitatus : 4, le, 21; 12,
11 ; 43, 17; 44, 6. — J. feodoruw :
245, 13. — Fines justiciœ Clari-
baldi de Altaripa : 216, 15.
422
Glossaire,
Lardarium, laidier, 340, 8.
Lex, d06, 17 et n. 5.
Librata lerrœ, 267, i et n. 1.
Ligius, homo, dominua, 8, lo; 81, is;
dOO. j,3; 103.15; 114.17; 123,13;
163, 8; 176, 31 ; 220, m; 290,3,6.
— Homo bisLigiiLS : 169, u. —
Ligie: 92, i. — Voir aussi Homi-
niurn ligium.
M
Manghenelhcs , mangonneau , ma-
chine de guerre, 176, îe; 222, i;
242, 12; 303, i (Manghenelliis
arcus.)
Mansio, manoir. Nieppe, 264, i;
Maie, 298, 3.
Mansores, 241, s, s et n. 1.
Marcha argenti pondo Coloniensi,
161, 7; pondo Leodiensi, 14, 15;
pondo Treœnsi, 275, 3; marcha
sterlingorum, 109, 13.
Marchia, frontière, 136, 11; 137, s,
138, 27; 164, 3; 181, 19; 186, 12';
189, 18; 216, 2; 234, 21; 235, 2;
241, 9. — Marchia, marquisat,
232,i;250,22;331,2i.-Meissen,
Montforrat, Namur, Styrie.
Marchio, marquis, 2, u; 232, 22; 250,
23; 252.
Marescalms imper atoris, 214, 2».
Mensuragia, 311, 22 et n. 2,
Miles. Sont cités : Adam de Walin-
court, Albert de Louvain, Alman
de Prouvy, Anselme de Kalder,
Arnoul de Gouy, A. do H;iinaut,
A. de Landas, A. de Laioclictte,
A. de Luxembourg, A. d'Ouren,
Barthélémy d'Esch, Baudouin
Caron, B. 11 de Hainaut, B. VI ào
Hainaut, B. de Péruwelz, B. de
Strépy, B. de Tosny, B. de Walin-
court, Baudry de Roisin, Boniface
d'Enghien, Boverus de Bermerain,
Charles de Fresnes. Conon d'Ou-
ren, C. d'Ouren fils, Englebert
d'Enghien, Etienne de Denain,
Eustache de Lens, E. Il du Rœulx,
Evrard III Radou, Frédéric de
Hausen, F. de Kahler, F. de
Souabe. Foulques de Fontaine,
Gautier de Bierbeek, G. de Blan-
dain, G. de Croix, G. de Fontaine,
G. de Lens, G. de Ligne, G. de
Meisenburg, G. de Merlo, G. de Sot-
tegem, G. de Steenkerque, G. de
Wargny, G. de Wiltz, Geoffroy
d'Angleterre, G. Tuelasne, Gérard
de Bruyelle, G. de Douai, G. de
Géry, G. de Hainaut, G. de
Landas, G. de Monchecourt, G.
de Wattripont, Gilles d'Aulnois,
G. de Bermerain, G. de Chimay,
G. de Duras, G. de Fresnes,
G. d'Ouren, G. de Saint-Aubert,
Godefroid d'Esch, G. de Vienne-
le-Château, Godescalcus de Mo-
rialmé, Gossuin d'Enghien, G.
de Thulin, G. de Wavrin, Guil-
laume d'Angre, G. d'Esch, G. Fla-
ons, G. de Hainaut, G. de Haussy,
G. de Pierrepont, G. de Rœulx,
G. de Saint-Omer, Guy de Fon-
taine, Hellin de Ville-en-Hesbaye.
H. de Wavrin. Héluin de la Tour,
Helbrannus de Falkenstein. Henri
d'Angleterre, H. d'Arloncourt,
H. de Dodewaard, H. d'Esch,
H. Watnart de Grand pré, H. de
Kahler, H. III de Limbourg. H. fils
du précédent, H. de Rethel, Her-
mann de Neumagen, Hesselo de
Bertringen, Moélus de Quiévrain,
Hugues d'Antoing, H. de Croix,
H. do Croix, IL de Pierrepont,.
Glossaire,
423
H. de S. Pol, H. de Worms,
Jacques d'Avesnes, J. de Bur-
sclieid, Jean Cornu, J. de Luxem-
bourg, Ludemar de Vi.'nne-la-
Ville. Mathieu de Boulogne, M. de
Montmorency, M. de Rccklingen,
M. de Walincourt, Menis d'Usel-
dingen. Nicolas de Barbançon,
N.de Bcttingen, N. le Moine, N. de
Péruwelz, iN. lll de Rumigny et ses
fils, N. IV de Rumigny, Otton de
Trazegnies, Philippe de Hainaut,
Pierre du Mesnil. Pol de Villers,
Raoul de Ilazebrouck, R. de
Kahler, R. de Retliel. Rasse !«>■ de
Gavre, Rasse II de Gavre, Régnier
de Trilh, Renard de Strépy, Ri-
chard d'Angleterre, R. de Wiltz.
Robert de Beauraing, R. de Ber-
tringen, R. de Condé, R. II de
Dreux. R. le Frison. R. de Wavrin,
Roger de Condé. R. de Bertrin-
gen, Steppo d'Arloncourt, Simon
de Sponheim, TliieiTy d'Alost,
T. de Reuland, Waleran de Lim-
bourg, Wéry de Luxembourg,
W. de Walcourt. — Miles : 6, 23;
7, 9; 1?), 20; 16, 2; iO. 2; 34, 17;
37,7; -il, 7; 59, 7; 68. 5; 71,1; 78,
20; 83, 13; 80, 13, 23; 95; 115, n;
dl7, 3.
Miliare, mesure itinéraire, 197, 8.
Ministei'ia, villœ qiin' M. dicuntur :
283, 21. — Ministeria curiœ : 334-
343.
Ministeriales, 1!,ih; 71, i; "245, u;
-254, 7, 12; ^27:.. i«; 300, t-\ 335, 2.
— :M. iiniitrii : Wertier de Bolan-
den, l&l, 2; Conon de Minzen-
berg, 16:2, s; Frédéric de Hausen
et Homfroy de Falkenslein, 232,
20. — M. de advocatia principis vel
propria farnilia : 254, 12.
MoiuUa lianoniensis , 26, e.— Moneta
nivellensis, 26, s.
Mortua manus, morte-main, 78, 24;
79, 1, 10, 15.
Mota, motte, éminence, 121, 13.
Hunitio, 75, s isyn(myme de fir mi-
tas, opposé à caslrvrn); 241, 8;
Beveren, 296 i8; Ghislenghien,
177, 3; Hasquempont, Oisquercq
et Tubize, 264, 21; Saint-Aubert
336, 1.
Murdritores, meurtriers, 216, 22.
N
Nobiles, 1, 5; 3, e; 4, is; 7, 1, e; 11,
6, 18; 12, 2; 14, 23; 49, 11; 62, le;
76, 1; 85, 14, 17; 106,8, 22;119, li.
— Alard de Chimay; Baudouin
Caron, Bernerus de Roucourt,
Bouchard de Montmorency, Cla-
rembaud de Rozoy, Englebert
d'Engliien, Gillebert d'Audenarde,
Gilles de Trazegnies, Godefroid de
Bouchain, G de Namur, Gossuin
de Mons, (i. d'Oisy, Henri de Lim-
bourg, Hugues d'Enghien, H. de
Pierrepont, Jean pair de Mons,
Nicolas de Rumigny, Otton de
Fauquemont, Philippe d'Atrives,
Raoul de Coucy, Régnier de
Jauche, Siger d'Enghien, Thierry
d'Alost, T. de Beveren, T. d'Al-
sace, Thomas de Marie.
JSotariîis comitis, 161, 20; 199, 3.
Offertoria, 323, ic; 324, le; 326, 12.
O/Am, 16, 21; 11,2; 105, 24; 107, 14;
339,27;340, 6;342, 16.
Osculiun pacis, 170, 14, ic.
Palatinm, à Aix, 93, 25; à Ingel-
heim, 207, 23.
424
Glossaire .
Palefridus, cheval de guerre, 140,
44; 237, i5
PanitarÙLS, Panitaria, panelier, H,
1; 338,42: 339.9; 340, 7, 40; 341,
45; 3^'i, i. — Panitaria, office de
panetier, 339, 11.
Pannn, gages. 24,9.
Panjia bruneta, viridia, draps
bruns, verts, 219, 29.
Paritia, pairie, 53. 1.
Prepositiis, laïque, à Douai, 133, 40;
à Strasbourg, 214, 25.
Princeps, Principes, 1, 5; 2, 15; 3, 45;
4. is; .^.9; 6, 2i; 11, 43: 14, 22; 19,
4. — Principes vnperii; pr. Teu-
tonie: 92,2*; 190. 4; 199,4; 201,
40; 206,40, 43; 232, 22; 248,44,42;
250 , 251 ; 252 ; 253. - Principes et
alii nobiles : 156, 26; 199. 44; 225,
7 ; 246, 45. — Principes Franciœ :
127, 45; 154. 7; 168, 22; 127, 42;
Baudouin V de Hainaut; Bau-
douin VI de Flandre; Théoduin,
évéq. de Liège; Godefroid I" de
Louvain; Berthold de Zâhringen;
Ferrand, comte de Flandre et de
Hainaut — Principal us qui mar-
chia dicitur : 232, 44.
Par, Pares, pairs, 26, 2; 76, 4; 119,
44; 189. 26 (les pairs liégeois du
comte de Hainaut); 190, 4 (les
pairs impériaux de Tévéque de
Liège). — Pairs de Mons : Alard
de Chimay, Eustache du Rœuk.
Gautier de Lens, Gérard de La Ha-
maide, Gilles de Chimay, Gossuin
de Mons, Gossuin d'Oisy, Guil-
laume de Quévy, Ida de Jauehe,
Isaac de Barbençon, .Licques
d'Avesnes. Jean, Nicolas de Bar-
bencon, Otton de Trazegnies,
Basse de Gavre. — Pairs de Va-
lenciennes : Alman de Prouvy,
Charles de Fresnes. Ida de Jau-
ehe, Jarque? d'Avones, Nicolas
de Caudry. Olivier de Préseau,
Renier de Trith.
Pasnagiim, pasnage, redevance due
pour la paisson des porcs dans
une forêt, 338, 45.
Pax, 14, 24, 2o (P. Leodiensis jus-
ticiœ); 106 (in Hanonia); 78, 43
(P Valencenensis) ; 216, 4 (Pax
terre Namurcensis).
Petraria, machine à lancer des
pierres, 222, 2; 242, 42; 265, 5
303.
Pincerna, échanson; .mmmi/.9 p., 18,
24; 108,8; 336,42; 337, 44; 341, 7.
— Pincernatus, 342, 42. — Gilles
d'Aulnois, Arnoul de Landas,
l'héritier de Wetticus Papelart,
Baudouin de Lobbes, l'héritier
de Gilles d'Arras.
Pognis, mêlée confuse, 168, e; 241,
28. • -
Porsonia, redevance pour la nour-
riture, 23, sein. 2; 31, 9; 312,8;
325, 16.
Postcommuniones, antienne chantée
après la communion. 316. 5; 317,
i2;3i8;323, 4;324,43;.326, 9.
Predœ, troupeaux. 186, 42.
Procuratio, entretien. 342. 2.'>, 27.
Prnlocutor, avant-parlier, 212, 5;
251,3.
Protnnotarius imperialis aule, 162,
4; 2.53, 43.
Provisio terrœ, 209, 42.
Proximi, 106.2», 20; 107,4; 119. 1
133, 9.
Purgatin, 128; 129, s.
Relevium, relief de fief, 26, .s, s. 40;
275, 8.
Runcini, ronchini, chevaux de trait,
140, 14; 237, is.
Glossaire
425
s
Saisire, snisare, 148, 7; 177, 10; 240,
8; 259, 48.
Satis, très.
Scabini, échevins, 24; 25.
Scarlatœ, drap fin, 238, ic.
Scolarius, écolûtre. — Se. Camera-
cerisis Walcerus, 256, e; 260-261.
Scîilellarius, 340, i et n. 1.
Sécréta, oraison dite à voie basse,
316, 6 et n. 1; 317, 12; 318, 9; 323,
i;324, i3;326, 9.
Secretarius comilis, conseiller se-
cret, 32, 9; 193, 19; 208, 6; 217, s;
272, 24.
Secvritates, ditférent de fidelitutes,
cfr. 75, 7 et n. 1; 145, 32; 209, 10.
Senescalcia, 336.
Senescalcus, (= dapifer), 336, 2; 343,
19. — S. Flandrie : 136, le (Hellin
de Wavrin). — S. Hainoie : 336, 3
(Gérard de Saint-Aubert). — S. Va-
tencenensis : 240, 22 (Baudouin de
Lobbes).
Seqiiaces, ceux qui appuient une
sentence, 252, 2, 7 et n. 1 ; 254, 11 ;
269, 20.
Scrvientes (dans le sens de minis-
/maks), 105, 23, 2c; 107, 13; 108,
■ 9;198, 7; 208,28; 302, 16.
Servientes équités et pedites, voir la
n. 5 de la page 103.
Serons; homo, vir servilis comli-
cionù, ancilla, 11, c; 12, 2; 14, 20;
17, 5; 76, 2. — Mlles servns, 210.
SigilUirius, garde-scel du comte de
Flandre, 155, s.
Stayiiuv, garde d'une forteresse, 36,
8; 52, 7, 9; 54, 5; 74, is, ic; 143, 9;
169, io;193, i; 196,24; 239, le, 19.
Stapliwi, étape. Gens de Staplo \a-
lemejiensis, 180, i.
Stipevdinrii, combattants soldés, 11,
15; 15, i; 178, 30. — Stipendiarii
milites : 165, 5; 174, le. — Stipen-
diarii servientes : 174, 17; 193, a.
Suldarii, Solidarii, combattants sol-
dés, 101, i; 174,20.
Summarius, cheval de somme, 242,
7. — SumniariiLS, sommelier, 341,
13, 15.
Tallia, taille, 24, is, 24; 194, 2; 312,
33.
Teloneum, tonlieu, 23, s.
Ténor ducatus, 252, 4.
Terragium, terrage, 317, 2. (Voir la
n. 1 de la page 317.)
Testi/icare, testijicari, 25, 13; 343, 17.
(Voir la n. 2 de la page 25.)
U
Utelagia, droits sur la mesure dite
oitel, 311, 22 et n. 2.
Vadia, dans le sens de stipendia,
salaire, 342, 27.
Vavasor, arrière-vassal. G. deMerlo,
88, 4. Hugues d'Enghien, 91, 9.
Veneratio (Voir la n. 6 de la page
313), 313. 19; 314,5; 315.6; 319, i;
320, 6; 324, 25; 327, 10.
Veiitas, enquête, 106, 17; 202, e;
244, 3; 342,18.
Vice-domininm, de Pîcquigny, 183,
5; 273,4.
Villa. Sont cités : Angre, Artres, Ath,
Attre, Aubechies, Baileux, Becht-
lieim, Bellaing, Binche, Bohain,
Boussu, Bouvignies, Boves, Braine-
la-Wilhote, Braine-le-Château,
Braisne-sur-VesIe, Busigny, Cas-
tre, Condé, Corbie, Cuesmes,
Déchy, FaveroUes, Fayl, Feignies,
426
Glossaire
Forest , Frameries , Francfort ,
Gembloux, Haine-Saint-Pierre,
Hal, Ham, Hérinnes, Hofstade,
Huy, Jemappes, Kiviniœ, Lem-
becq, Liernu, Maestricht, Maffle,
Momignies , Mons , Montreuil ,
Mont-Saint-Gui bert, Morlanwelz,
Namur, Nimy, Offies, Oisy, Quare-
gnon, Quérénaing, Quévy, Le
Uuesnoy , Késignies , Rieux ,
Rœulx (Nord), Le Rœulx (Hain.),
Saint-Denis-en-Broqueroie, Saint-
Riquier, Sebourg, Thisnes, Ton-
gres, Valenciennes, Ville-sur-
Haine, Vinolz (?), Virlon.
yUlicatio, office du villicus, 26.
VUlicus, officier dirigeant une
exploitation rurale, 24; 25; 26, s,
7; 105, 16; 336, 15.
W
Warescagiurn, terres vagues, com-
munes, 340, 5.
Winagium, péage de transit, à Ba-
paume, 99, is ; 183, 10; à Haspres,
196, 25; à Marchipont et Denain,
105, 28; à Maubeuge, 175, 5; à
Roye, 182, 29.
ADDITIONS ET CORRECTIONS.
Page 3. Suppléez le chiffre de la note 7.
Page 5, note 3. Ajoutez : Montignies devait appartenir à Richilde
comme bien dotal lui venant de son premier époux, Her-
mann, qui lui-même tenait de sa mère le Brabant occidental.
Page 35, ligne 35. Après : Chartes inédites, ajoutez : n» 9.
Page 39, ligne 4. Au lieu de : augustus, lisez : Augustus.
Page 57, ligne 36. Supprimez : Almen.
Page 59, note 2, ligne 3 : Busigny était compris dans le Cam-brésis et
non dans le Vermandois.
Page 75, ligne 34. Au lieu de : Chartes inédites, 10, lisez : Chartes
inédites, n° 10.
Page 80, ligne 11. Suppléez le chiffre de la note 8.
Page 81, note 4. Au lieu de : Raimond, duc de Bourgogne, lisez :
Raimond, fils de Hugues II, duc de Bourgogne, — Effacez :
Roger de We?idover.
Page 88, ligne 31. Au lieu de : 1141, lisez : 1191.
Page 91, note i. Au lieu de : Drouet, lisez : Douèt,
Page 95, en marge. Au lieu de : 2, lisez : 20.
Page 96, note 4. Au lieu de : Noirchin, lisez : Noirchain.
Page 103, note 3. Au lieu de : § 37, lisez : § 57.
Page 124, note 6. Le tableau doit être corrigé en ce sens :
Thierry, duc de Haute-Lotharingie, f iii5, épouse Gertrude,
fille de Robert le Frison.
^. !
r 1
Simon, duc de Haute-Lotharingie, f xiSç. Thierry de Flandre, f "68.
I I
Fj"e. Philippe, 1 1191.
épouse Lambert de Montaigu.
I
Gertrude. épouse 10 Raoul H de Nesle, Godefroid de Montaigu, f après 1161.
2° Evrard UI, châtelain de Tournai. |
Gilles de Duras, iiôa/ga, consanguineus
de Philippe d'Alsace, J 154.
428 Additions et corrections
Page 132, ligne 22. Au lieu de : Walterus de War>rin, il faut lire certai-
nement : Walterus de Warini. La leçon Wavrin, adoptée par
tous les éditeurs, est celle du manuscrit A, conservée par
^^■ mais Guise donne Wargny. Gautier de Wargny fut l'un
des conseillers et des compagnons d'armes de Baudouin V
(cfr. p. 328, 5), tandis que l'on ne rencontre nulle part un
Gautier de Wavrin.
Page 146, note i, ligne 4. Au lieu de : XXIII, 89, lisez : XXIII, 6ç,
Page 151, en marge. Au lieu de : 27 mars, lisez : 11 mars.
^age 173, ligne 19. Per aliquot dics s'explique par la circonstance que
Saint-Aubert était situé dans le Cambrésis; le comte de
Hainaut empiétait sur un territoire qui n'était pas le sien.
Id. note 2. Au lieu de : La/Iaing, lisez : Lalaing.
Page 190, note 3. Au lieu de : § zj^, lisez : § 136.
Page 195, note 2. Au lieu de : Talliar, lisez : Tailliar.
Page 200, note 6, ligne 34. Au lieu de : et grand-père de Philippe- Auguste,
lisez : grand-pcre de P. A.
Page 206, ligne i. Au lieu de : 1182, lisez : 1188.
Page 237, ligne 13. Au lieu de : quiquidem, lisez : qui quidem.
Page 238, ligne i. Après : Hoyuin, mettez une virgule.
Id. ligne 18. Au lieu de : qucquidem, lisez : que quidem.
Page 239, note 3. Au lieu de : septième, et de : neuvième degré, il faut
lire : sixième et huitième degré.
Page 256, note 5. Au lieu de : Friedrich, lisez : Friedberg.
Page 2(i(i, ligne 25. Au lieu de : Henri III, lisez : Henri VI.
Page 277, note 6. Au lieu de : 55., XXX, lisez : 55., XXV.
Page 285, ligne 34. Au lieu de : Philippe I, lisez : Philippe II.
Page 286, ligne 18. Au lieu de. : Bouvines, lisez : Bouvignes.
Page 306, note 5. Au lieu de : Marcoing, lisez : Solre-le-Châfeau.
Page 311, note 2. Au lieu de : witens, lisez : witeus.
Page 328, note 2. On sera tenté de rapprocher du nom de Libertus de
Lissi celui de Liberttis de Lessy, Liebertus de Lcschi, L. de
Leski, L. de Lesski, qui figure dans des chartes de Hugues,
cvêque de Liège (22 juin 1203, Cartulaire de Saint-Lambert,
I, 131; 18 avril 1209, Ibid., I, 156; après le 18 avril 1209,
Additions et corrections 429
Ibid., I, 160) et dans un acte par lequel Philippe, marquis de
Namur, renonce à un fief que lui avait conféré cet évêque
{Idid j I, 157, 18 avril 1209). Le Ltèer Chartarum qui repro-
duit ces textes, écrit, dans les trois derniers cas : Lexi. Il
s'agit bien ici de Lexhy, dépendance de Horion-Hozémont
(Liège). Mais, d'autre part, une charte de Henri l'Aveugle,
1182 (Galliot, V, 349), portant donation d'un cens à l'église
Saint- Aubin de Namur, fait intervenir Libertus de Erlisiis ;
dans Erlisiœ il faut voir Elzée, sous Upigny (Namur, Éghe-
zée) (cfr. Roland, Topographie naviuroise, 398), et c'est
vraisemblablement ce chevalier namurois qui devint le com-
niilito de Baudouin V.
Page 338, note 4. Ajoutez : ou f eut-être : le cordonnier.
Page 351, col. I. Au lieu de : Attres, lisez : Attre.
Page 355, col. 2, ligne 3. Au lieu de : 318, 2, lisez : 315, 2.
Id. col. 2. Bitche, après Thierry, ajoutez : d'Alsace.
Page 363, col. 2, ligne 5 Au lieu de : iio, lisez : 130,
Page 381, col. 2. Hérinnes, Hcrina, ajoutez : (Brab.).
Page 382, col. 2 Housset, Hosscl, au lieu de (Nord), lisez : (Aisne).
Page 390, col. 2. Au lieu de : Maffies, lisez : Maffle (Hain.).
Page 394, col. I. Au lieu de : Montbliard, lisez : Montbliart.
Page 396, col. I, ligne 34. ElTacez : 75.
Id. col. 2. Au lieu de : Nivelle, lisez : Nivelles.
Additions et corrections supplémentaires.
Page 152, note 5. Witte qui s'est occupé de la généalogie des anciens
comtes de Sponheim (Zeitschrift fur die Geschichte des
Oberrheins, neue Folge, XI, 1896), croit que Richardis,
épouse du comte Rodolphe, devait se rattacher à la famille
de Gueldre, mais sans fournir aucun argument décisif à
l'appui de cette conjecture.
Page 156, note 9. Louis III de Thuringe est mort le 16 octobre 1190;
cf. SS„ XXX, 546.
43o Additions et correctiojis
Page 250, lignes 12-13. A. propos des mots : in claustro monachorum
magno et spacioso, M. le professeur Alexandre Cartellieri me
fait remarquer qu'il n'y a jamais eu d'abbaye importante
à Schwàbisch-Hall. mais que l'abbaye bénédictine de Kom-
burg était dans le voisinage immédiat, à i 8 kilomètre de
Hall. Le château qui existe aujourd'hui à cet endroit,
renferme précisément une très grande salle; c'est là proba-
blement que se tint la diète de 1190. Il est à noter que dans
le document que Arndt a publié au tome XXI des Scriptores
(p. 610), sous le titre de Reiatio de infeodatione comitatus
Naimicensis, la même indication inexacte reparaît : apud
Hallavi, abbatiam nobilem in Suevia. Les Hohenstaufen
furent avoués de Komburg dans la seconde moitié du
XII® siècle; c'est peut-être ce qui a relevé le rang des abbés.
Page 254, ligne 27. Au lieu de : 1122, lisez : 1222.
Page 267, note 4. Au lieu de : § 72, lisez : p. 72.
Page 271, ligne 9. Rigord (Édit. De Laborde, § 83) dit que Philippe-
Auguste célébra la Noël, 1198, à Fontainebleau.
Page 280. Sur le meurtre d'Albert de Louvain, consulter l'excellente
dissertation de M. Bloch, Forschungen zur Geschichte
Heinrichs VI, 1892, p. 22.
Page 334, ligne 6. Au lieu de : captivité, lisez : captivité.
Page 238, col. I. Amiens, au lieu de : Ambiauum, lisez : Ambianum.
Page 349, col. 2, ligne 17. Au lieu de : Philippes, lisez : Philippe.
Page 369, col. 2, avant-dernière ligne. Au lieu de : Wilz, lisez : Wiitz.
Page 388, col. I. Lewarde, au lieu de : 172, lisez : 173.
Page 391, col. I, lire : Marguerite de Flandre, f 1194, fille de Thierry,
ép. I® Raoul II de Verviandois, 2° Baudouin V de Hainaut.
Page 401, col. 2 Raoul I*"" de Vermandois, au lieu de : 86, 2, 15 et
note 2, lisez : 86, 2, is et note 2.
Tableau VII. Ermesinde, fille de Henri l'Aveugle, est morte en 1247 et
non en 1143 (cf. le tableau VI).
Tableau XV^ Raoul II épouse Marguerite de Flandre (au lieu de : Mar-
guerite de Hainaut).
Tableau XVII. Sur la question de savoir quel était l'aîné des fils de
Frédéric I*', voir Scheffer-Boichorst, Mittheilungen des
Institîits Jiir Œslerreichische Geschtchtsforschung, Geschichte
der deutschen Kaiser zeit, VI, 441.
f'J-
h
Zouoaat
fiBùTÔeOt
H
a
M
CÛ
N
e
tOriaif
iAisme-eit-I&îaL
)
'*Fffhexée
"^Iseè
ySTovOIelarSûis
R Q U I S A T
^/a| LE COMTE DE HAINAUT
t ET LES RÉGIONS VOISINES
à la fin du XII- siècle
B après la Chronique de Gislebert
A Casù'iun ^ Abha^e
Eckelle 1500000
(Anvuaù^
10
15 20 25 kil
TABLE DES MATIÈRES
Introduction
Bibliographie de Gislebert xxxix
Liste des ouvrages cités
Gisleberti Chronicon Hanoniense
Appendice. M inisteria curie Hanoniensis .,.
* • • 333
Tableaux généalogiques et chronologiques.
I. Les comtes de Hainaut aux Xl« et Xn« siècles.
II. Descendance de Baudouin II
in. Descendance de Baudouin III.
IV. Descendance de Baudouin IV.
V. Descendance de Baudouin V.
VI. Maison de Namur.
VII. Comtes de Luxembourg.
VIK. Comtes de Flandre.
ÎX. Maison de Louvain.
X. Maison de Limbourg.
XI. Maison de France.
XII. Rois d'Angleterre.
XI II. Allemagne. Maison de Souabe.
XIV. Rois àc Sicile.
XV. Maison de Vermandois.
XVI. Maison d'Anjou.
XVII. Comtes de Blois et de Champagne.
4^2 Table des matières.
XVIII. Maison de M ons.
XIX. Maison d'Avesnes.
XX. Descendance de Damison de Chièvres.
XXI. Papes romains.
XXII. Évêques de Cambrai.
XXIIf. Évêques de Liège.
XXIV. I. l^Qs consohrini àii Baudouin \'.
2. Les consobrini àe. Philippe II Auguste, de Henri II
de Champagne et de Hugues III de Bourgogne.
3. Philippe d'Alsace, consobrinus de Henri II d'Angle-
terre.
4 . Henri l'aveugle de Namur, co7isobrinus de Liutgarde
de Luxembourg.
XXV. I. hes consanguinei àe, ^^uàoum V .
2 Les consanguinei de Philippe d'Alsace et de Bau-
douin VI du Hainaut.
3 Philippe II Auguste, consanguimus de Conrad de
Montferrat.
Table analytique des noms des lieux et des personnes 345
Glossaire 417
Additions et corrections 427
Carte du comté de Hainaut à la fin du XII« siècle.
BINOJNG SEZT. DEC 2 7 1967
DH Gislebertus, of Mons
801 La chronique de Gislebert
H26G4 de Mons. Nouv. éd.
PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
^ 'V